حالِ خوب «کتاب و ادبیات کودک و نوجوان» به‌گواهی داده‌ها

شاید تضمینی وجود نداشته باشد که ورود کتاب به زندگی انسان، از دوران کودکی و نوجوانی به ایجاد علاقه و پیوند میان او و کتاب در آینده منجر شود؛ اما به احتمال بسیار، دوری و فاصله افراد از کتاب و ادبیات در سنین کودکی و نوجوانی می‌تواند زمینة دوری و گسست آن‌ها از کتاب باشد. آشنایی، مطالعه و اُنس با کتاب در روزگار کودکی و نوجوانی امر مهمی در شکل‌گیری شخصیت و تکامل فکری کودکان و نوجوانان است که برنامه‌ریزی و تلاش خانواده و جامعه را می‌طلبد. در همین راستا، هر مناسبت و بهانه‌ای که بتواند باعث توجه و حساسیت به موضوع کتاب و کتابخوانی کودکان و نوجوانان شود، شایسته توجه و پرداخت است. 18 تیر، روز ملی ادبیات کودکان و نوجوانان، که به پاسداشت تلاش‌های زنده‌یاد «مهدی آذریزدی» از برجسته‌ترین نویسندگان کتاب‌های کودک و نوجوان نامگذاری شده، نمادی مهم برای یادآوری اهمیت ادبیات کودک و نوجوان است.

لزوم ارزیابی جایگاه و وضعیت واقعی ادبیات کودک و نوجوان در ایران

وضعیت کتاب و ادبیات کودکان و نوجوانان در کشور چگونه است؟ آیا این دسته‌بندی موضوعی به‌اندازه اهمیتی که دارد، مورد توجه قرار گرفته است؟ جایگاه کتاب‌های کودک و نوجوان در صنعت نشر ایران چگونه است؟ پلتفرم‌ها حوزه کتاب دیجیتال تا چه اندازه به کتاب‌های کودک و نوجوان اهمیت می‌دهند؟ کتاب کودک و نوجوان در سکوهای فروش اینترنتی کتاب چه وضعیتی دارد؟ و کتابخانه‌های عمومی کشور چه خدماتی را در حوزه ادبیات کودک و نوجوان ارائه می‌کنند؟ اگر به دنبال پاسخ‌های معتبر و دقیق به سؤالات بالا هستید، روایت داده‌ها و آمار و اعداد مرتبط با ژانر کتاب کودک و نوجوان، بهترین رویکرد و انتخاب است. واکاوی داده‌محور وضعیت کتاب و ادبیات کودکان و نوجوانان در ایران افزون‌بر احصاء و گزارش وضعیت موجود آن، می‌تواند باعث اصلاح پیش‌فرض‌ها و انگاره‌های اشتباه در این حوزه نیز شود. در همین راستا، یادداشت حاضر با رویکردی داده‌محور وضعیت ادبیات کودک و نوجوان در ایران را بررسی و تجزیه و تحلیل کرده است.

کتاب‌های کودک و نوجوان؛ سرآمد در تعداد عنوان و کل شمارگان

بررسی آمار نشر کتاب در 105 روز ابتدایی سال 1404، حاکی از تداوم وضعیت مطلوب نشر کتاب‌های کودک و نوجوان در سال گذشته است. در بازه زمانی مذکور، 4,445 عنوان کتاب در حوزه کودک و نوجوان منتشر شده است. این در حالی است که فقط کتاب‌های منتشر شده با موضوع «ادبیات» -با 4,520 عنوان کتاب منتشر شده- با اختلاف اندکی، بالاتر از حوزه کودک و نوجوان قرار دارد. همچنین نگاهی به تعداد شمارگان کل کتاب‌های کشور برحسب دسته‌بندی موضوعی نشان می‌دهد که پس از موضوع «علوم اجتماعی» با تعداد 8,373,019 کتاب، موضوع کودک و نوجوان با تعداد 5,985,227 کتاب، بیشترین تعداد کتاب منتشر شده در کشور را داراست. با استناد به داده‌های مذکور، می‌توان گفت که نشر کتاب‌های کودک و نوجوان در وضعیت مطلوبی دارد و هم در تعداد عنوان و هم در کل شمارگان سرآمد و پیشتاز است.

آمار بالای ترجمه‌ و تجدید چاپ کتاب‌های کودک و نوجوان

واکاوی کتاب‌های منتشر شده در حوزه کودک و نوجوان  بر اساس ترجمه و تألیف، حکایت از نزدیکی تعداد کتاب‌های ترجمه‌ای و تألیفی دارد. بر همین اساس، از 4,445 کتاب منتشر شده حوزه کودک و نوجوان 2,718 کتاب تألیف و 1,727 کتاب ترجمه بوده است. این در حالی است که در سایر موضوعات، نسبت تألیف و ترجمه فاصله دارد و تعداد کتاب‌های تألیفی بیشتر است. افزون بر این موضوع، بررسی نوبت چاپ کتاب‌های منتشر شده در موضوعات مختلف نیز حاکی از تفاوت مشهود کتاب‌های کودک و نوجوان با سایر کتاب‌هاست. به‌طوری‌که فقط در دسته‌بندی موضوعی کودک و نوجوان آمار کتاب‌های تجدید چاپ شده (2,308 کتاب) بیش از کتاب‌های چاپ اول (2,137 کتاب) است.

کتاب‌های کودک و نوجوان گران هستند یا ارزان؟

قیمت کالا و خدمات فرهنگی یکی از شاخص‌های مهم در مصارف فرهنگی جامعه ایران است. بررسی میانگین قیمت کتاب‌های کودک و نوجوان در در 105 روز ابتدایی سال 1404 حاکی از قیمت پایین کتب کودک و نوچوان است. میانگین قیمت کتاب‌‌های کودک و نوجوان 1,129,925 ریال است و پایین‌ترین قیمت را پس از کتاب‌های دینی با میانگین قیمت 1,056,037 ریال به خود اختصاص داده است. اما آیا واقعا کتاب‌‌های کودک و نوجوان ارزان هستند؟ این سؤال زمانی معنا پیدا می‌کند که نگاهی به میانگین تعداد صفحات کتاب‌های کودک و نوجوان بیندازیم؛ میانگین تعداد صفحات کتاب‌های کودک و نوجوان 80  صفحه است. کتاب کودک و نوجوان تنها موضوعی است که میانگین تعداد صفحات آن کمتر از 100 صفحه است. در همین راستا، به نظر می‌رسد که برای ارزیابی قیمت واقعی کتاب‌های کودک و نوجوان باید شاخص «میانگین قیمت هر صفحه» را حساب کرد. میانگین قیمت هر صفحه کتاب کودک و نوجوان 14,012 ریال است که پس از کتاب‌های علوم اجتماعی با 14,223 ریال گران‌ترین قیمت را دارد. بنابراین اگر بخواهیم درباره قیمت کتاب‌های کودک و نوجوان نتیجه‌گیری کنیم، می‌توان گفت که میانگین قیمت -یک عنوان- کتاب نسبت به سایر دسته‌بندی‌های موضوعی، ارزان است، منتهی زمانی‌که تعداد صفحات و حجم کتاب‌ها را در نظر بگیریم، کتاب‌های کودک و نوجوان قیمت بالایی دارند و گران هستند.

سهم بالای کتب کودک از کتابخانه‌های عمومی کشور 

تعداد اعضای نهاد کتابخانه‌های عمومی تا 15 تیر 1404 به 2,163,843 نفر رسیده است که 423,793 نفر آن کودک هستند. به سخنی دیگر حدود 21درصد اعضای کتابخانه‌های عمومی کشور را کودکان تشکیل می‌دهند. از سویی دیگر، مجموع تعداد کتاب‌های کتابخانه‌های عمومی کشور تا تاریخ مذکور 44,756,877 جلد کتاب است که 7,178,412 کتاب آن‌، کتب کودک هستند. در واقع تقریبا 16درصد از کتاب‌های کتابخانه‌های عمومی کشور متعلق به به کتاب‌های کودک است. همچنین از 1,905,305 کتاب امانت داده شده در ماه گذشته، 662,443 امانت (حدود 35درصد کل امانات) به اعضاء کودک بوده است. بنابراین حوزه کتاب و ادبیات کودک سهم بالایی از تعداد اعضاء، تعداد کتب و امانات کتابخانه‌های عمومی کشور دارد. افزون بر این، بخش قابل‌توجهی از خدمات کتابخانه‌های عمومی به کودکان و نوجوانان اختصاص یافته است. همچنین در کنار کتاب‌های کودک و نوجوان، کتابخانه‌های عمومی خدمات مختلفی به کودکان و نوجوانان ارائه می‌دهد.

حضور گسترده کتاب‌های کودک و نوجوان در پلتفرم‌های کتاب‌ دیجیتال

کتاب‌های کودک و نوجوان در پلتفرم‌های کتاب دیجیتال نیز به‌خوبی توانسته‌اند، جایگاه خود را پیدا و تثبیت کنند. برای مثال، بررسی سهم موضوعات از تعداد کتاب‌های پلتفرم فیدیبو نشان می‌دهد که تعداد 220,565 کتاب مختص کودک و 62,502 کتاب اختصاصی با موضوع نوجوان در فیدیبو موجود است. این در حالی است که اگر ادبیات کودک و نوجوان را یک دسته موضوعی در نظر بگیریم، در مجموع بیش از 283 هزار کتاب کودک و نوجوان در فیدیبو وجود دارد. نگاهی به تعداد نویسندگان کتاب‌های پلتفرم فیدیبو بر اساس دسته‌بندی موضوعی نشان می‌دهد که آثار 3،358 نویسنده حوزه کتاب کودک در فیدیبو ارائه شده است. نویسندگانی که وامدار میراث نویسندگان و مؤلفان نامدار کتاب‌های کودک و نوجوان مانند مهدی آذریزدی، هوشنگ مرادی کرمانی، مصطفی رحماندوست، صمد بهرنگی و سایر نویسندگان و شاعران داستان‌ها و اشعار کودک و نوجوان هستند.  همچنین واکاوی مترجمان کتاب‌های پلتفرم فیدیبو بر اساس دسته‌بندی موضوعی هم حاکی از وجود کتاب‌های  1,005 مترجم کتاب‌های کودک است.

فرصت فروش کتاب‌های کودک و نوجوان در سکوهای اینترنتی

فروشگاه اینترنتی دیجی‌کالا، به‌عنوان یکی از سکوهای اینترنتی پیشرو و سرآمد فروش کالا و محصولات، برنامه، سبقه و تمرکز خاصی در فروش کالاها و محصولات فرهنگی به‌ویژه کتاب دارد. بررسی دسته‌بندی موضوعی کتاب‌های ارائه شده در دیجی‌کالا نشان می‌دهد که تعداد 17,372 عنوان کتاب کودک و نوجوان در دیجی‌کالا موجود است که از نظر فراوانی در جایگاه سوم قرار دارد. نگاهی به تعداد ناشران بر اساس دسته‌بندی موضوعی هم حاکی از حضور 1,154 ناشر حوزه کتاب کودک و نوجوان در دیجی‌کالاست. همچنین آثار 7,226 نویسنده کتاب کودک و نوجوان در سایت دیجی‌کالا موجود است. همه‌ی این آمار و اعداد حاکی از امکان و فرصت مناسب به‌وجود آمده برای فروش کتاب‌های کودک و نوجوان در سکوهای اینترنتی است.

کلام آخر

برخلاف تحلیل‌های شهودی و غیرداده‌محور، کتاب و ادبیات کودک و نوجوان در صنعت نشر و بازار توزیع کتاب ایران جایگاه ویژه‌ای دارد و در اغلب شاخص‌های آماری و قابل اندازه‌گیری سرآمد و پیشروست. به گواهی داده‌ها، تعداد بالای عناوین و شمارگان کتاب‌های منتشر شده کودک و نوجوان، سهم برجسته کتب کودکان و نوجوان از کتابخانه‌های عمومی کشور، تعداد بالای کتاب‌های دیجیتال کودک و نوجوان و سهم قابل توجه کتاب‌های کودک و نوجوان از کتاب‌های موجود در سکوها و فروشگاه‌های اینترنتی، حکایت از حالِ خوب «کتاب و ادبیات کودک و نوجوان» در ایران دارد. این در حالی است که سؤال بزرگی در این میان مطرح است؛ آیا وضعیت مساعد ادبیات کودک و نوجوان محصول سیاستگذاری و برنامه‌های دستگاه‌های متولی و مسئول این حوزه است، یا تنظیم‌گری و توازن عرضه و تقاضای بازار باعث پیشرفت و پیشبرد این حوزه شده است. البته، نبود پژوهش‌های متقن و سنجه‌های معتبر درباره رفتار خوانندگان و مصرف‌کنندگان کتاب‌های کودک و نوجوان، می‌تواند چالش و انتقاد مهمی بر نتایج و یافته‌های یادداشت حاضر باشد. با این حال، می‌توان از منطق «عرضه و تقاضا»، به‌عنوان اصلی‌ترین پاسخ به رویکردهای انتقادی از داده‌های ارائه شده یاد و استفاده کرد.