مرچندایزینگ (Merchandising) یا بازارپردازی در فارسی به دو کار متفاوت گفته می‌شود. در خردهفروشی، مرچندایزینگ یعنی چیدمان و نمایش کالا در فروشگاه. در صنایع فرهنگی، بازارپردازی فرهنگی یعنی فروش کالاهایی که نام، تصویر یا شخصیت یک فیلم، انیمیشن، بازی یا برند را با خود دارند. بر پایه مطالعه سالانه انجمن بین‌المللی لایسنسینگ (Licensing International)، فروش خردهفروشی کالاها و خدمات دارای مجوز در جهان در ۲۰۲۵ به ۳۸۹٫۸ میلیارد دلار رسید. این صفحه هر دو معنا را توضیح میدهد و بیشتر به بازارپردازی فرهنگی و اندازه بازار آن می‌پردازد.
مرچندایزینگ چیست؟
واژه مرچندایزینگ از merchandise به معنی کالای تجاری آمده است. در هر دو معنا، موضوع کار رساندن کالا به خریدار است، اما ابزار و جای کار فرق دارد.
مرچندایزینگ در فروشگاه
در خردهفروشی، مرچندایزینگ به همه تصمیم‌هایی گفته می‌شود که کالا را در فروشگاه جلوی چشم خریدار می‌گذارد. جای هر کالا در قفسه، چیدمان ویترین، نورپردازی و جای کالاهای پرفروش در مسیر خرید از این دسته‌اند. بخشی از این کار را که به ظاهر فروشگاه می‌پردازد، ویژوال مرچندایزینگ (Visual merchandising) می‌نامند. مرچندایزر کسی است که این چیدمان را در فروشگاه‌ها سامان میدهد و معمولا برای شرکتهای تولید و پخش یا فروشگاههای زنجیرهای کار میکند.
بازارپردازی فرهنگی
بازارپردازی فرهنگی یا بازارپردازی شخصیت (Character merchandising) به فروش اسباب‌بازی، پوشاک، نوشت‌افزار، خوراکی و کالاهای دیگری گفته می‌شود که شخصیت یا نشان یک اثر فرهنگی را دارند. صاحب حق شخصیت معمولا خودش کالا نمی‌سازد. او به سازنده کالا مجوز (لایسنس) میدهد و درصدی از فروش را به‌عنوان حق امتیاز می‌گیرد. به همین دلیل آمار این بازار با عنوان فروش کالاهای دارای مجوز (Licensed merchandise) منتشر می‌شود.
اندازه بازار کالاهای دارای مجوز در جهان
بر پایه مطالعه انجمن بین‌المللی لایسنسینگ که در شهریور ۱۴۰۵ منتشر شد، فروش خردهفروشی کالاها و خدمات دارای مجوز در ۲۰۲۵ به ۳۸۹٫۸ میلیارد دلار رسید. این رقم ۵٫۴۵ درصد بیشتر از سال قبل بود. به گفته همین مطالعه، کل خردهفروشی جهان در همان سال ۴٫۵۲ درصد رشد کرد. دسته شخصیت و سرگرمی بزرگ‌ترین دسته این بازار است و پوشاک بیشترین سهم را در میان گروه‌های کالا دارد. ۶۸ درصد این فروش در فروشگاههای فیزیکی و ۳۲ درصد آن در فروش اینترنتی انجام شد.
بزرگ‌ترین صاحبان مجوز
نشریه لایسنس گلوبال (License Global) هر سال صاحبان مجوز را بر پایه فروش خردهفروشی کالاهایشان رتبه‌بندی میکند. در فهرست ۲۰۲۶ این نشریه، که فروش ۲۰۲۵ را می‌سنجد، دیزنی با ۶۳ میلیارد دلار در صدر است. دیزنی از نخستین فهرست این نشریه در ۱۹۹۸ تاکنون همیشه رتبه اول را داشته است.
| رتبه | صاحب مجوز | فروش خردهفروشی کالاهای دارای مجوز در ۲۰۲۵ (میلیارد دلار) |
|---|---|---|
| ۱ | دیزنی (Disney) | ۶۳ |
| ۲ | آتنتیک برندز گروپ (Authentic Brands Group) | ۳۶ |
| ۳ | پیپل (People Inc.) | ۲۷ |
ده صاحب مجوز نخست این فهرست روی هم ۲۲۸٫۵۵ میلیارد دلار فروش داشتند. ان‌بی‌سی یونیورسال، هازبرو، شرکت پوکمون، وارنر برادرز دیسکاوری، سانریو و متل هم در میان این ده نام‌اند. جمع فروش همه صاحبان مجوز این فهرست ۳۳۸٫۳۳ میلیارد دلار بود که ۱۰ درصد از سال قبل بیشتر است.
فروش کالا در برابر فروش گیشه
درآمد بازارپردازی برخی مجموعه‌ها از فروش بلیت خود فیلم‌ها بیشتر است. مجموعه «ماشین‌ها» از پیکسار نمونه شناخته‌شده آن است. به گفته دیزنی که روزنامه گلف نیوز در ۲۰۱۱ نقل کرد، فروش خردهفروشی کالاهای این مجموعه تا اکران «ماشین‌ها ۲» به نزدیک ۱۰ میلیارد دلار رسیده بود. فروش جهانی دو فیلم نخست این مجموعه در گیشه روی هم حدود یک میلیارد دلار بود. درباره پیکسار و انیمیشن‌هایش، صفحه «پیکسار؛ کارخانه خلاقیت» و درباره بزرگ‌ترین استودیوها، صفحه «بزرگ‌ترین شرکتهای انیمیشن‌سازی ایران و جهان» را ببینید.
بازارپردازی در صنعت انیمه ژاپن
در ژاپن بازارپردازی یکی از بخش‌های اصلی درآمد صنعت پویانمایی است. بر پایه داده انجمن پویانمایی ژاپن (Association of Japanese Animations)، درآمد بازارپردازی در این صنعت در ۲۰۲۲ حدود ۸٫۴۶ میلیارد دلار بود. درآمد پویانمایی ژاپن در همان سال ۲۲٫۳۳ میلیارد دلار برآورد شد. روند این دو رقم از ۲۰۱۸ در نمودار «درآمد ژاپنی‌ها از پویانمایی و بازارپردازی شخصیت» آمده است. تاریخچه کارتون‌های ژاپنی که در ایران پخش شدند، در صفحه «کارتون‌های ژاپنی قدیمی و تاریخ انیمه» آمده است.
شخصیت‌های ایرانی
انیمیشن‌های ایرانی پرتماشاگر، مثل «فیلشاه»، «بچه زرنگ» و «ببعی قهرمان»، شخصیت‌هایی دارند که کالاهایشان در بازار ایران دیده می‌شود. فهرست این انیمیشن‌ها با شمار تماشاگر هر کدام در صفحه «موفق‌ترین و بهترین انیمیشن‌های ایرانی» آمده است.
بازار جهانی اسباب‌بازی هم در نمودارهای «کشورهای پیشرو در صادرات اسباب‌بازی» و «پرارزش‌ترین برندهای اسباب‌بازی» آمده است.
پرسش‌های رایج
مرچندایزینگ چیست؟
مرچندایزینگ در خردهفروشی یعنی چیدمان و نمایش کالا در فروشگاه و در صنایع فرهنگی یعنی فروش کالاهایی که شخصیت یا نشان یک اثر فرهنگی را دارند. معادل فارسی آن بازارپردازی است.
مرچندایزر کیست؟
مرچندایزر کسی است که چیدمان کالا در فروشگاه را سامان میدهد و معمولا برای شرکتهای تولید و پخش یا فروشگاههای زنجیرهای کار میکند.
مرچندایزینگ به انگلیسی چه می‌شود؟
Merchandising. در صنایع فرهنگی بیشتر Character merchandising یا Licensed merchandise به کار می‌رود.
کدام شرکت بیشترین فروش کالاهای دارای مجوز را دارد؟
دیزنی، با ۶۳ میلیارد دلار فروش خردهفروشی کالاهای دارای مجوز در ۲۰۲۵ بر پایه فهرست لایسنس گلوبال.
منابع
- Licensing International، مطالعه جهانی صنعت لایسنسینگ (Global Licensing Industry Study)، ویرایش ۲۰۲۶ با داده ۲۰۲۵، به نقل از License Global
- License Global، فهرست Top Global Licensors 2026، مرداد ۱۴۰۵
- Gulf News، «Cars 2 rides high on licensing»، ۲۰۱۱؛ فروش گیشه «ماشین‌ها» و «ماشین‌ها ۲» از Box Office Mojo
- Association of Japanese Animations، آمار بازار صنعت انیمه ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، در نمودار نمافر