شازده کوچولو در فهرست فیدیبو ۳۴ نسخه جدا دارد، یعنی ۳۴ ترجمه یا چاپ گوناگون از یک کتاب کوچک فرانسوی. کمتر کتابی در بازار فارسی این‌همه بار دوباره ترجمه شده است.
اما همین بازار در ۱۴۰۴ کمتر از سال‌های پیش ترجمه منتشر کرد. به آمار خانه کتاب و ادبیات ایران، کتاب‌های ترجمه در این سال حدود ۲۱ درصد کم شدند و سهم ترجمه از همه کتاب‌های ایران به پایین‌ترین رقم شش سال اخیر رسید.
این یادداشت جایگاه کتاب ترجمه را در نشر ایران بررسی می‌کند، از روند چهل‌ساله و موضوع‌های ترجمه تا پرترجمه‌ترین کتاب‌ها، نویسندگان خارجی و مترجمان پرکار.
آمار کتاب ترجمه در ایران
به آمار خانه کتاب و ادبیات ایران، ۲۵٬۸۳۸ عنوان کتاب ترجمه در ۱۴۰۴ منتشر شد. این شمار در ۱۴۰۳ حدود ۳۲٬۵۲۷ عنوان بود.
کتاب‌های تألیفی در همین سال تقریبا ثابت ماندند و به ۸۵٬۸۲۳ عنوان رسیدند. این نشان می‌دهد تقریبا همه افت نشر کتاب ایران در ۱۴۰۴ از کتاب ترجمه آمد.
سهم ترجمه از همه عنوان‌ها در ۱۴۰۴ به حدود ۲۳٫۱ درصد رسید. این سهم در ۱۴۰۲ حدود ۲۸٫۶ درصد بود که بالاترین رقم از ۱۳۸۰ است.
| سال | عنوان ترجمه | سهم ترجمه از همه عنوان‌ها |
|---|---|---|
| ۱۳۸۰ | ۷٬۱۶۳ | ۲۲٫۳ درصد |
| ۱۳۹۰ | ۱۴٬۰۸۸ | ۲۰٫۵ درصد |
| ۱۳۹۴ | ۱۵٬۱۵۷ | ۱۸٫۶ درصد |
| ۱۳۹۸ | ۲۹٬۶۲۸ | ۲۸٫۱ درصد |
| ۱۴۰۲ | ۳۳٬۰۷۵ | ۲۸٫۶ درصد |
| ۱۴۰۳ | ۳۲٬۵۲۷ | ۲۷٫۳ درصد |
| ۱۴۰۴ | ۲۵٬۸۳۸ | ۲۳٫۱ درصد |
جهش ترجمه در دهه نود
ترجمه در نشر ایران دو دوره جدا داشته است. از ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۵ سهم ترجمه از همه کتاب‌ها تقریبا ثابت بود. این سهم در این پانزده سال میان ۱۸٫۶ تا ۲۳٫۱ درصد ماند.
اما از میانه دهه نود ترجمه تند شد. شمار کتاب‌های ترجمه در ۱۳۹۴ حدود ۱۵٫۲ هزار عنوان بود. این شمار در ۱۳۹۸ به حدود ۲۹٫۶ هزار عنوان رسید و در چهار سال نزدیک به دو برابر شد.
سهم ترجمه در همین چهار سال از حدود ۱۸٫۶ درصد به حدود ۲۸٫۱ درصد رسید. این سهم تا ۱۴۰۳ بالای ۲۷ درصد ماند. افت ۱۴۰۴ سهم ترجمه را به سطح ۱۳۹۶ برگرداند.
در شش ماه نخست ۱۴۰۵ کتاب ترجمه تقریبا همان اندازه همین دوره ۱۴۰۴ بود. به آمار ماهانه خانه کتاب، از فروردین تا شهریور ۱۴۰۵ حدود ۱۲٫۶ هزار عنوان ترجمه منتشر شد. این شمار در همین ماه‌های ۱۴۰۴ حدود ۱۲٫۴ هزار عنوان بود.
روند تألیف و ترجمه در نمودار «عنوان‌های کتاب منتشرشده در ایران از ۱۳۶۱» آمده است.
کدام کتاب‌ها ترجمه می‌شوند
فلسفه و روانشناسی بیش از هر موضوع دیگری ترجمه است. به آمار خانه کتاب، ۴۲٫۸ درصد کتاب‌های این موضوع در ۱۴۰۴ ترجمه بودند.
پس از آن کتاب کودک و نوجوان با ۳۵٫۱ درصد و علوم عملی با ۳۱٫۷ درصد قرار دارند. ادبیات با ۲۷٫۷ درصد در جای چهارم است.
اما از نظر شمار عنوان، کتاب کودک بزرگ‌ترین گروه ترجمه است. حدود ۶٫۹ هزار عنوان ترجمه ۱۴۰۴ کتاب کودک و نوجوان بود و ادبیات با حدود ۵٫۱ هزار عنوان پس از آن قرار داشت.
یعنی از هر چهار کتاب ترجمه که در ۱۴۰۴ منتشر شد، یکی کتاب کودک بود. در سوی دیگر، تنها ۴٫۱ درصد کتاب‌های کمک‌درسی ترجمه بودند و سهم ترجمه در کتاب‌های زبان ۱۱٫۴ درصد بود.
سهم ترجمه در هر موضوع در نمودار «سهم ترجمه از کتاب‌های منتشرشده ایران به تفکیک موضوع در ۱۴۰۴ به درصد» آمده است.
ترجمه در کدام موضوع‌ها کم شد
افت ترجمه در ۱۴۰۴ در همه موضوع‌ها یکسان نبود. به آمار خانه کتاب، کتاب کودک و نوجوان ترجمه در ۱۴۰۳ حدود ۹٫۲ هزار عنوان بود. این شمار در ۱۴۰۴ به حدود ۶٫۹ هزار عنوان رسید و افتی ۲۵ درصدی داشت.
ادبیات ترجمه هم حدود ۲۳ درصد کم شد و از حدود ۶٫۶ هزار عنوان به حدود ۵٫۱ هزار عنوان رسید. فلسفه و روانشناسی ترجمه با افتی ۲۴ درصدی به حدود ۳٫۴ هزار عنوان رسید.
این سه موضوع روی هم به حساب نمافر حدود سه‌چهارم کل افت ترجمه ۱۴۰۴ را می‌سازند. در سوی دیگر، ترجمه در علوم عملی و دین کمتر از ۷ درصد افت کرد و ترجمه در رده کلیات حتی اندکی بیشتر شد.
این نشان می‌دهد ترجمه بیش از همه در همان موضوع‌هایی کم شد که پیش‌تر بیشترین ترجمه را داشتند.
ترجمه در ماه‌های سال
کتاب ترجمه در همه ماه‌های سال به یک اندازه منتشر نمی‌شود. به آمار ماهانه خانه کتاب، بیشترین کتاب ترجمه ۱۴۰۴ در اردیبهشت منتشر شد و به حدود ۳٫۵ هزار عنوان رسید. اردیبهشت ماه برگزاری نمایشگاه کتاب تهران است.
کمترین ترجمه ۱۴۰۴ هم در فروردین با حدود ۱٫۴ هزار عنوان و در اسفند با حدود ۱٫۶ هزار عنوان منتشر شد. آبان، ماه هفته کتاب، با حدود ۲٫۴ هزار عنوان ترجمه در میانه سال قرار داشت.
ترجمه در کتاب کودک و بزرگسال
کتاب کودک در دهه نود بیش از هر گروه دیگری به ترجمه رو آورد. سهم ترجمه در کتاب کودک و نوجوان در ۱۳۹۲ حدود ۲۸٫۸ درصد بود. این سهم در ۱۴۰۲ به حدود ۴۶٫۹ درصد رسید.
در همین سال‌ها سهم ترجمه در کتاب بزرگسال تقریبا ثابت ماند و میان ۲۳ تا ۳۱ درصد بود. به این ترتیب جهش ترجمه دهه نود بیش از همه جهش ترجمه کتاب کودک بود. کتاب کودک ترجمه در ۱۴۰۳ به حدود ۹٫۲ هزار عنوان رسیده بود، بیش از هر موضوع دیگری.
در ۱۴۰۴ هر دو گروه افت کردند. سهم ترجمه در کتاب کودک به حدود ۴۰٫۷ درصد رسید و در کتاب بزرگسال به حدود ۲۲٫۹ درصد، نزدیک به پایین‌ترین رقم از ۱۳۷۰.
روند هر دو گروه در نمودار «سهم ترجمه در کتاب کودک و بزرگسال در ایران از ۱۳۷۰ به درصد» آمده است.
پرترجمه‌ترین کتاب‌ها در فیدیبو
ترجمه موازی در بازار نشر به ترجمه‌های جدای یک کتاب گفته می‌شود که مترجمان یا ناشران گوناگون منتشر می‌کنند. شمار این ترجمه‌ها اندازه کشش بازار به یک کتاب خارجی است.
فهرست فیدیبو همین تصویر را از ترجمه نشان می‌دهد، کتاب‌هایی که چند ناشر یا مترجم جدا آن‌ها را منتشر کرده‌اند. شازده کوچولو با ۳۴ نسخه جدا از همه بیشتر است.
پس از آن «بیگانه» آلبر کامو با ۲۴ نسخه و «جاناتان مرغ دریایی» با ۲۳ نسخه قرار دارند. «کیمیاگر» و «ثروتمندترین مرد بابل» هر کدام ۲۲ نسخه دارند.
در واقع نزدیک به نیمی از پانزده کتاب پرنسخه فیدیبو کتاب‌های خودیاری و موفقیت‌اند، از «عادت‌های اتمی» تا «بیندیشید و ثروتمند شوید». رمان‌هایی مانند «۱۹۸۴» با ۱۹ نسخه و «کوری» با ۱۷ نسخه کنار آن‌ها آمده‌اند. «پیرمرد و دریا» ارنست همینگوی و «عقاید یک دلقک» هاینریش بل هم هر کدام ۲۰ نسخه دارند.
فهرست کامل در نمودار «کتاب‌هایی با بیشترین ترجمه موازی در فیدیبو» آمده است.
ترجمه در تهران و استان‌ها
کتاب ترجمه بیش از هر نوع کتاب دیگری در تهران منتشر می‌شود. به آمار استانی خانه کتاب، ناشران تهران در ۱۴۰۴ حدود ۲۰٫۹ هزار عنوان ترجمه منتشر کردند. این رقم به حساب نمافر حدود ۸۱ درصد همه کتاب‌های ترجمه ایران است.
سهم تهران از همه کتاب‌های ایران در همین سال حدود ۶۳ درصد بود. تمرکز ترجمه در پایتخت از این هم بیشتر است و از هر پنج کتاب ترجمه، چهار کتاب را ناشری تهرانی منتشر کرد.
پس از تهران، قم با حدود ۱٫۴ هزار عنوان و خراسان رضوی با حدود ۷۷۲ عنوان بیشترین کتاب ترجمه را داشتند. سهم ترجمه در کتاب‌های قم به حساب نمافر حدود ۱۶ درصد بود، در حالی که این سهم در تهران به حدود ۳۰ درصد می‌رسید.
ترجمه در ایران به این ترتیب بیش از تألیف کاری تهرانی است. جغرافیای کامل نشر در «نقشه نشر کتاب ایران، سهم تهران و استان‌ها در ۱۴۰۴» آمده است.
نویسندگان خارجی و مترجمان پرکار
برایان تریسی، نویسنده کتاب‌های موفقیت و مدیریت، با ۳۳۱ کتاب ترجمه‌شده پرکتاب‌ترین نویسنده خارجی فیدیبو است. این شمار نزدیک به دو برابر آلن دوباتن است که با ۱۹۳ کتاب دوم است.
نخستین نویسنده داستان این فهرست آگاتا کریستی با ۱۱۸ کتاب است و فئودور داستایفسکی با ۱۱۱ کتاب پس از او می‌آید. از پانزده نویسنده این فهرست، هفت نفر نویسنده کتاب خودیاری‌اند و هفت نفر نویسنده داستان و ادبیات.
در سوی مترجمان، مهدی قراچه‌داغی با ۲۰۲ کتاب پرکارترین مترجم فیدیبو است. آرزو رمضانی با ۱۱۷ کتاب و محبوبه نجف‌خانی با ۱۱۳ کتاب پس از او قرار دارند.
هشت نفر از پانزده مترجم نخست فیدیبو زن‌اند. نویسندگان و مترجمان پرکار در «نویسندگان خارجی با بیشترین کتاب ترجمه‌شده در فیدیبو» و «پرکارترین مترجمان کتاب در فیدیبو» آمده‌اند.
کلام آخر
ترجمه از ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ بیش از هر زمان دیگری در نشر ایران جا داشت و سهمش به نزدیک ۲۹ درصد رسید. اما ۱۴۰۴ این روند را شکست، کتاب‌های ترجمه حدود ۲۱ درصد کم شدند و سهم ترجمه به سطح ۱۳۹۶ برگشت.
کتاب کودک هم بزرگ‌ترین گروه ترجمه است و هم بیشترین افت را داشت. در فیدیبو هم کتاب خودیاری خارجی هم‌پای ادبیات جهان بارها ترجمه شده است، حال آنکه شازده کوچولو با ۳۴ نسخه هنوز از همه پیش است.
آمار نشر از خانه کتاب و ادبیات ایران و فهرست کتاب‌ها از فیدیبو است که نمافر برداشت کرده و در داشبوردهای «نشر کتاب» و «فیدیبو» آمده است. آمار کلی نشر ۱۴۰۴ در یادداشت «آمار نشر کتاب ایران در ۱۴۰۴ و نیمه نخست ۱۴۰۵» آمده است.