اعداد درباره اقتصاد نارنجی اردن چه می‌گویند؟
از «پترا»، شهر باستانی رز سرخ تا سواحل دریای مرده، هر منطقه‌ای از اردن، حکایت از تمدن‌های دیرینه دارد. کشوری کوچک در قلب خاورمیانه، با درآمد متوسط و جمعیتی جوان و تحصیل‌کرده که با نرخ بالای بیکاری جوانان درگیر است. در چنین کشورهایی، اقتصاد نارنجی، به دلیل پتانسیل عظیمش برای هدایت رشد اقتصادی، ایجاد شغل ، تحریک نوآوری در بخش‌های مختلف، بهبود شمول اجتماعی و تقویت میراث فرهنگی می‌تواند آغازگر و پایه‌گذار توسعه فراگیر باشد.
«اقتصاد نارنجی» مفهومی است که دربرگیرنده‌ی صنایع خلاق و فرهنگی و شامل بخش‌هایی همچون رسانه، طراحی، هنرهای تجسمی، میراث فرهنگی، سرگرمی و فناوری‌های دیجیتال است. اقتصاد نارنجی با مفاهیم دیگری همچون اقتصاد خلاق و اقتصاد صنایع فرهنگی و خلاق نیز شناخته می‌شود. در اقتصاد نارنجی هنر، تجارت، فناوری و فرهنگ جمع می‌شوند تا هم ارزش اقتصادی تولید کنند و هم به غنی‌سازی هویت فرهنگی بپردازند. مقاله «اقتصاد نارنجی: تعریف و اندازه‌گیری؛ مطالعه موردی اردن»، به طور کمی، اندازه و سهم اقتصادی «اقتصاد نارنجی اردن» را اندازه‌گیری کرده و می‌کوشد تا با بررسی سهم این بخش در تولید ناخالص داخلی، ارزش افزوده، مشاغل ایجاد شده و... اقدامات راهبردی لازم را برای یک سیاست کلان ملی، شناسایی کند.
کسری تجاری اردن در صنایع فرهنگی و خلاق
کالاهای خلاق، به محصولات و خدماتی گفته می‌شود که شامل محتوای فرهنگی، هنری و خلاقانه همچون رسانه، طراحی، سرگرمی و نرم افزار هستند. صادرات کالاهای خلاقانه اردن از سال ۲۰۰۲تا ۲۰۱۲ در بازه ۵۰ تا ۵۵ میلیون دلار بوده و تا سال ۲۰۱۵ به ۶۵ میلیون دلار افزایش یافته که در مجموع رقمی پایین است. در همین حال، واردات کالاهای خلاقانه خارجی به اردن در این سال‌ها به صورت پیوسته افزایش یافته و از ۱۵۰ میلیون دلار به بیش از ۳۶۰ میلیون دلار رسیده است (نرخ رشد متوسط ۷ درصد). از آنجایی که واردات با سرعت بسیار بیشتری نسبت به صادرات راکد رشد کرده است، کسری تجاری در کالاهای خلاقانه، از حدود ۱۰۰ میلیون دلار در سال ۲۰۰۳ به حدود ۳۰۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۵ رسید. به این معنی که اردن سالانه ۳۰۰ میلیون دلار بیشتر از صادرات محصولات خلاقانه داخلی خود، برای واردات کالاهای خلاقانه هزینه می‌کند. در نتیجه کسری تجاری کالاهای خلاقانه اردن در حال افزایش است.
رشد سریع ارزش افزوده اقتصاد خلاق
ارزش افزوده، منعکس‌کننده سهم تولید ناخالص داخلی یا ارزش اقتصادی تولید شده توسط یک شرکت یا بخش - در این مقاله صنایع فرهنگی و خلاق- تعریف شده است. بررسی سیر تغییرات ارزش اسمی توسط اقتصاد نارنجی بین سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۸ نشان می‌دهد که ارزش افزوده اقتصاد خلاق اردن، در این دوره ۸ ساله با سرعتی بسیار بالا رشد کرده است.
ارزش افزوده تولید ناخالص داخلی صنایع فرهنگی و خلاق از ۴۳۷ میلیون دلار در سال ۲۰۱۱، به ۹۹۷ میلیون دلار در سال ۲۰۱۸ رسیده و افزایش دوبرابری داشته است. این اعداد، رشد سالانه ۱۳درصد را نشان می‌دهد. برای درک صحیح‌تر این عدد، باید دانست که در همین دوره، اقتصاد ملی اردن تنها ۲.۴درصد در سال رشد داشته است. نکته مهم دیگر، افزایش سهم اقتصاد نارنجی در تولید ناخالص داخلی است که این رقم از ۱.۵درصد در سال ۲۰۱۱ به ۲.۴درصد در سال ۲۰۱۸ رسیده است؛ که سهمی قابل توجه است.
سهم صنایع مختلف از اقتصاد خلاق اردن
بررسی سهم بخش‌های مختلف از اقتصاد نارنجی اردن نشان می‌دهد که بخش معماری و خدمات مهندسی، تقریباً یک سوم (۳۲درصد) کل اقتصاد نارنجی را به خود اختصاص داده که این امر با توجه به تقاضای بالا برای ساخت و ساز در اردن طبیعی است. چاپ و نشر با سهم ۲۲درصدی از اقتصاد خلاق در رتبه دوم قرار دارد و نرم‌افزار، بازی و نشر الکترونیکی با ۱۸درصد در جایگاه سوم است. همچنین هنر و صنایع دستی، رادیو و تلویزیون، تبلیغات، فیلم، هنر و عتیقه و سایر بخش‌ها به‌ترتیب با ۱۱، ۷، ۴، ۳، ۲ و ۱درصد در جایگاه‌های بعدی قرار دارند.
رشد اشتغال با استقبال از هنرهای نمایشی و آموزش فرهنگی
نیروی کار شاغل اردن در صنایع فرهنگی و خلاق در سال ۲۰۱۸ به ۹۸ هزار نفر افزایش یافته است که این عدد معادل ۳درصد از کل افراد شاغل در اردن است. با توجه به این‌که اقتصاد نارنجی سهمی ۲.۴درصدی از تولید ناخالص داخلی اردن را داراست، این بخش در مقایسه با میانگین کل اقتصاد، نرخ اشتغال بالاتری دارد. همچنین زنان، ۲۸درصد از نیروی کار اقتصاد نارنجی را تشکیل داده‌اند؛ که دو برابر نرخ مشارکت ۱۴درصدی زنان در کل اقتصاد است. بر همین اساس می‌توان گفت که صنایع فرهنگی و خلاق در اردن، فرصت‌های شغلی بیشتر و فراگیرتری را فراهم کرده است. نگاهی به مشاغل اقتصاد خلاق بر اساس صنایع فرهنگی و خلاق نشان می‌دهد که هنرهای نمایشی و آموزش فرهنگی با سهم ۲۴درصدی از مشاغل خلاقانه پیشرو است. معماری و خدمات فنی با ۲۳درصد، نرم افزار و محاسبات با ۱۹درصد، هنر و بازارهای آنتیک با ۱۲درصد و تبلیغات با ۸ درصد، در رتبه‌های بعدی هستند.
اشتغال؛ اولویت برنامه راهبردی اردن برای صنایع فرهنگی و خلاق
تقسیم تولید ناخالص داخلی به اشتغال ایجاد شده، ساختار جالبی را نشان می‌دهد که در آن، بخش‌های فرعی با درآمد بالا همچون رسانه‌ها و انتشارات، با وجود سهم بیشتر از تولید ناخالص داخلی، اشتغال کمتری ایجاد می‌کنند. این در حالی است که بخش‌هایی مانند آموزش فرهنگی و هنرهای نمایشی با وجود این‌که تولید ناخالص داخلی آن‌ها نزدیک به صفر است، اشتغال بیشتری ایجاد کرده‌اند. به همین دلیل اولویت برنامه اردن برای زیست‌بوم خلاق خود، عموماً بر صنایعی مانند بازی و گردشگری متمرکز شده است.
جایگاه شرکت‌های توسعه بازی اردن در خاورمیانه و شمال آفریقا
بررسی تعداد شرکت‌های توسعه‌دهنده بازی‌های ویدئویی ثبت‌شده در برخی کشورهای خاورمیانه و آفریقای شمالی نشان می دهد که اردن، بسیار بالاتر از وزن خود مشت می‌زند. این کشور با ۱۴ شرکت توسعه دهنده‌ی بازی، پس از رژیم صهیونیستی و امارات که اقتصادهای بزرگ‌تری دارند، در رتبه سوم منطقه است. اردن دارای سرمایه انسانی، شرایط کارآفرینی و مؤسسات حمایتی برای رونق زیست‌بوم توسعه‌دهنده بازی‌های ویدئویی است و استعدادهای فراوانی در این کشور، برای ساخت محصولات رسانه‌ای نوآورانه وجود دارد.
شناسایی اولویت‌های راهبردی
نویسندگان این مقاله، با تمرکز بر بخش‌هایی مانند معماری، انتشارات، نرم افزار، بازی، دیجیتال، هنر، صنایع دستی و طراحی، هنرهای نمایشی و مکان‌های فرهنگی اقدام به شناسایی برخی اولویت‌های راهبردی کرده‌اند. این توصیه‌ها، شامل بهبود حمایت از مالکیت معنوی، ارائه آموزش‌های تخصصی و دسترسی مالی، ترویج صادرات و افزایش بودجه عمومی برای مکان‌های فرهنگی است. همچنین، تدوین یک راهبرد ملی برای به حداکثر رساندن پتانسیل اقتصاد نارنجی در اردن مورد تأکید قرار گرفته است.
کلام آخر
کمی کردن اندازه اقتصاد نارنجی اردن با استفاده از آمارهای ملی، پرده از ارزش فزاینده آن، به عنوان منبع تأثیرگذار رشد و اشتغال، کنار زده است. اعداد و ارقام حاکی از پویایی صنایع فرهنگی و خلاق در اردن با ۱۰۰ هزار شغل است که با سرعتی بیش از دو برابر اقتصاد راکد آن، در حال گسترش است.
هرچند در منطقه‌ای که تا کمتر از چند سال پیش، بیشتر با اقتصادهای تحت رهبری بخش دولتی یا صنایع استخراج نفت شناخته می‌شود، این مفهوم قدری غیرمتعارف است؛ اما پویایی و کارآفرینی اقتصاد خلاق اردن، چشم‌اندازی جایگزین، فراگیر و پایدارتر را برای آینده برجسته می‌کند. جایگزینی که ریشه در پتانسیل نامحدود تخیل انسان به‌جای منابع مادی محدود دارد.
