از هر پنج کتاب ترجمه که در ۱۴۰۴ در ایران منتشر شد، چهار کتاب را ناشری در تهران منتشر کرد. پایتخت هنوز مرکز نشر ایران است و بیش از سه پنجم همه کتاب‌های کشور را منتشر می‌کند.
اما نقشه نشر ایران در سال اخیر جابه‌جا شد. نشر تهران و قم کم شد، در حالی که نشر اصفهان و مازندران در یک سال بیش از ۷۰ درصد بیشتر شد. به ازای جمعیت هم قم، و نه تهران، پرکتاب‌ترین استان ایران است.
این یادداشت جغرافیای نشر کتاب ایران را در ۱۴۰۴ بر پایه آمار استانی خانه کتاب و ادبیات ایران بررسی می‌کند و آن را کنار پراکندگی کتابخانه‌های عمومی کشور می‌گذارد.
سهم تهران از نشر کتاب ایران
به آمار خانه کتاب و ادبیات ایران، ناشران تهران در ۱۴۰۴ حدود ۶۳ درصد عنوان‌های کتاب کشور را منتشر کردند. پس از تهران، قم با حدود ۷٫۶ درصد و خراسان رضوی با حدود ۶٫۱ درصد قرار دارند.
این سه استان روی هم حدود ۷۷ درصد کتاب‌های ۱۴۰۴ را منتشر کردند. به این ترتیب بیست و هشت استان دیگر روی هم کمتر از یک‌چهارم کتاب‌های ایران را منتشر کردند.
تمرکز تهران در کتاب ترجمه از این هم بیشتر است. ناشران تهران به آمار استانی خانه کتاب در ۱۴۰۴ حدود ۲۰٫۹ هزار عنوان ترجمه منتشر کردند. این رقم به حساب نمافر حدود ۸۱ درصد همه کتاب‌های ترجمه ایران است.
سهم هر استان در نمودار «سهم استان‌های ایران از عنوان‌های کتاب منتشرشده در ۱۴۰۴ به درصد» آمده است.
| استان | عنوان کتاب ۱۴۰۳ | عنوان کتاب ۱۴۰۴ | تغییر |
|---|---|---|---|
| تهران | ۸۲٬۶۴۵ | ۷۰٬۵۳۸ | ۱۵ درصد کمتر |
| قم | ۱۰٬۰۰۵ | ۸٬۴۶۹ | ۱۵ درصد کمتر |
| خراسان رضوی | ۵٬۱۸۳ | ۶٬۸۱۵ | ۳۱ درصد بیشتر |
| اصفهان | ۲٬۱۰۱ | ۳٬۸۵۵ | ۸۳ درصد بیشتر |
| مازندران | ۱٬۷۲۵ | ۲٬۹۸۰ | ۷۳ درصد بیشتر |
| البرز | ۲٬۲۳۷ | ۱٬۹۸۷ | ۱۱ درصد کمتر |
| آذربایجان شرقی | ۲٬۱۰۴ | ۱٬۷۹۶ | ۱۵ درصد کمتر |
| فارس | ۱٬۳۰۰ | ۱٬۷۵۱ | ۳۵ درصد بیشتر |
| گیلان | ۱٬۴۴۶ | ۱٬۶۶۷ | ۱۵ درصد بیشتر |
| خوزستان | ۹۰۹ | ۱٬۴۲۳ | ۵۷ درصد بیشتر |
تهران کوچک‌تر، استان‌ها بزرگ‌تر
نشر تهران در ۱۴۰۴ حدود ۱۵ درصد کم شد. به آمار استانی خانه کتاب، ناشران تهران در ۱۴۰۳ حدود ۸۲٫۶ هزار عنوان منتشر کرده بودند. این شمار در ۱۴۰۴ به حدود ۷۰٫۵ هزار عنوان رسید.
اما چند استان در همین سال جهش کردند. نشر اصفهان از حدود ۲٫۱ هزار عنوان به حدود ۳٫۹ هزار عنوان رسید. نشر مازندران هم از حدود ۱٫۷ هزار عنوان به حدود ۳ هزار عنوان رسید. خراسان رضوی هم با رشدی ۳۱ درصدی به حدود ۶٫۸ هزار عنوان رسید.
خوزستان با رشدی ۵۷ درصدی و فارس با رشدی ۳۵ درصدی هم در میان استان‌های پررشد بودند. کهگیلویه و بویراحمد از ۶۷ عنوان به ۳۳۳ عنوان رسید، هرچند پایه آن بسیار کوچک بود.
در سوی دیگر، قم و آذربایجان شرقی هر کدام حدود ۱۵ درصد افت کردند و البرز حدود ۱۱ درصد. نشر قزوین هم از حدود ۷۹۱ عنوان به حدود ۵۲۶ عنوان رسید.
نتیجه این جابه‌جایی کوچک شدن فاصله تهران با بقیه کشور است. تهران در ۱۳۸۳ بیش از دو و نیم برابر بقیه استان‌ها روی هم کتاب منتشر می‌کرد، حال آنکه این نسبت در ۱۴۰۴ به حدود ۱٫۶ برابر رسید. روند این دو در نمودار «کتاب‌های منتشرشده در تهران و بقیه استان‌های ایران از ۱۳۸۳» آمده است.
سرانه نشر کتاب در استان‌ها
سرانه نشر در این یادداشت شمار عنوان‌هایی است که ناشران یک استان به ازای هر صد هزار نفر جمعیت همان استان منتشر کرده‌اند. این سنجه استان‌های پرجمعیت و کم‌جمعیت را کنار هم قیاس‌پذیر می‌کند.
به ازای جمعیت، قم پرکتاب‌ترین استان ایران است. به حساب نمافر از آمار خانه کتاب، ناشران قم در ۱۴۰۴ به ازای هر صد هزار نفر حدود ۵۷۵ عنوان کتاب منتشر کردند و تهران با حدود ۴۸۵ عنوان دوم بود.
فاصله این دو استان با بقیه بسیار زیاد است. خراسان رضوی، استان سوم، حدود ۹۵ عنوان در صد هزار نفر دارد و مازندران و اردبیل هر کدام حدود ۸۶ تا ۸۷ عنوان.
در انتهای فهرست، سیستان و بلوچستان با حدود ۱۲ عنوان و زنجان با حدود ۱۳ عنوان در صد هزار نفر قرار دارند. هرمزگان و کرمان هم هر کدام کمتر از ۱۵ عنوان در صد هزار نفر دارند.
یعنی سرانه نشر کتاب در قم نزدیک به ۴۷ برابر سیستان و بلوچستان است. سرانه هر استان در نمودار «کتاب منتشرشده به ازای صد هزار نفر در استان‌های ایران در ۱۴۰۴» آمده است.
قم، پایتخت کتاب دینی
نشر قم چهره‌ای جدا از بقیه کشور دارد. به آمار استانی خانه کتاب، حدود ۳۹ درصد کتاب‌هایی که ناشران قم در ۱۴۰۴ منتشر کردند در رده دین بود.
این سهم در تهران حدود ۴٫۳ درصد بود و در خراسان رضوی، استان زیارتی دیگر، حدود ۱۴٫۸ درصد. قم بیش از هر جای دیگری کتاب دینی منتشر می‌کند، در حالی که سهم ترجمه و کتاب کودک در نشر تهران بیش از هر استان دیگری است.
سهم کتاب کودک و نوجوان در نشر تهران حدود ۱۹٫۵ درصد بود و از هر استان پرنشر دیگری بیشتر. اصفهان با حدود ۱۷٫۴ درصد و قم با حدود ۱۷٫۳ درصد پس از تهران قرار داشتند.
تیراژ کتاب در استان‌ها
کتاب‌های استان‌های پرنشر به یک اندازه چاپ نمی‌شوند. به آمار استانی خانه کتاب، کتاب‌های مازندران در ۱۴۰۴ به‌طور میانگین حدود ۱٬۱۸۱ نسخه چاپ شدند و کتاب‌های خراسان رضوی حدود ۱٬۱۲۹ نسخه.
این رقم برای تهران و قم هر کدام حدود ۸۵۸ نسخه بود، نزدیک به میانگین کشور. کتاب‌های استان مرکزی با حدود ۳۳۰ نسخه کمترین تیراژ را در میان استان‌هایی داشتند که بیش از هزار عنوان منتشر کردند.
این نشان می‌دهد مازندران و خراسان رضوی در ۱۴۰۴ هم عنوان بیشتری منتشر کردند و هم از هر عنوان نسخه بیشتری. گیلان با حدود ۵۲۹ نسخه و خوزستان با حدود ۵۸۳ نسخه از کم‌تیراژترین استان‌های پرنشر بودند.
کتابخانه‌های عمومی در استان‌ها
نقشه کتابخانه‌ها با نقشه نشر یکی نیست. بر پایه فهرست نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، ایران ۳٬۶۸۵ کتابخانه عمومی دارد. به حساب همین فهرست با جمعیت سرشماری ۱۳۹۵، کشور حدود ۴٫۶ کتابخانه در هر صد هزار نفر دارد.
تهران با حدود ۲٫۷ کتابخانه در هر صد هزار نفر کمترین کتابخانه را به ازای جمعیت دارد. البرز با حدود ۲٫۸ و سیستان و بلوچستان با حدود ۳ کتابخانه در صد هزار نفر پس از آن قرار دارند.
در سوی دیگر، سمنان با حدود ۱۱٫۴ و خراسان جنوبی با حدود ۱۰٫۹ کتابخانه در صد هزار نفر بیشترین کتابخانه را دارند. یزد هم با حدود ۱۰٫۲ کتابخانه در صد هزار نفر سوم است.
تهران به این ترتیب بیشترین کتاب را منتشر می‌کند و کمترین کتابخانه عمومی را به ازای جمعیت دارد. از ۳٬۶۸۵ کتابخانه عمومی کشور هم حدود ۸۰۷ کتابخانه روستایی است.
کتابخانه‌های روستایی و بخش کودک
کتابخانه عمومی در ایران بیشتر کتابخانه‌ای شهری است. بر پایه فهرست نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، از حدود ۳٬۶۳۲ کتابخانه‌ای که جای آن‌ها ثبت شده، حدود ۲٬۸۲۵ کتابخانه در شهرهاست و حدود ۸۰۷ کتابخانه در روستاها.
بیشتر این کتابخانه‌ها را خود نهاد کتابخانه‌ها اداره می‌کند. حدود ۲٬۸۲۹ کتابخانه نهادی‌اند و حدود ۷۷۱ کتابخانه مشارکتی، یعنی با همکاری نهادی دیگر ساخته و اداره می‌شوند.
بخش کودک هم در بیشتر کتابخانه‌ها جایی دارد. به همین فهرست، حدود ۲٬۳۰۹ کتابخانه بخش مستقل کودک دارند و حدود ۵۳۱ کتابخانه هیچ بخش کودکی ندارند. تنها ۱۹ کتابخانه تخصصی کودک در این فهرست ثبت شده است.
شمار کتاب کتابخانه‌ها به ازای جمعیت هر استان در نمودار «توزیع تعداد و نسبت کتاب به ازای هر 100 نفر جمعیت به تفکیک استان» آمده است.
کلام آخر
تهران در ۱۴۰۴ حدود ۶۳ درصد کتاب‌های ایران و حدود ۸۱ درصد کتاب‌های ترجمه را منتشر کرد. اما نشر تهران در یک سال حدود ۱۵ درصد کم شد و نشر اصفهان و مازندران بیش از ۷۰ درصد بیشتر شد.
قم به ازای جمعیت پرکتاب‌ترین استان کشور است و بیش از هر استان دیگری کتاب دینی منتشر می‌کند. تهران بیشترین کتاب را منتشر می‌کند، حال آنکه کمترین کتابخانه عمومی را به ازای جمعیت دارد.
آمار نشر از آمار استانی خانه کتاب و ادبیات ایران و فهرست کتابخانه‌ها از سامانه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور است که نمافر برداشت کرده است. استان محل ناشر ملاک آمار نشر است، نه محل چاپ یا فروش. آمار کلی نشر ۱۴۰۴ در یادداشت «آمار نشر کتاب ایران در ۱۴۰۴ و نیمه نخست ۱۴۰۵» آمده است.