انگلیس، سومین اقتصاد خلاق برتر در جهان است که وزارت فرهنگ، رسانه و ورزش بریتانیا (DCMS) در نظارت و توسعۀ سیاست‌های مربوط به آن نقش محوری دارد. این اداره که در سال 1992 به‌عنوان ادارۀ میراث ملی تأسیس شد، اکنون طیف وسیعی از بخش‌های حیاتی را برای چشم‌انداز فرهنگی و اقتصادی بریتانیا رهبری می‌کند. به عبارتی یکی از مهم‌ترین راهبردهای انگلیس در توسعۀ صنایع خلاق، سپردن بخش‌های مختلف فرهنگی، رسانه‌ای و ورزشی به این اداره به‌عنوان یک نهاد متولی بوده است. در این یادداشت ضمن مروری بر تاریخچۀ DCMS، اقدامات و نتایج فعالیت‌های آن را بررسی می‌کنیم.
از ادارۀ میراث ملی تا وزارت فرهنگ، رسانه و ورزش
این بخش ابتدا در سال 1992 توسط نخست‌وزیر وقت با نام ادارۀ میراث ملی تأسیس شد که هدف آن، افزایش مشارکت دولت در بخش‌هایی مانند هنر، ورزش، صداو سیما، گردشگری و میراث ملی بود. در آن زمان، بریتانیا به دنبال تقویت بخش‌های فرهنگی خود با تمرکز بر ترویج هویت و میراث بریتانیا بود.
اما در سال 1997 این اداره به «وزارت فرهنگ، رسانه و ورزش» تغییر نام داد که نشان‌دهندۀ گسترش اختیارات آن بود. رادیو، تلویزیون و رسانه به‌طور متمرکزتری ذیل این وزارتخانه قرار گرفت و اهمیت آن در فرهنگ و اقتصاد مدرن بریتانیا برجسته‌تر شد. سپس این وزارتخانه حمایت از صنایع خلاق را آغاز کرد و ظرفیت آن‌ها را نه‌فقط از نظر فرهنگی بلکه از نظر اقتصادی نیز مورد توجه قرار داد.
انتقال دیجیتال و اصلاحات قانونی (2010)
در طول دهۀ 2010، DCMS شاهد تمرکز فزاینده‌ای بر زیرساخت‌های دیجیتال بود. در دوران نخست‌وزیری دیوید کامرون، این وزارتخانه نظارت بر گسترش پهنای باند، مقررات اینترنت و جاانداختن فرهنگ دیجیتال را آغاز کرد که نشان‌دهندۀ تأثیر انقلاب دیجیتال بر رسانه‌ها و صنایع خلاق است. برخی اصلاحات قانونی نیز مانند حمایت از حقوق مالکیت معنوی برای تقویت اقتصاد خلاق انجام شد.
تغییرات اخیر و تمرکز کنونی (2020)
در سال 2023 مسئولیت‌های این بخش مجددا سازماندهی شد و در نتیجه یک سمت اختصاصی برای یک وزیر دولت در امور رسانه، گردشگری و صنایع خلاق ایجاد شد. این سازماندهی مجدد اهمیت بخش‌های مذکور را از نظر مشارکت اقتصادی، ایجاد شغل و نفوذ جهانی در چشم‌انداز بریتانیا آشکار می‌کند. DCMS اکنون بر توسعۀ سیاست رسانه‌ای، تقویت بخش گردشگری و حمایت از صنایع خلاق که شامل فیلم، موسیقی و بازی است تمرکز دارد.
وظایف DCMS
DCMS دارای اختیارات گسترده‌ای است که طیف وسیعی از از بخش‌ها را- از صنایع فرهنگی سنتی تا رسانه‌های دیجیتال مدرن- پوشش می‌دهد. وظایف اصلی این بخش عبارت‌اند از:
ترویج هنر و فرهنگ
DCMS مسئول ترویج هنر و فرهنگ در سراسر بریتانیا است. این اداره با سازمان‌هایی مانند شورای هنر انگلستان برای تأمین مالی و حمایت از نهادهای فرهنگی مانند موزه‌ها، گالری‌ها، تئاترها و جشنواره‌ها همکاری می‌کند. همچنین حافظت از مکان‌ها و بناهای تاریخی را هم شامل می‌شود. در سال‌های اخیر DCMS برای آموزش فرهنگی نیز سرمایه‌گذاری کرده است تا اطمینان پیدا کند که هنر و میراث فرهنگی برای همۀ شهروندان قابل دسترسی است.
سیاست رسانه و پخش
DCMS به‌عنوان بخشی از نظارت رسانه‌ای خود، سیاست‌هایی را در مورد پخش، تدوین و اجرا می‌کند که شامل تنظیم مقررات بی‌بی‌سی و پخش‌کننده‌های تجاری است. این بخش درگیر مسائلی مانند کثرت رسانه، پخش دیجیتال و انتقال به خدمات دیجیتال است. در پاسخ به افزایش خدمات استریم، DCMS همچنین سیاست‌هایی را برای انطباق با چشم‌انداز رسانه‌ای که درحال تغییر است نظارت می‌کند. هدف آن، حمایت از پخش‌کننده‌های بریتانیا است؛ به‌طوری که تضمین کند آن‌ها در سطح رقابت جهانی باقی می‌مانند. وزارتخانه از طریق چنین اقداماتی به دنبال ارتقای جایگاه بریتانیا به‌عنوان یک نیروگاه فرهنگی و در عین حال ایجاد منافع اقتصادی قابل توجه است.
توسعۀ گردشگری
گردشکری یکی دیگر از حوزه‌های حیاتی زیر نظر DCMS است. این دپارتمان با VisitBritain و VisitEngland همکاری می‌کند تا بریتانیا را به‌عنوان یک مقصد برتر سفر در جهان معرفی کند. این کشور استراتژی‌هایی را با هدف افزایش گردشگری بین‌المللی و داخلی اعمال می‌کند. علاوه‌بر این، DCMS در توسعۀ شیوه‌های گردشگری پایدار برای کاهش اثرات زیست‌محیطی و بهره‌مندی مناطق محلی از رشد گردشگری نقش دارد. حمایت از میراث فرهنگی و ابنیه تاریخی که سالانه میلیون‌ها بازدیدکننده را جذب کرده و به اقتصاد محلی کمک می‌کند ازجمله این اقدامات است.
پشتیبانی از صنایع خلاق
DCMS حمایت قابل توجهی از صنایع خلاق بریتانیا- که بخش‌هایی مانند فیلم، تلویزیون، موسیقی، بازی و مد را شامل می‌شود- ارائه می‌کند. مثلا تلاش می‌کند از طریق تخفیف مالیاتی و ابتکاراتی مانند آن در حوزه‌های فیلم و بازی ویدیویی، رشد شرکت‌های خلاق را تقویت کند. DCMS همچنین همکاری‌های بین‌المللی را تشویق می‌کند و به رشد استعدادهای بریتانیا در سطح جهانی کمک می‌کند.
ابتکارات ایمنی دیجیتال و آنلاین
DCMS در سیاست‌های دیجیتال و اینترنت- به‌خصوص در مورد دسترسی پهنای باند، ایمنی آنلاین و امنیت سایبری- دخالت دارد. این اداره بر گسترش اینترنت پرسرعت در سراسر بریتانیا کار می‌کند و به کاستن شکاف دیجیتال بین مناطق شهری و روستایی می‌پردازد. همچنین مقرراتی را برای حفاظت از کاربران و به‌ویژه خردسالان در برابر محتوای مضر آنلاین معرفی کرده است. ابتکارات اخیر این اداره شامل توسعۀ چارچوب‌هایی برای کنترل پلتفرم‌های دیجیتال از نظر امنیتی می‌باشد.
صنایع خلاق؛ موتور محرک اقتصاد برای بریتانیا
برای آن که بدانیم راهبرد بریتانیا برای توسعۀ صنایع فرهنگی و خلاق تا چه حد کارآمد بوده است، لازم نگاهی به آمارها مروری وضعیت این حوزه داشته باشیم. گزارش‌ها نشان می‌دهند بخش صنایع خلاق بریتانیا از سال 2019 شاهد رشد 6 درصدی بوده است و اکنون 5.7 درصد از ارزش افزودۀ ناخالص این کشور را به خود اختصاص داده است.
نمودار زیر روند درآمد سالانۀ فعالیت‌های خلاقانه، هنری و سرگرمی در بریتانیا را از سال 2008 تا 2022 نشان می‌دهد.
بر اساس نمودار بالا، درآمد این بخش‌ها در بریتانیا در سال 2022 نسبت به دو سال گذشته که تحت‌تأثیر همه‌گیری کرونا شدیدا کاهش یافته بود، رشد چشم‌گیری پیدا کرده و به بیش از 11.1 میلیارد پوند رسیده است.
صنایع فرهنگی و خلاق در بریتانیا به قدری گسترش یافته که توانسته برای 2.4 میلیون نفر شغل ایجاد کند. اکنون صنایع خلاق جز پنج اولویت اول دولت این کشور برای رشد اقتصادی انگلیس است که برنامۀ آن رسیدن به رشد 50 میلیارد پوندی و تلاش برای ایجاد یک میلیون شغل بیشتر تا سال 2030 است. بودجۀ موردنظر نیز 77 میلیون پوند اعلام شده است.
برجسته‌ترین بخش‌های صنایع خلاق انگلیس
نمودار زیر سهم ارزش‌افزودۀ ناخالص صنایع خلاق بریتانیا را به‌تفکیک هر صنعت نشان می‌دهد.
بر این اساس، خدمات فناوری اطلاعات، نرم‌افزار و کامپیوتر با 31 درصد، فیلم، تلویزیون، ویدئو، رادیو و عکاسی با 16 درصد، تبلیغات و بازاریابی با 13 درصد، انتشارات با 10 درصد، موسیقی، نمایش و هنرهای تجسمی با 9 درصد، معماری با 3 درصد، موزه‌ها، گالری‌ها و کتابخانه‌ها با 0.8 درصد برجسته‌ترین بخش‌های صنایع خلاق در بریتانیا می‌باشد که در ادامه وضعیت برخی از آن‌ها را اختصاصا بررسی می‌کنیم.
موسیقی:
صنعت موسیقی بریتانیا سومین بازار بزرگ موسیقی جهان پس از ایالات متحدۀ آمریکا و ژاپن است که سالانه حدود 6.7 میلیارد پوند به اقتصاد بریتانیا کمک می‌کند. این صنعت طی سال‌های 2010 تا 2019 سهم بازار خود را سه برابر کرده است و توانسته است 210 هزار نفر را استخدام کند که 0.6 درصد از کل مشاغل بریتانیا را تشکیل می‌دهد.
بازی‌های ویدیویی:
وزارت فرهنگ، رسانه و ورزش گزارش داده است که در سال 2022 خدمات فناوری اطلاعات، نرم‌افزار و رایانه که شامل بازی‌های ویدیویی نیز می‌شود، 53.4 میلیارد پوند ارزش افزودۀ ناخالص برای اقتصاد بریتانیا ایجاد کرده است. در واقع بخش بازی‌های ویدیویی بریتانیا بزرگ‌ترین بخش در اروپا محسوب می‌شود.
انتشارات:
صنعت انتشارات بریتانیا نیز عملکرد قابل توجهی داشته است. در سال 2023 این صنعت برای اولین بار به درآمد 7 میلیارد پوندی رسید که نسبت به سال قبل 3 درصد افزایش داشت. دو بخش دیجیتال و صادرات قوی‌ترین بخش‌های صنعت انتشارات بریتانیا محسوب می‌شود. درآمد بازار صادرات در این سال 4.4 میلیارد پوند بود که 4 درصد افزایش داشت. درآمد دیجیتال نیز 3.2 میلیارد پوند بود که 5 درصد افزایش داشت.
فیلم و تلویزیون:
بریتانیا بزرگ‌ترین مکان تولید فیلم و برنامه‌های تلویزیونی در خارج از ایالات متحده است که در سال 2023 حدود 3 میلیارد پوند سرمایه‌گذاری داخلی در این بخش جذب کرد. استودیوهای بزرگ بریتانیا برخی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های باکس‌آفیس را به‌دست آورده‌اند؛ ازجمله برادران وارنر که قراردادهای بلندمدت با آمازون و نتفلیکس امضا کرده‌اند. باکس‌آفیس بریتانیا در سال 2022، 945 میلیون پوند درآمد داشت؛ یعنی 57 درصد افزایش نسبت به سال قبل. صادرات برنامه‌های تلویزیونی بین‌المللی بریتانیا نیز در سال‌های 2022 و 2023، 1.85 میلیارد پوند بود که رقم قابل توجهی است. به‌طور کلی صنعت فیلم به سهم عمده‌ای در اقتصاد بریتانیا تبدیل شده است و انتظار می‌رود تا سال 2026 به رشد 50 درصدی برسد.
کلام آخر
صنایع خلاق بریتانیا از سال 2019 شاهد رشد 6 درصدی بوده است و اکنون 5.7 درصد از ارزش افزودۀ ناخالص این کشور را به خود اختصاص داده است. این بخش به قدری در بریتانیا گسترش یافته که توانسته برای 2.4 میلیون نفر شغل ایجاد کند. اکنون انگلیس سومین اقتصاد خلاق برتر در جهان محسوب می‌شود. یکی از مهم‌ترین راهبردهای بریتانیا در توسعۀ صنایع خلاق، واگذاری این بخش به ادارۀ فرهنگ، رسانه و ورزش بوده است که پیش‌تر عنوان‌دار ادارۀ میراث ملی بوده است. هدف آن افزایش تمرکز بر بخش‌های مذکور به‌عنوان بخشی از چشم‌انداز فرهنگی و اصادی بریتانیاست. در این یادداشت مروری بر تاریخچه و روند تکامل وزارت فرهنگ، رسانه و ورزش و همچنین کارکردهای آن داشته‌ایم. سپس وضعیت صنایع خلاق انگلیس را با تکیه بر آمارها مورد بررسی قرار داده‌ایم.