چین؛ تقاطع سنت و نوآوری است. جایی که هنرهای باستانی با فناوری‌های پیشرفته ترکیب می‌شود و صنایع خلاق چینی را شکل می‌دهد. بخش‌های فرهنگی چین- از مد و طراحی تا فیلم و بازی- بیش از دو دهه است که رشد تصاعدی را در پیش گرفته و این کشور را به یکی از پایگاه‌های خلاقیت جهان تبدیل کرده است. در این یادداشت با اتکار به آمارها مروری بر وضعیت صنایع خلاق چین خواهیم داشت و بعد راهبرد دولت چین را برای توسعۀ این صنایع بررسی می‌کنیم.
علاوه‌بر سیاست‌های ملی، وزارت فرهنگ با دولت‌های محلی برای اجرای برخی مقررات منطقه‌ای که شرایط خاص فرهنگی هر شهر را پوشش داده است همکاری کرد. مثلا شهر پکن مجموعه‌ای از سیاست‌ها را با هدف حمایت از توسعۀ صنعت فیلم و تلویزیون ارائه کرده است؛ حال آنکه شانگهای بر ارتقای بخش‌های طراحی و مد تمرکز کرده است.
«طرح توسعۀ صنعت فرهنگ دیجیتال» از اقدامات وزارتخانه برای توسعۀ صنایع خلاق در اقتصاد دیجیتال بوده است. این طرح برنامه‌های خاصی را در زمینه‌هایی مانند سرگرمی آنلاین، انتشارات دیجیتال و برنامه‌های کاربردی موبایل ارائه داده است تا به تسریع رشد صنعت محتوای دیجیتال چین کمک کند.
وضعیت صنایع خلاق چین
صنایع خلاق در چین شامل بخش‌هایی است که بر محتوا و مالکیت معنوی تمرکز دارد. این صنایع طیف گسترده‌ای از زمینه‌ها را مانند فیلم، موسیقی، بازی ویدئویی، معماری، طراحی، مد، انتشارات و میراث فرهنگی در بر می‌گیرد. فرهنگ ملی و صنایع وابسته به آن بخش قابل توجهی از تولید ناخالص داخلی چین است که به‌سرعت نیز در حال رشد است. نمودار زیر سهم ارزش‌افزودۀ صنایع فرهنگی را از مجموع تولید ناخالص داخلی چین نشان می‌دهد که از 3.48 درصد در سال 2012 به 4.56 درصد در سال 2021 افزایش یافته است.
برترین بخش‌های صنایع خلاق چین
از فیلم، موسیقی، ورزش الکترونیک و طراحی و مد می‌توان به‌عنوان برترین بخش‌های فرهنگی چین نام برد که محرکی برای رشد صنایع خلاق چین بوده‌اند و رشد پایداری را را برای آن رقم زده‌اند.فیلم:
صنعت فیلم چین، یکی از سریع‌‌ترین صنایع درحال رشد در جهان است. باکس آفیس چین در سال 2020 بیش از 2.3 میلیارد دلار فروخت و این کشور را به دومین بازار فیلم جهان پس از ایالات متحده تبدیل کرد. نسبت گیشۀ فیلم‌های داخلی به‌عنوان درصدی از کل درآمد سالانه از حدود 54 درصد در سال 2014 به حدود 84 درصد در سال 2023 رسیده است که نشان از افزایش محبوبیت سینمای چین دارد. همکارهای خارجی نیز روند فزاینده‌ای دارد. استودیوهای هالیوودی به دنبال مشارکت برای استفاده از بازار پرسود چین هستند.موسیقی:
صنعت موسیقی نیز در سال‌های اخیر رشد سریعی را تجربه کرده است. در سال 2022 درآمد موسیقی ضبط‌شدۀ چین 28.4 درصد رشد داشته است. این افزایش، برای اولین بارچین را به پنج بازار برتر جهانی رساند. در این سال چین هچنین به رتبۀ ششم IFPI صعود کرد. صنعت موسیقی چین اکنون پس از ژاپن در آسیا پیشتاز است.ورزش الکترونیک:
در سال 2023 اندازۀ بازار ورزش الکترونیک چین 445.18 میلیون دلار برآورد شد که پایین‌تر از ایالات متحده و بالاتر از همۀ کشورهای دیگر قرار گرفت. این صنعت در چین پایگاهی با بیش از 480 میلیون نفر دارد که چین را تبدیل به بزرگترین بازار مصرف‌کنندۀ ورزش‌های الکترونیک در جهان تبدیل کرده است.مد:
چین جایگاه قابل توجهی در صنعت مد جهانی دارد. این کشور برای بیش از یک دهه بزرگترین تولیدکننده و صادرکنندۀ پوشاک در جهان بوده است. درآمد صنعت مد چین در سال 2023، 207 دلار بوده که نسبت به سال قبل اندکی کاهش داشته است. با این حال انتظار می‌رود این صنعت به دلیل رشد طبقۀ متوسط، مجددا در پایان سال 2024 رو به افزایش بگذارد و به 236.80 میلیارد دلار برسد.
راهبرد چین برای توسعۀ صنایع خلاق
آمارهای استخراج‌شده در سطور بالا، به‌خوبی نشان می‌دهد طی دو دهۀ گذشته صنایع خلاق چین رشد قابل توجهی داشته و به بخش مهمی از راهبرد توسعۀ فرهنگی و اقتصادی چین تبدیل شده است؛ تا جایی که چین اکنون دومین اقتصاد خلاق برتر در میان کشورهای درحال توسعه محسوب می‌شود. در سطح داخلی نیز الگوی مصرف خانوار چین تغییر کرده است. به‌طوریکه بیش از 7 درصد از مجموع هزینه‌کرد خانوارهای چینی به محصولات و خدمات فرهنگی و خلاق اختصاص دارد. اما پرسش اینجاست که دولت چین چگونه توانسته به چنین رشدی برای صنایع خلاق خود در سطح داخلی و بین‌المللی دست یابد؟وزارت فرهنگ؛ کارگزار صنایع خلاق چین
یکی از مهمترین راهبردهای دولت چین برای ایجاد تمرکز قوی و همه‌جانبه بر صنایع خلاق، تفویض این بخش‌ها به وزارت فرهنگ به‌عنوان متولی و کارگزار اختصاصی این حوزه بوده است. از دهۀ 1990 دولت چین، تلاش برای شناخت ظرفیت بخش‌های فرهنگی را در راستای تقویت رشد اقتصادی و افزایش نفوذ فرهنگی آغاز کرد. این تلاش مجموعه‌ای از اقدامات سیاستی با هدف پرورش خلاقیت و نوآوری در فرهنگ و هنر بود. برنامۀ پنج سالۀ دوازدهم (2015-2011) نقطۀ عطفی در شناخت صنایع فرهنگی به‌عنوان ستون اقتصاد چین بوده است. این طرح بر لزوم توسعۀ بخش‌های فرهنگی و خلاق ازجمله فیلم، تلویزیون، انتشارات، محتوای دیجیتال و هنرهای سنتی تأکید داشت که وزارت فرهنگ موظف شد با ایجاد یک چارچوب نظارتی، تأمین بودجه و تقویت نوآوری، آن را رهبری کند. سیزدهمین برنامۀ پنج‌ساله (2020- 2016) با مشخصۀ «شکوفایی فرهنگی» به‌عنوان یک هدف ملی، نقش وزارت فرهنگ را در این عرصه تثبیت کرد. این طرح بیشتر بر نوسازی زیرساخت‌های فرهنگی، حمایت از استعدادهای خلاق و گسترش تبادلات فرهنگی بین‌المللی متمرکز بود. در ادامه اقدامات وزارت فرهنگ در این راستا را بررسی می‌کنیم.مهمترین اقدامات وزارت فرهنگ چین برای توسعۀ صنایع خلاق
حمایت‌های قانونی و نظارتی
با نگاهی به اقدامات انجام شده از سوی وزارت فرهنگ چین، یک مولفه اساسی استنباط می‌شود: طرح‌ریزی چارچوب قانونی و نظارتی. این وزارتخانه قوانین مختلفی را برای حمایت از حقوق مالکیت معنوی، ایجاد فضای رقابتی و تشویق به نوآوری در بخش‌های فرهنگی ارائه و اجرا کرده است. «طرح ارتقای صنعت فرهنگی» در سال 2009 از این دسته اقدامات قانونی بود. این طرح شامل مجموعه‌ای از مشوق‌های مالی، معافیت‌های مالیاتی و ارائۀ وام به بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) بود. این طرح همچنین بر اهمیت حفاظت از مالکیت معنوی که عاملی مهم برای پرورش خلاقیت و نوآوری است، تمرکز داشت.
علاوه‌بر سیاست‌های ملی، وزارت فرهنگ با دولت‌های محلی برای اجرای برخی مقررات منطقه‌ای که شرایط خاص فرهنگی هر شهر را پوشش داده است همکاری کرد. مثلا شهر پکن مجموعه‌ای از سیاست‌ها را با هدف حمایت از توسعۀ صنعت فیلم و تلویزیون ارائه کرده است؛ حال آنکه شانگهای بر ارتقای بخش‌های طراحی و مد تمرکز کرده است.
حمایت‌های مالی و نهادی
حمایت مالی نیز از دیگر عوامل حیاتی در توسعۀ صنایع خلاق است. وزارت فرهنگ چین برنامه‌های مختلفی را برای کمک به بنگاه‌های خلاق، هنرمندان و سازمان‌های فرهنگی اجرا کرده است. «صندوق سرمایه‌گذاری صنایع فرهنگی» از مهمترین اقدامات مالی وزارت فرهنگ است که در سال 2011 تأسیس شد. این صندوق از شرکت‌های خلاق- به‌ویژه شرکت‌های کوچک و متوسط- حمایت مالی می‌کند تا بتوانند فعالیت خود را گسترش دهند و در فناوری‌های جدید سرمایه‌گذاری کنند. علاوه‌بر صندوق سرمایه‌گذاری صنایع فرهنگی، این وزارتخانه با سایر نهادها برای ارائۀ وام تخصصی به بنگاه‌های خلاق مشارکت داشته است. چنین برنامه‌هایی سرمایۀ مورد نیاز را برای کسب و کارها در بخش‌هایی مثل فیلم، انتشارات و تولید محتوای دیجیتال فراهم می‌کند و موانع مالی را که از بزرگترین چالش‌ها در مسیرچنین کسب و کارهایی است، کنار می‌زند. از نظر نهادی نیز وزارت فرهنگ تعدادی مرکز تحقیقاتی، انکوباتور و پارک‌های صنعتی فرهنگی در سراسر چین ایجاد کرده است. این موسسات، منابع و امکانات لازم را برای متخصصان خلاق فراهم می‌کند. منطقۀ هنری 798 پکن از نمونه‌های قابل توجه است. این منطقه سابقا یک مجتمع صنعتی بود که حالا به یک مرکز فرهنگی تبدیل شده و هنرمندان، طراحان و کارآفرینان را از سراسر جهان به خود جذب کرده است.آموزش و پرورش استعداد
با توجه به اهمیت نیروی کار ماهر در صنایع خلاق، وزارت فرهنگ نیز توجهی ویژه‌ای به این امر داشته است. از مهمترین اقدامات وزارتخانه ارائۀ برنامه‌های آموزشی در دانشگاه‌ها و مدارس سراسر چین بوده است. وزارتخانه دوره‌هایی را در زمینه‌هایی مثل تولید فیلم، طراحی گرافیک، انیمیشن و رسانه‌های دیجیتال ارائه می‌دهد و فناوری‌های پیشرفته را برای آموزش عملی در اختیارشان می‌گذارد. علاوه‌بر برنامه‌های آموزش رسمی، برنامه‌های کارآموزی نیز با همکاری شرکت‌های خلاق تمهید می‌شود. ارائۀ کمک‌هزینه و بورسیه به استعدادهای نوظهور از دیگر اقدامات وزارتخانه است که به هنرمندان، فیلم‌سازان و طراحان جوان کمک می‌کند تا پروژه‌های خلاقانۀ خود را بدون بار محدودیت‌های مالی دنبال کنند.همکاری بین‌المللی و تبادل فرهنگی
یکی از راهبردهای اساسی وزارتخانه برای آنکه بتواند دامنۀ محتوای خلاقانۀ چینی را گسترش بدهد و بر نفوذ فرهنگی چین بیفزاید، برگزاری جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های بین‌المللی فرهنگی است. رویدادهایی مانند جشنوارۀ بین‌المللی فیلم پکن و جشنوارۀ بین‌المللی کارتون و انیمیشن چین، بسترهایی را برای سازندگان چینی فراهم کرده تا آثار خود را به مخاطبان جهانی عرضه کنند و فرصت‌‌های بیشتری برای همکاری‌های خارجی بیابند. مهمترین اقدام دیگر وزارت فرهنگ در این راستا، ایجاد مراکز فرهنگی چینی در خارج از کشور است. این کار بستری برای ترویج فرهنگ چینی و صنایع خلاق چین در بازارهای خارجی فراهم می‌کند. چنین مراکزی میزبان نمایشگاه‌ها، اجراها و کارگاه‌هایی هستند که صنایع خلاق چین را به نمایش می‌گذارند و تعامل و تفاهم فرهنگی را تقویت می‌کنند.نوآوری دیجیتال
یکی از محرک‌های اصلی رشد در صنایع خلاق چین، نوآوری دیجیتال بوده است که وزارت فرهنگ نیز نقش موثری در آن داشته است. این وزارتخانه از توسعۀ پلتفرم‌های آنلاین که بستری برای توزیع محتوای خلاق مثل فیلم، موسیقی و هنر دیجیتال است، حمایت کرده است. توسعۀ این پلتفرم‌ها نه‌تنها دامنۀ محتوای خلاق چین را گسترش داده بلکه جریان‌های درآمدی جدیدی را برای هنرمندان و تولیدکنندگان محتوا ایجاد کرده است. مثلا پلتفرم‌های پخش آنلاین مانند iQiyi و Tencent Videoبه بسترهای اصلی برای توزیع فیلم‌ها و برنامه‌های تلویزیونی چینی- چه در داخل و چه در سطح بین‌المللی- تبدیل شده‌اند.
«طرح توسعۀ صنعت فرهنگ دیجیتال» از اقدامات وزارتخانه برای توسعۀ صنایع خلاق در اقتصاد دیجیتال بوده است. این طرح برنامه‌های خاصی را در زمینه‌هایی مانند سرگرمی آنلاین، انتشارات دیجیتال و برنامه‌های کاربردی موبایل ارائه داده است تا به تسریع رشد صنعت محتوای دیجیتال چین کمک کند.