انیمیشن ایرانی سابقه‌ای طولانی‌تر از آن دارد که بیشتر مردم فکر می‌کنند: از سفالینه پنج‌هزارساله شهر سوخته تا فیلم‌های کوتاه جشنواره‌ای دهه پنجاه، کارتون‌های تلویزیونی دهه هشتاد و انیمیشن‌های سینمایی که در دهه نود میلیون‌ها تماشاگر به سینما کشاندند. این صفحه فهرست مهم‌ترین انیمیشن‌های ایرانی را، از سینمایی تا سریالی و از قدیمی تا جدید، با آمار تماشاگر هر کدام می‌آورد.
فهرست انیمیشن‌های سینمایی ایرانی
پرتماشاگرترین انیمیشن‌های بلند ایرانی، بر اساس تعداد تماشاگر در سینماهای کشور:
| انیمیشن | کارگردان | سال اکران | تماشاگر |
|---|---|---|---|
| بچه زرنگ | ۱۴۰۲ | ۱٬۹۲۲٬۳۶۱ | |
| ببعی قهرمان | حسین صفارزادگان و میثم حسینی | ۱۴۰۳ | ۱٬۵۷۰٬۹۹۷ |
| یوز | ۱۴۰۴ | ۱٬۵۶۴٬۶۴۷ | |
| فیلشاه | هادی محمدیان | ۱۳۹۷ | ۱٬۱۵۵٬۷۹۲ |
| شاهزاده روم | هادی محمدیان | ۱۳۹۴ | ۹۱۸٬۲۶۳ |
| پسر دلفینی | محمد خیراندیش | ۱۴۰۱ | ۹۱۰٬۸۴۶ |
| لوپتو | عباس عسکری | ۱۴۰۱ | ۸۱۷٬۸۸۵ |
| بنیامین | محسن عنایتی | ۱۳۹۸ | ۶۲۰٬۶۲۸ |
| مسافری از گانورا | ۱۴۰۲ | ۴۲۱٬۷۸۵ | |
| پسر دلفینی ۲ | ۱۴۰۴ | ۳۸۳٬۵۲۹ | |
| شنگول منگول | کیانوش و فرزاد دالوند | ۱۴۰۳ | ۳۴۲٬۷۲۳ |
| فرمانروای آب | ۱۴۰۴ | ۲۴۱٬۴۹۶ |
آمار از سالنامه آماری فروش فیلم و سینمای ایران (۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴) است و تماشاگر سال اصلی اکران هر فیلم را نشان می‌دهد. سالنامه انیمیشن را جدا علامت نمی‌زند؛ فیلم‌هایی که انیمیشن بودنشان را از منابع خبری تأیید کرده‌ایم آمده‌اند. فروش و جایگاه بین‌المللی این فیلم‌ها را در پرفروش‌ترین انیمیشن‌های ایرانی ببینید.
انیمیشن‌های سینمایی ایرانی، یکی‌یکی
بچه زرنگ (۱۴۰۲)
پرتماشاگرترین انیمیشن تاریخ سینمای ایران با حدود ۱٫۹ میلیون تماشاگر. «بچه زرنگ» در آذر ۱۴۰۲ رکورد «فیلشاه» را شکست و در سال اکرانش سومین فیلم پرتماشاگر سینمای ایران بود، بعد از «فسیل» و «هتل». این انیمیشن بعدها در نمایش خانگی هم عرضه شد.
ببعی قهرمان (۱۴۰۳)
انیمیشن سینمایی حسین صفارزادگان و میثم حسینی بر پایه ببعی، گوسفند محبوب برنامه‌های کودک تلویزیون، با قصه بره‌ای که می‌خواهد پرواز کند. «ببعی قهرمان» با حدود ۱٫۶ میلیون تماشاگر دومین انیمیشن پرتماشاگر ایران است.
فیلشاه (۱۳۹۷)
تا ۱۴۰۲ پرتماشاگرترین انیمیشن تاریخ سینمای ایران، ساخته هادی محمدیان و گروه هنرپویا. «فیلشاه» در لبنان، عراق و چند کشور دیگر هم اکران شد و به گزارش سازندگانش در لبنان حدود نیم میلیون دلار فروخت. برای این فیلم بازی موبایل و محصولات جانبی هم ساخته شد؛ کاری که پیش از آن در انیمیشن ایرانی کم دیده می‌شد.
شاهزاده روم (۱۳۹۴)
نخستین انیمیشن سینمایی ایرانی که به یک موفقیت جدی گیشه تبدیل شد و نزدیک یک میلیون تماشاگر داشت. این فیلم که آن هم کار هادی محمدیان است، قصه‌ای مذهبی را برای کودکان روایت می‌کند و راه را برای انیمیشن‌های سینمایی بعدی باز کرد.
پسر دلفینی (۱۴۰۱)
ساخته محمد خیراندیش، با تیمی حدود دویست نفره در دو سال. «پسر دلفینی» موفق‌ترین انیمیشن ایرانی در بازار جهانی است: به گفته سازندگانش در روسیه در بیش از دو هزار سالن اکران شد و حدود ۱٫۷ میلیون دلار فروخت، و پس از آن در ترکیه، صربستان، اسپانیا و چند کشور دیگر هم به نمایش درآمد.
لوپتو (۱۴۰۱)
انیمیشن سه‌بعدی مرکز انیمیشن سوره به کارگردانی عباس عسکری؛ دنیای اسباب‌بازی‌هایی با عناصر بومی ایران و فضای شهر کرمان. «لوپتو» با حدود ۸۲۰ هزار تماشاگر در همان سال «پسر دلفینی» اکران شد و جایزه بهترین انیمیشن جشنواره کودکان احمدآباد هند را گرفت.
بنیامین (۱۳۹۸)
کار گروهی از انیماتورهای کاشانی به سرپرستی محسن عنایتی. «بنیامین» در جشنواره‌های خارجی زیادی حضور داشت و در سی و دومین جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان جایزه بهترین پویانمایی را گرفت.
آخرین داستان
اقتباس اشکان رهگذر از داستان ضحاک در شاهنامه، با طراحی بصری خاص و فضایی تیره‌تر از انیمیشن‌های کودک. فروش گیشه‌اش کم بود، اما در جشنواره‌های خارجی دیده شد و از جدی‌ترین تلاش‌ها برای انیمیشن بزرگسال در ایران است.
تهران ۱۵۰۰
انیمیشن بلند بهرام عظیمی با قصه‌ای طنز درباره تهران آینده. این فیلم در اوایل دهه نود اکران شد و از نخستین تجربه‌های جدی انیمیشن سینمایی برای بزرگسالان در ایران بود.
کارتون‌های ایرانی تلویزیونی
بیشتر خاطره ایرانی‌ها از انیمیشن به تلویزیون برمی‌گردد. مرکز پویانمایی صبا، وابسته به صداوسیما، از دهه هفتاد تولیدکننده اصلی کارتون‌های ایرانی بوده است.
شکرستان (۱۳۸۷)
«یکی بود، یکی نبود، غیر از خدا هیچ‌کس نبود…» با صدای مرتضی احمدی، شروع آشنای «شکرستان» بود. بابک نظری این مجموعه را با تکنیک کات‌اوت و بیش از صد شخصیت ساخت و هر قسمت بر پایه یک ضرب‌المثل یا قصه ایرانی بود. «شکرستان» در چند فصل پخش شد و در جشنواره‌های کودکان در چین، ایتالیا و هند حضور داشت. شاید محبوب‌ترین کارتون ایرانی دو دهه اخیر باشد، هم برای کودکان و هم برای بزرگسالان.
پهلوانان (۱۳۸۶)
مجموعه‌ای حماسی با الهام از پوریای ولی و فضای تاریخی خوارزم که در چند فصل ساخته شد. «پهلوانان» به ترکی و عربی هم دوبله شد. ماجرای امتیازش در IMDb هم مشهور است: پس از رای انبوه کاربران ایرانی، این سایت آن را از فهرست برترین سریال‌ها کنار گذاشت.
از دیگر کارتون‌های شناخته‌شده صبا می‌توان «کلیله و دوستان»، «مثل‌نامه»، «جمشید و خورشید» و «نبرد خلیج فارس» را نام برد.
تاریخچه انیمیشن ایران در چند خط
- شهر سوخته، حدود پنج هزار سال پیش: روی یک جام سفالی از شهر سوخته سیستان، پنج تصویر پشت‌سرهم از یک بز و درخت کشیده شده است. اگر جام را بچرخانید، بز به سمت درخت می‌پرد. این جام را از قدیمی‌ترین نمونه‌های تلاش بشر برای نشان دادن حرکت در تصویر می‌دانند.
- دهه چهل و پنجاه شمسی: انیمیشن مدرن ایران با هنرمندان نقاش و گرافیست مثل نورالدین زرین‌کلک، فرشید مثقالی و نفیسه ریاحی شکل گرفت. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان خانه اصلی آن بود. زرین‌کلک، که او را پدر انیمیشن ایران می‌دانند، با فیلم‌هایی مثل «دنیای دیوانه دیوانه دیوانه» (۱۳۵۴) به جشنواره‌های جهانی راه پیدا کرد.
- دهه هفتاد و هشتاد: مرکز صبا تأسیس شد و تلویزیون به تولیدکننده اصلی انیمیشن ایرانی تبدیل شد.
- دهه نود به بعد: انیمیشن ایرانی به سینما رسید و «شاهزاده روم»، «فیلشاه» و «پسر دلفینی» نشان دادند می‌تواند هم در گیشه داخلی و هم در بازار خارجی بفروشد.
پرسش‌های رایج
پرفروش‌ترین انیمیشن ایرانی کدام است؟
از نظر تعداد تماشاگر، «بچه زرنگ» (۱۴۰۲) با حدود ۱٫۹ میلیون تماشاگر، پس از آن «ببعی قهرمان» (۱۴۰۳) و «یوز» (۱۴۰۴) که هر کدام نزدیک ۱٫۶ میلیون تماشاگر داشتند. از نظر فروش بین‌المللی، «پسر دلفینی» (۱۴۰۱).
اولین انیمیشن سینمایی ایرانی کدام است؟
نخستین انیمیشن‌های بلند ایرانی در دهه هفتاد و هشتاد ساخته شدند، اما نخستین انیمیشن سینمایی که در گیشه موفق شد «شاهزاده روم» (۱۳۹۴) بود.
بهترین کارتون‌های ایرانی قدیمی کدام‌اند؟
«شکرستان» و «پهلوانان» از محبوب‌ترین مجموعه‌های تلویزیونی‌اند. در فیلم‌های کوتاه، آثار نورالدین زرین‌کلک و فیلم‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه پنجاه شاخص‌ترین‌اند.
درباره شرکت‌هایی که این آثار را ساخته‌اند، بزرگ‌ترین شرکت‌های انیمیشن‌سازی ایران و جهان و درباره آموزش انیمیشن، رشته انیمیشن در دانشگاه‌های ایران را ببینید. کاتالوگ انیمیشن کودک و سهم آثار ایرانی از آن هم در داشبورد دیجی‌تون آمده است.