ولادت در ایران در نه سال ۴۲ درصد کم شد و ۸۲ درصد بازدید کارتونهای پربازدید شبکه پویا به کارتون خارجی میرسد. این یادداشت کتاب، بازی، اسباببازی و مهدکودک کودکان ایران را هم با داده مرور میکند.
سازمان ملل بیستم نوامبر را روز جهانی کودک نامیده است؛ روزی که مجمع عمومی این سازمان در ۱۹۵۹ اعلامیه حقوق کودک و در ۱۹۸۹ پیماننامه حقوق کودک را در آن تصویب کرد. این روز در تقویم ایران امسال با ۲۹ آبان برابر است. اما کودکی را تنها در بیانیهها نمیتوان دید. کودکی ایرانی هر روز میان قفسه کتاب و صفحه تلویزیون، بازی موبایلی و خانه بازی میگذرد و ردپای آن در داده سکوها و نقشهها به جا میماند.
«دادهنمای زیستبوم فرهنگی کودک ۱۴۰۵» نمافر همین ردپا را در ۹۳ صفحه کنار هم گذاشته است. این دادهنما برداشت مستقیم مهر و آبان ۱۴۰۵ از سکوهای کتاب، ویدئو، بازی و فروشگاه را با نقشه مکانها و آمار رسمی درآمیخته است. این یادداشت یافتههای اصلی آن را به ترتیب مرور میکند، از شمار کودکان تا کتاب و تصویر و بازی و سرانجام مکانهایی که برای کودکان ساخته شدهاند.
کودکانی که هر سال کمتر میشوند
کودکی ایران هر سال کوچکتر میشود. شاهدمثال این ادعا آمار سازمان ثبت احوال کشور است که برای ۱۳۹۵ شمار ۱٫۵۳ میلیون ولادت ثبت کرده است. این رقم در ۱۴۰۴ به ۸۹۲ هزار ولادت رسید؛ کاهشی ۴۲ درصدی در نه سال. شیب این کاهش در سالهای آخر تندتر شده و ولادت ۱۴۰۴ نسبت به سال پیش از خود ۸٫۹ درصد کمتر است. فروردین ۱۴۰۵، تنها ماه منتشرشده از سال جاری، ۷۱٬۸۲۵ ولادت داشته است. روند ولادت از ۱۳۹۰ در نمودار «آمار ولادت در ایران» آمده است.
کاهش ولادت همه استانها را در بر گرفته، اما شدت آن یکسان نیست. ولادت در البرز در این نه سال ۵۲ درصد کم شده است، در حالی که این کاهش در سیستان و بلوچستان ۲۰ درصد بوده است. مازندران و مرکزی نیز پس از البرز بیشترین کاهش را داشتهاند و خراسان جنوبی در کنار سیستان و بلوچستان کمترین کاهش را پشت سر گذاشته است.
با این همه ایران هنوز جمعیت کودک انبوهی دارد. بر پایه پیشبینی مرکز آمار ایران و تعدیل نمافر، ۱۸٫۷ میلیون کودک صفر تا چهارده ساله در ۱۴۰۵ در ایران زندگی میکنند. هر سال اما گروهی کوچکتر از سال پیش به سن مهد و دبستان و مخاطب کتاب و کارتون میرسد؛ واقعیتی که عددهای بعدی این یادداشت در نسبت با آن معنا مییابند.
کتاب کودک و شمارگانی که کوچک شد
کتاب کودک در سه سال اخیر فراز و فرودی را پشت سر گذاشته است. به گزارش خانه کتاب و ادبیات ایران، شمار عنوانهای کتاب کودک و نوجوان در ۱۴۰۲ به ۲۰٬۹۹۸ عنوان رسید. این رقم در ۱۴۰۴ به ۱۶٬۷۸۰ عنوان بازگشت. روند بلندمدت عنوانها در نمودار «آمار کتاب کودک و بزرگسال در ایران» آمده است.
در این میان هر عنوان در نسخههای کمتری به دست خواننده میرسد. میانگین شمارگان کتاب کودک در ۱۳۷۰ برابر ۱۱٬۹۱۹ نسخه بود. این رقم در ۱۴۰۴ به ۱٬۲۵۶ نسخه رسید. یعنی هر عنوان کتاب کودک امروز کمتر از یک نهم نسخههای سی و چهار سال پیش را دارد. کتاب کودک با این حال هنوز پرشمارگانتر از کتاب بزرگسال است؛ شمارگان هر عنوان بزرگسال در همین سال ۶۵۶ نسخه بوده است. جمع نسخههای چاپشده کتاب کودک در ۱۴۰۴ به ۲۱٫۱ میلیون نسخه میرسد.
ترجمه در کتاب کودک سهمی بزرگتر از کتاب بزرگسال دارد. ۴۱ درصد کتابهای کودک ۱۴۰۴ ترجمهاند، حال آنکه این سهم در کتاب بزرگسال ۲۳ درصد است. روند این سهم از ۱۳۷۰ در نمودار «سهم ترجمه در کتاب کودک و بزرگسال ایران» آمده است.
کتابخانه عمومی نیز چهره کودکانه خود را دارد. بر اساس درگاههای کتابخانههای عمومی، کودکان ۱۷ درصد عضوها و ۲۵ درصد امانتهای یک ماه را از آن خود کردهاند. هر عضو کودک در یک ماه بهطور میانگین ۱٫۷ کتاب امانت گرفته است، در حالی که این رقم برای همه عضوها ۱٫۲ کتاب است. کودک در این معنا پرکارترین عضو کتابخانه عمومی به شمار میرود.
کارتون خارجی در قاب پویا و فیلیمو
شبکه پویا به تنهایی ۲۰ درصد بازدید تلوبیون را دارد و کارتون خارجی بیشترین سهم را از تماشای کودکان در این شبکه به خود اختصاص داده است. نمافر خاستگاه دویست برنامه پربازدید پویا را، که ۷۲ درصد بازدید آن را دارند، از روی عنوان اصلی و منبعهای خبری برچسب زده است. ۱۳۶ کارتون خارجی در این میان ۷۷۷ میلیون بازدید گرفتهاند. سهم ۲۷ کارتون ایرانی ۱۶۵ میلیون بازدید است.
این رقم یعنی از هر صد بازدید کارتونهای پربازدید پویا، ۸۲ بازدید به کارتون خارجی میرسد. سهم هر دو گروه در نمودار «سهم کارتون خارجی و ایرانی از بازدید شبکه پویا» آمده است. فهرست پربازدیدترین کارتونهای پویا در یادداشت «پربازدیدترین کارتونهای شبکه پویا» آمده است. برنامههای زنده و عروسکی ایرانی، مانند ململ و پاشو پاشو کوچولو، ۷۴ میلیون بازدید دیگر دارند. خاستگاه ۹ کارتون روشن نشد و اگر همه ایرانی باشند، سهم کارتون خارجی باز هم ۸۰ درصد خواهد بود. فهرست کارتونهای ایرانی ماندگار و تازه در یادداشت «انیمیشنهای ایرانی» آمده است.
نمایش خانگی تصویری مشابه دارد. فیلیمو برای هر عنوان یک رده سنی ثبت میکند و از ۱۴٬۲۲۰ فیلم و سریال آن، ۱٬۱۹۲ عنوان برای کودکان زیر دوازده سال رده خوردهاند. تنها ۶۹ عنوان از این عنوانها ایرانیاند؛ سهمی ۵٫۸ درصدی، حال آنکه ایران ۱۵ درصد کل فهرست فیلیمو را میسازد. ۶۴۱ عنوان کودک آمریکاییاند و ۹۲۱ عنوان دوبله فارسی دارند. پخش ردههای سنی در کل فهرست این سکو در نمودار «آثار فیلیمو به تفکیک رده سنی» آمده است.
دیجیتون نیز همین راه را رفته است و ۷۸ درصد بازدید این سکو به کارتون دوبله میرسد. کارتون خارجی در این معنا نه حاشیه تماشای کودک ایرانی، بلکه متن آن است.
سینمای کودک و بلیتهای بیشتر
کودکان در سه سال اخیر بیش از پیش به سالن سینما آمدهاند. شاهدمثال این ادعا فروش سامانه سمفاست که میگوید فیلمهای کودک و نوجوان در ۱۴۰۱ روی هم ۲ میلیون بلیت فروختند. این رقم در ۱۴۰۳ به ۳٫۵ میلیون بلیت رسید. سهم این فیلمها از کل بلیتهای سمفا در ۱۴۰۴ به ۱۰ درصد رسیده است.
بیشتر این بلیتها را انیمیشن فروخته است و سهم انیمیشن از بلیت فیلمهای کودک در ۱۴۰۳ به ۶۲ درصد میرسد. پرفروشترین این فیلمها بچه زرنگ است که ۱٫۹۴ میلیون بلیت فروخته است. سال ۱۴۰۵ نیز تا آبان ۱٫۰۵ میلیون بلیت فیلم کودک داشته است. فهرست کامل پرفروشها در نمودار «پرفروشترین فیلمهای کودک و انیمیشن سینمای ایران» آمده است.
بازی موبایلی و تبلیغ در اپ کودک
بازی کودک در کافهبازار مخاطبی انبوه دارد. ۵٬۷۴۸ بازی کودک روی هم ۳۲۰ میلیون نصب فعال دارند؛ رقمی که ۱۰٫۸ درصد نصب همه بازیهای بازار است. ۵۶۷ بازی کودک از مرز صد هزار نصب گذشتهاند و تنها ۱۱۵ بازی کودک پولی است. در سوی اپلیکیشنها نیز ۳٬۲۱۶ اپ کودک ۱۳۵ میلیون نصب دارند.
اپ کودک اما بیش از اپهای دیگر با تبلیغ همراه است. بنابر برداشت نمافر از کافهبازار، ۸۵٫۵ درصد اپهای کودکی که بیش از صد هزار نصب دارند تبلیغ نمایش میدهند. این سهم در همه اپهای پرنصب ۴۴٫۱ درصد است. یعنی از هر هفت اپ پرنصب کودک، شش اپ تبلیغ دارد. بازیهای پرنصب کودک نیز با سهمی ۶۰ درصدی بیشتر از دیگر بازیها تبلیغ دارند؛ سهمی که برای همه بازیهای پرنصب ۴۹ درصد است.
شخصیت کارتونی ایرانی در ویترین اسباببازی
شخصیت کارتونی پلی است میان صفحه نمایش و قفسه اسباببازی، و این پل در ایران تقریبا یکسره خارجی است. نام ۶٬۲۸۴ اسباببازی دیجیکالا یک شخصیت کارتونی شناختهشده را در خود دارد. تنها ۲۸ کالا از آنها شخصیت ایرانی دارند. یعنی به ازای هر اسباببازی با شخصیت ایرانی، ۲۲۳ اسباببازی با شخصیت خارجی عرضه شده است. شمار هر گروه کالا در نمودار «شخصیتهای کارتونی ایرانی و خارجی در کالاهای کودک دیجیکالا» آمده است.
نوشتافزار نیز همین الگو را تکرار میکند و ۱۳٬۱۴۰ کالای آن شخصیت خارجی و ۱۳۶ کالا شخصیت ایرانی دارند. کتاب کودک اما جایی است که شخصیت ایرانی حضوری دیدنی دارد. ۱۷۰ کتاب کودک دیجیکالا با شخصیت ایرانی و ۴۶۲ کتاب با شخصیت خارجی شناخته شدند و بیشتر شخصیتهای ایرانی این کتابها از شاهنامه آمدهاند. این شمارش از روی نام کالا و با فهرستی از ۶۲ شخصیت ایرانی و خارجی انجام شده است. تصویر بزرگتر بازار اسباببازی این فروشگاه در صفحه «بازار اسباببازی در دیجیکالا» بینش بازار نمافر آمده است.
قصه شب در سکوهای پادکست
قصه شب امروز در سکوهای پادکست هم شنیده میشود. ۲۷ برنامه کودک و نوجوان کستباکس، از قصه و لالایی تا دانستنی و کتاب صوتی، روی هم ۲۵٫۴ میلیون بار شنیده شدهاند. در شنوتو نیز ۴۱ برنامه کودک از میان ۷۰ برنامه پرپخش ۸۵۶ هزار پخش دارند.
دسته «کودک و خانواده» کستباکس اما آمیخته است، چون سازنده هر برنامه خودش دسته آن را برمیگزیند. ۹۱۱ برنامه فارسی در دستههای کودک این سکو ۱۵۳ میلیون پخش دارند. پادکست بیپلاس به تنهایی ۹۱ میلیون از این پخش را دارد. یعنی بیشتر شنیدههای دسته کودک کستباکس از آن برنامههای بزرگسال است. فهرست پرشنوندهترین برنامههای فارسی در یادداشت «بهترین پادکستهای فارسی» آمده است.
مهدکودک و خانه بازی روی نقشه
مهدکودک ایرانی بیش از هر جا در پایتخت پیدا میشود. نقشه بلد ۵٬۳۸۸ مکان را در دسته «مهدکودک و پیشدبستانی» ثبت کرده است که در ۵۵۰ شهر و شهرک پراکندهاند. استان تهران ۱٬۷۵۰ مهد از این شمار را دارد، در حالی که ۱۴ درصد کودکان کشور در این استان زندگی میکنند. یعنی ۳۲ درصد مهدهای نقشه بلد در استان تهران قرار دارد. شمار مهد هر استان در نمودار «تعداد مهدکودکهای ایران به تفکیک استان» آمده است.
فاصله استانها در سرانه نیز پیداست. به ازای هر ده هزار کودک زیر پنج سال، تهران ۲۳ مهد دارد و سیستان و بلوچستان ۰٫۹ مهد. بهزیستی در ۱۳۹۸ شمار ۱۵٬۵۸۵ مهد را ثبت کرده بود و نقشه بلد تنها بخشی از مهدها را نشان میدهد، بهویژه آنهایی که صاحبانشان در نقشه ثبت کردهاند. سال و تعریف این دو عدد فرق دارد و از تفاوتشان کاهش یا افزایش مهدها برنمیآید.
فضای بازی نیز همین فاصله را نشان میدهد. البرز با ۳۵ خانه بازی و شهربازی به ازای هر صد هزار کودک در صدر است و گیلان و اصفهان پس از آن قرار دارند. در سوی دیگر سیستان و بلوچستان با ۳٫۲ و گلستان با ۶٫۹ مکان در انتهای فهرستاند؛ استانهایی که سهم کودکان از جمعیتشان نیز بالاست.
تصویر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اما وارونه است. در مراکز ثابت کانون، ایلام با ۱۵ مرکز به ازای هر صد هزار کودک در صدر است و البرز با ۱٫۵ مرکز در انتها. یعنی استانی که بیشترین خانه بازی و شهربازی را به ازای کودک دارد، کمترین مرکز ثابت کانون را به ازای کودک دارد.
کلام آخر
کودکی در ایران ۱۴۰۵ با گروهی کوچکتر از هر سال پیش آغاز میشود. ولادت در نه سال ۴۲ درصد کم شده است و کتاب کودک در نسخههایی بسیار کمتر از گذشته به دست کودکان میرسد. در قاب تصویر، کارتون خارجی ۸۲ درصد بازدید کارتونهای پربازدید پویا را دارد و در فیلیمو از هر صد عنوان کودک کمتر از شش عنوان ایرانی است. همین الگو در ویترین اسباببازی تکرار میشود و به ازای هر اسباببازی با شخصیت ایرانی، ۲۲۳ اسباببازی با شخصیت خارجی عرضه شده است.
کودک اما در کتابخانه عمومی پرکارترین عضو است و سینما در ۱۴۰۳ ۱٫۷۵ برابر ۱۴۰۱ بلیت فیلم کودک فروخته است. در نقشه نیز فاصله استانها پیداست؛ تهران به ازای هر ده هزار کودک زیر پنج سال ۲۳ مهد دارد، حال آنکه این رقم در سیستان و بلوچستان کمتر از یک مهد است. متن کامل این یافتهها، با نمودارها و جدولها و روش برداشت هر داده، در «دادهنمای زیستبوم فرهنگی کودک ۱۴۰۵» آمده است.
پرسشهای رایج
آمار ولادت ۱۴۰۴ در ایران چقدر است؟
به گزارش سازمان ثبت احوال کشور، در ۱۴۰۴ شمار ۸۹۲٬۲۸۰ ولادت در ایران ثبت شد. این رقم ۸٫۹ درصد کمتر از ۱۴۰۳ است.
ایران چند کودک دارد؟
بر پایه پیشبینی مرکز آمار ایران و تعدیل نمافر، ۱۸٫۷ میلیون کودک صفر تا چهارده ساله در ۱۴۰۵ در ایران زندگی میکنند.
ایران چند مهدکودک دارد؟
نقشه بلد در آبان ۱۴۰۵ شمار ۵٬۳۸۸ مهدکودک و پیشدبستانی را نشان میدهد که ۱٬۷۵۰ مهد از آنها در استان تهران است. بهزیستی در ۱۳۹۸ شمار ۱۵٬۵۸۵ مهد را ثبت کرده بود.
سهم کارتون خارجی در شبکه پویا چقدر است؟
به برداشت نمافر از تلوبیون تا ۲۵ آبان ۱۴۰۵، ۸۲ درصد بازدید کارتونهای پربازدید شبکه پویا به کارتون خارجی میرسد.
چند اسباببازی با شخصیت کارتونی ایرانی در دیجیکالا هست؟
به برداشت نمافر در آبان ۱۴۰۵، از ۶٬۲۸۴ اسباببازی دیجیکالا که نام یک شخصیت کارتونی را دارند، ۲۸ کالا شخصیت ایرانی دارند.
منابع
- سازمان ملل، روز جهانی کودک، ۲۰ نوامبر
- سازمان ثبت احوال کشور، آمار ولادت به تفکیک استان و سال
- مرکز آمار ایران، پیشبینی جمعیت به تفکیک سن و استان
- خانه کتاب و ادبیات ایران، آمار نشر به تفکیک گروه سنی، برداشت نمافر ۲۲ آبان ۱۴۰۵
- سامانه کتابخانههای عمومی کشور، درگاه کتابخانهها، برداشت نمافر آبان ۱۴۰۵
- تلوبیون، برداشت نمافر تا ۲۵ آبان ۱۴۰۵
- فیلیمو و دیجیتون، برداشت نمافر آبان ۱۴۰۵
- سامانه فروش سینمای ایران (سمفا)
- کافهبازار، برداشت نمافر آبان ۱۴۰۵
- دیجیکالا، برداشت نمافر ۵ تا ۷ آبان ۱۴۰۵
- کستباکس و شنوتو، برداشت نمافر آبان ۱۴۰۵
- نقشه بلد، برداشت نمافر ۲۵ آبان ۱۴۰۵
- کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، فهرست مراکز
- سازمان بهزیستی کشور، آمار مهدهای کودک ۱۳۹۸
- نمافر، «دادهنمای زیستبوم فرهنگی کودک ۱۴۰۵»















