از لزوم نگاه واقع‌بینانه به عملکرد کتابخانه‌های عمومی تا ضرورت بازآرایی کارکردی آن‌ها
کتابخانهها یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و اجتماعی هر کشور هستند که نقش مهمی در شکل‌گیری و زایش تفکر و اندیشه پویا و خلاق، جامعه‌پذیری افراد و توسعه‌ی جوامع دارند. در میان کتابخانهها، کتابخانه‌های عمومی نقش و کارکرد ویژه‌ای در جامعه و خدمت‌رسانی عمومی دارند. مطابق با «سند چشم‌انداز نهاد کتابخانه‌های عمومی در افق 1404» کتابخانه‌های عمومی نهادی فرهنگی با هویت اسلامی-ایرانی، نافذ و اثرگذار بر جامعه است که دارای کارکردهای آگاهی‌بخشی، اطلاع‌رسانی آموزشی و ارشادی است. این نهاد بایستی زمینه‌ساز ارتقای مطالعه مفید، دارای نیروی انسانی متعهد، متخصص و آموزش دیده باشد و با حفظ جایگاه اول کشور در منطقه، موفق در رساندن کشور در زمره پانزده کشور برتر جهان از جهت سرانه فضا، عضو، منابع و امانت کتابخانه‌ای باشد.
حال سؤال اینجاست که با گذشت 22 سال از تأسیس و فعالیت کتابخانه‌های عمومی در کشور، این نهاد تا چه حدی وظایف و رسالت خود را انجام داده است. در همین راستا، این یادداشت با رویکردی داده‌محور و احصای تعداد کتابخانه‌های عمومی کشور، پراکندگی جغرافیایی، تعداد اعضای کتابخانه‌های عمومی، هزینه‌های نهاد کتابخانه‌های عمومی، تعداد کتاب‌های کتابخانه‌های عمومی و... سعی در پاسخی متقن به این سؤال دارد. اغلب داده‌های این یادداشت برگرفته از دو محصول «داشبورد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور» و «داشبورد سامانه مدیریت کتابخانه‌های عمومی» گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر است. این داشبوردها با استخراج ، فرآوری و مصورسازی داده‌های «سایت نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور» و «سامانه یکپارچه مدیریت کتابخانه های عمومی» امکان بررسی تعاملی داده‌ها را فراهم کرده‌اند.
تعداد کتابخانه‌های عمومی در ایران
وجود زیرساخت (کتابخانه) را می‌توان پیش‌شرط هرگونه صحبت و بحث دربارة فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در جامعه دانست. زیرا پیش از فرهنگ‌سازی برای استفاده بیشتر از کتابخانه ابتدا باید دید زیرساختی برای این فرهنگ وجود دارد یا نه. یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌ها تعداد کتابخانه‌هاست.امری که در «سند چشم‌انداز نهاد کتابخانه‌های عمومی در افق ایران 1404» هم تحت عنوان «سرانه فضا» مورد توجه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی واقع شده است.
مطابق با آمارهای اعلام شده توسط نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، تا پایان بهمن 1403، تعداد 3,861 باب کتابخانه عمومی در کشور وجود دارد که از این تعداد 3,004 باب (۷۷.۸درصد) را کتابخانه‌های شهری و 857 باب (۲۲.۲درصد) را کتابخانه‌های روستایی تشکیل می‌دهند.
همچنین واکاوی تعداد کتابخانه‌های تحت پوشش نهاد کتابخانه‌های عمومی بر حسب نوع کتابخانه نشان می‌دهد که 2,815 کتابخانه نهادی، 833 کتابخانه مشارکتی، 37 کتابخانه مستقل و 176 سالن مطالعه در مجموع 3,861 کتابخانه عمومی را تشکیل داده‌اند.
کدام استان بیشترین تعداد کتابخانه عمومی را دارد؟
واکاوی پراکندگی کتابخانه‌های عمومی کشور بر اساس استان نشان می‌دهد که استان تهران با 341 باب کتابخانه عمومی بیشترین تعداد کتابخانه را در کشور داراست. استان‌های اصفهان، فارس و خراسان رضوی نیز به ترتیب با 289، 270 و 239 باب کتابخانه عمومی در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. این در حالی است که در سوی مقابل استان‌های قم با 45 باب کتابخانه عمومی، ایلام با 58 باب کتابخانه عمومی و لرستان با 61 باب کتابخانه عمومی به ترتیب کمترین تعداد کتابخانه در میان استان‌های کشور را دارند.
تهران؛ فقیرترین استان کشور از نظر کتابخانه عمومی!
بررسی تعداد کتابخانه‌های هر استان به‌ازای جمعیت (هرصدهزارنفر) نشان‌دهندة شاخص دسترسی هر استان به کتابخانه‌های عمومی است. مطابق با یافته‌ها، شاخص دسترسی به کتابخانه‌های عمومی در کشور به‌ازای هر ۱۰۰ هزار نفر ۴.62 باب است. استان سمنان با داشتن 11.4 باب کتابخانه بیشترین دسترسی به کتابخانه‌های عمومی را دارد. همچنین استان‌های خراسان جنوبی و یزد نیز به‌ترتیب با 10.9 باب کتابخانه و 10.2 کتابخانه عمومی به ازای صد هزار نفر در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. این در حالی است که اگر تعداد کتابخانه را نسبت به جمعیت محاسبه کنیم؛ تهران با 2.7 باب کتابخانه عمومی به ازای هر صد هزار نفر فقیرترین استان کشور از نظر تعداد کتابخانه عمومی است.
در استان‌هایی مثل تهران، اصفهان، فارس و خراسان رضوی که نیاز به کتابخانه زیاد است، میزان دسترسی به آن پایین است. همچنین استان‌هایی که سرانه کتابخانه در آن‌ها پایین است استان‌های پرجمعیتی هستند و این یعنی بخش زیادی از جمعیت ایران در دسترسی به کتابخانهها با چالش مواجه هستند.
کتابخانه‌های عمومی چند عضو دارند؟
نهاد کتابخانه‌های عمومی تعداد اعضای خود را تا پایان اردیبهشت سال 1404 به 2,217,183 نفر رسانده است. مطابق با آمارهای اعلام شده توسط نهاد، 438,154 عضو از این تعداد را اعضای کودک تشکیل داده‌اند. همچنین در اردیبهشت 1404 که مصادف با ایام نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران بوده است، 79,127 عضو جدید به اعضای کتابخانه‌های عمومی افزوده شده است.
تنها 3درصد مردم کشور عضو کتابخانه‌های عمومی هستند!
همان‌گونه که در ابتدای یادداشت بیان شد وجود زیرساخت (کتابخانه) را می‌توان پیش‌شرط هرگونه صحبت و بحث دربارة فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در جامعه دانست، اما آیا کتابخانه‌های عمومی و ساختمان‌ها بدون حضور افراد و اعضاء معنا و کارکردی دارد؟ پاسخ بدون‌درنگ منفی است. کتابخانه‌های عمومی با اعضایش معنا دارند؛ زیرا هر چقدر تعداد اعضا افزایش پیدا کند، مراجعه، امانت کتاب و فعالیت‌های فرهنگی نیز افزایش می‌یابد. حال زمان خوبی برای طرح پرسش و هدف اصلی یادداشت حاضر است؛ آیا کتابخانه‌های عمومی؛ واقعا میزبان عموم مردم هستند؟ بهترین پاسخ، از زبان آمار و داده‌هاست. واقعیت این است که در سال‌های گذشته و در بهترین حالت، تنها حدود 3درصد مردم ایران عضو کتابخانه‌های عمومی بوده‌اند. این در حالی است که در کشورهای سرآمد و پیش‌رو بیش از 50درصد مردم عضو کتابخانه‌های عمومی هستند. همچنین «سند نهضت مطالعه مفید» که مصوب سال 1389 است، عضویت 35درصد مردم ایران در بازه‌ای 15 ساله را هدف‌گذاری کرده بود، که این امر میسر و ممکن نشده و با واقعیت‌های امروز فاصلة زیادی دارد. با توجه به اینکه تمام بودجة کتابخانه‌های عمومی از بودجه عمومی تأمین می‌شود، تعداد و دامنه اعضا و کاربران آن‌ها، سنجة مناسبی برای قضاوت درباره عملکرد آن‌هاست. بنابراین انتظار می‌رود که طیف گسترده‌تری از مردم ایران از خدمات این نهاد عمومی بهره‌مند شوند.
کمتر از یک جلد کتاب؛ سهم هر ایرانی از کتاب‌های کتابخانه‌های عمومی
تا پایان اردیبهشت 1404، مجموع کتاب‌های کتابخانه‌های عمومی کشور 44,538,850 جلد کتاب بوده است. به سخنی دیگر، شاخص «سرانه کتاب کتابخانه‌های عمومی» در کشور کمتر از یک است. این در حالی است که براساس «سند نهضت مطالعه مفید» مصوب سال 1389، این شاخص برای سال 1404 (15 سال آینده) عدد 4 هدف‌گذاری شده بود. براساس آخرین آمار اعلام شده از جمعیت کشور از سوی مرکز آمار، می‌توان این گزاره را مطرح کرد که مطابق با اهداف «سند نهضت مطالعه مفید» که جای حدود 311 میلیون نسخه کتاب در کتابخانه‌های عمومی خالی است. مقایسه شاخص «سرانه کتاب کتابخانه‌های عمومی» کشور با سایر کشورها ، وضعیت بحرانی این موضوع را بیشتر نمایان می‌کند. شاخص سرانه کتاب در کشورهایی مانند ایالات متحده آمریکا، ژاپن، فرانسه و کانادا بین 2 تا 3 است. نگاهی به کشورهای منطقه نیز مانند گرجستان و آذربایجان حاکی از وجود 5 کتاب به ازای هر نفر در این کشورهاست. به نظر می‌رسد که کمبود و عقب‌افتادگی سرانه کتاب در کتابخانه‌های عمومی کشور، به راحتی قابل جبران نیست و نیازمند یک برنامه و حمایت بودجه‌ای قابل توجه است.
بودجه کتابخانه‌های عمومی؛ به‌اندازه پرداخت حقوق پرسنل و دیگر هیچ!
مطابق با «فهرست هزینه های نهاد کتابخانه های عمومی کشور در سال 1402»که توسط این نهاد اعلام شده است؛ بیش از 92درصد هزینه‌های کتابخانه‌های عمومی معادل 1,348 میلیارد تومان صرف پرداخت حقوق و مزایای منابع انسانی شده است. این در حالی است که در سال 1402 فقط 56 میلیارد تومان به خرید کتاب اختصاص یافته است و سهم سایر هزینه‌ها نهاد نیز 49 میلیارد تومان بوده است. این آمارها به خوبی نشان می‌دهد که تقویت منابع کتابخانه‌های عمومی کشور با ساختار سازمانی و نیروی انسانی آن و بودجه فعلی عملاً امکان‌پذیر نیست. این در حالی است که نگاهی به وضعیت و عملکرد کتابخانه‌های عمومی کشورهای همسایه مانند کتابخانه‌های عمومی امارات‌متحده عربی نشان می‌دهد که فقط در یک مورد و همزمان با برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب شارجه مبلغ 4.5 میلیون درهم، معادل 85 میلیارد تومان بودجه به کتابخانه‌های عمومی و دولتی شارجه برای خرید کتاب اختصاص داده شده است.
ضرورت بازآرایی کارکردی کتابخانه‌های عمومی
بررسی وضعیت و عملکرد کتابخانه‌های عمومی کشور از حیث مؤلفه‌هایی مانند زیرساخت، اعضا، منابع، ساختار و... نشان می‌دهد که کتابخانه‌های عمومی با شرایط مناسب فاصله‌ای قابل‌توجه‌ای دارند و با استناد بر آمار و داده‌های مطرح شده در وضعیت بحرانی به سر می‌برند. این در حالی است که کتابخانه‌های عمومی در کشورهای دیگر افزون‌بر نقش و کارکرد مرسوم و سنتی که دارند، همگام و هم‌راستا با وضعیت و نیازهای جامعه کارکردهای متنوع و مفیدی را پذیرفته و اجرا می‌کنند. برای مثال کتابخانه‌های عمومی استرالیا به محلی برای خدمت‌رسانی عمومی به شکل گسترده تبدیل شده‌اند. به‌طوری‌که 1,412 کتابخانه عمومی در استرالیا بیش از 1.4 میلیون برنامه فرهنگی-اجتماعی مانند کارگاه‌های آموزش زبان، جلسه‌های مشاوره مالی، آموزش هنرهای دستی، اکران فیلم و مستند و... برگزار می‌کنند و توانسته‌اند میزبان یک‌چهارم مردم استرالیا در این برنامه‌ها باشند. همچنین در اسکاتلند دایره خدمات کتابخانه‌های عمومی به حد غیرقابل تصوری گسترده شده است؛ کتابخانه‌های عمومی در اسکاتلند به محلی برای حمایت از سلامت عمومی و ارائه خدماتی همچون حمایت از مادران باردار، توزیع ویتامین‌های ضروری، مشاوره سرطان، توزیع رایگان وسایل مرتبط و ضروری سالمندان، ایجاد فرصت‌های آموزشی و مهارتی مانند راهنمایی و مشاوره شغلی، کارگاه‌های سواد رسانه‌ای و دیجیتال و... تبدیل شده‌اند.
کلام آخر
با توجه به اینکه کتابخانه‌های عمومی نقش و کارکرد ویژه‌ای در جامعه و خدمت‌رسانی عمومی دارند، این یادداشت به بررسی وضعیت و عملکرد کتابخانه‌های عمومی کشور از حیث مؤلفه‌هایی مانند زیرساخت، اعضا، منابع، ساختار و... پرداخته است. آمارها و داده‌های مرتبط با عملکرد کتابخانه‌های عمومی در تمامی مؤلفه‌های مذکور نشان می‌دهد که کتابخانه‌های عمومی با شرایط مناسب فاصله‌ای قابل‌توجه‌ای دارند و در وضعیتی بحرانی دارند.
براساس یافته‌ها، به نظر می‌رسد در وهلة اول ضرورت دارد که سیاست‌گذاران، تصمیم‌گیران و دست‌اندرکاران این حوزه نگاهی واقع‌بینانه به عملکرد کتابخانه‌های عمومی داشه باشند و از بند اهداف، وظایف و الزام‌های سندهای بیش از یک دهة گذشته خود را برهانند. سپس با احصای محدودیت‌ها و چالش‌های موجود و درنظر داشتن آن‌ها اقدام به بازآرایی سازمانی و کارکردی کنند.
