در گفتگو با مهدی حاجی‌زاده، مدیر اجرایی کتاب‌رسان، با مسیری آشنا می‌شویم که از یک قفسه کوچک کتاب در یک فروشگاه کامپیوتری آغاز شد و تا شکل‌گیری یکی از موفق‌ترین شبکه‌های توزیع کتاب در کشور ادامه یافت. کتاب رسان، با تمرکز بر معرفی آثار ارزشمند و هم‌سو با فرهنگ ایرانی-اسلامی، تلاش دارد کتاب‌های گزیده، اثرگذار و جذاب را با قیمتی مناسب به دورترین نقاط کشور، حتی روستاها، برساند.
در یکی از روزهای آغازین خرداد، پای صحبت‌های گرم مدیر جوان «کتاب‌رسان» در خصوص انگیزه‌های راه‌اندازی این پلتفرم و ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن در انتخاب و توزیع کتاب نشستیم و از چالش‌ها، دستاوردها و برنامه‌های آتی مجموعه پرسیدیم.
لطفاً از نقطهٔ آغاز «کتاب‌رسان» برای ما بگویید. چه انگیزه‌ای پشت ایدهٔ اولیه آن وجود داشت؟
آقایان «حاج‌علی صفویه شاملو» و «جواد یاراحمدی»، «کتاب رِسان» را پایه‌گذاری کردند. پیش از آن، هر دو این افراد، در مشاغل خود فعال بودند و کسب‌وکارشان هیچ ارتباطی با حوزهٔ کتاب نداشت. برای مثال، آقای یاراحمدی در آن زمان یک فروشگاه کامپیوتری داشت. ماجرا از جایی آغاز شد که آقای شاملو کتاب «سلام بر ابراهیم» را به آقای یاراحمدی پیشنهاد داد. ایشان پس از مطالعه، به موضوع علاقه‌مند شده و تصمیم گرفتند کتاب‌هایی مشابه مانند «گلستان یازدهم» را نیز بخوانند. سپس این ایده به ذهنشان رسید که چند نسخه از این کتاب‌ها را در فروشگاه خود، بین قفسه‌ها قرار دهند.
هدف این بود که وقتی مشتری برای تعمیر لپ‌تاپ یا سیستم خود به فروشگاه مراجعه می‌کند و ممکن است سی یا چهل دقیقه در انتظار بماند، زمانش بیهوده نگذرد و بتواند کتابی بخواند. این ایده با یک یا دو کتاب آغاز شد و با گذر زمان و استقبال مشتریان، تعداد کتاب‌ها افزایش پیدا کرد. به تدریج، یک قفسۀ کامل از فضای لوازم جانبی فروشگاه به این امر اختصاص یافت.
کتاب‌ها در کنار محصولاتی مانند هارد، موس و کیبورد قرار گرفت و این ترکیب به آرامی فضای غالب فروشگاه را شکل داد. جرقهٔ راه‌اندازی کتاب‌رسان در همین نقطه، در سال ۱۳۹۶ زده شد. و با گذشت زمان، فعالیت آن در فضای مجازی نیز گسترش یافت. می‌توان گفت تولد «کتاب‌رسان» به واسطهٔ کتاب «سلام بر ابراهیم» رقم خورد.
در حال حاضر مدیریت «کتاب‌رسان» بر عهدهٔ چه کسانی است؟
متأسفانه آقای شاملو در یک سانحهٔ رانندگی دار فانی را وداع گفتند. بنابراین، هم‌اکنون از بین مؤسسان، فقط آقای یاراحمدی در مجموعه حضور دارند. در حال حاضر، مدیریت عامل بر عهدهٔ آقای علیرضا ملکی است. حضور ایشان با روحیه‌ای جوان و پرانرژی، جانی تازه به تیم تزریق کرده و شتاب رشد و توسعهٔ مجموعه را افزایش داده است.
چه چیزی «کتاب‌رسان» را از سایر فروشگاه‌ها متمایز می‌کند؟
ما همیشه تلاش کرده‌ایم کتاب را به سریع‌ترین و ساده‌ترین شکل ممکن به دست مخاطب برسانیم. طبیعتاً در شهرهای بزرگی مثل تهران، مشهد و سایر کلان‌شهرها، کتاب‌فروشی‌های متعدد و متنوعی وجود دارد که مخاطب می‌تواند با صرف زمانی حدود یک ساعت، به آن‌ها دسترسی پیدا کرده و کتاب مورد نظر خود را تهیه کند.
اما ما تمرکز خود را روی شهرستان‌ها گذاشتیم؛ نه مراکز استان‌ها، بلکه شهرستان‌ها و به‌ویژه روستاها. و برای این مناطق، هزینهٔ ارسال کتاب را به‌صورت ویژه‌ای تنظیم کرده‌ایم: برای شهرستان‌ها، هزینهٔ ارسال را به نصف کاهش داده‌ایم و برای روستاها، ارسال کتاب کاملاً رایگان است. هدف ما این بوده که توزیع عادلانهٔ کتاب را در سراسر کشور محقق کنیم.
مهم‌ترین وجه تمایز ما، به‌ویژه در بخش بزرگسالان، این است که هر کتابی را عرضه نمی‌کنیم. برخلاف برخی کتابفروشیها که ممکن است ۸۰ الی ۱۰۰ هزار عنوان کتاب متنوع برای تمام سلیقه‌ها داشته باشند؛ ما یک تیم محتوایی داریم که پیش از وارد کردن هر کتاب به مجموعه، آن را ارزیابی می‌کند.
برای ما، هر اثر باید دارای سه مؤلفه اساسی باشد:
نخست، کتاب باید اثر رشدآفرین داشته باشد؛ به این معنا که مخاطب پس از مطالعهٔ آن، تغییری در خود احساس کند.
دوم، مسئله‌محور بودن کتاب است؛ یعنی بتواند یکی از مسائل مخاطب را حل کند یا پاسخی برای آن ارائه دهد.
و سوم، جذابیت است؛ کتاب باید آن‌قدر جذاب باشد که مخاطب میان گوشی موبایل و کتاب، انتخابش کتاب باشد.
ما تلاش کرده‌ایم تمام کتاب‌های موجود در مجموعه، این سه شاخص را داشته باشند. این موضوع را می‌توان اصلی‌ترین ارزش پیشنهادی ما در بخش بزرگسالان دانست.
به‌تازگی نیز بخشی تخصصی در حوزۀ کودک و نوجوان با عنوان «کتاب‌جون» راه‌اندازی کرده‌ایم که زیرمجموعۀ کتاب‌رسان به شمار می‌رود. این فضا از جهاتی متفاوت است. کتاب‌های کودک و نوجوان اهمیت ویژه‌ای دارند، زیرا در شکل‌گیری شخصیت کودک نقش مؤثری ایفا می‌کنند.
در همین راستا، تیمی متشکل از متخصصان حوزۀ کودک و نوجوان گرد هم آمده و مجموعه‌ای از شاخص‌های تربیتی را تدوین کردند. تمام کتاب‌هایی که در بخش کودک و نوجوان مجموعهٔ ما (یعنی کتاب‌جون) ارائه می‌شود، بر اساس این شاخص‌ها فرم ارزیابی دارد و پیش از ورود، توسط کارشناسان بررسی و تأیید می‌شود.
این کتاب‌ها اصطلاحاً «به شرط چاقو» هستند؛ یعنی می‌توانیم با اطمینان بگوییم که محتوای آن‌ها سالم و برای تربیت فرزندان ارزشمند است. لذا اگر کسی به دنبال کتابی با شاخص‌های تربیتی خاص باشد، این آثار را به او معرفی می‌کنیم. این ویژگی نیز از مهم‌ترین مزیت‌های ما در بخش کودک و نوجوان به شمار می‌آید.
ترکیب نیروی انسانی در «کتاب‌رسان» چگونه است؟ چند نفر در مجموعه فعال هستند و چه تخصص‌هایی را پوشش می‌دهند؟
ما خود را بخشی از جریان فرهنگی انقلاب اسلامی می‌دانیم و معتقدیم هر جا که نیروی متعهد انقلابی فعالیت می‌کند، باید کاری درخشان، تمیز و با کیفیت ارائه دهد. در این مسیر، بخشی از نیروها را خود تربیت کرده‌ایم و بخشی دیگر با داشتن تخصص‌های مرتبط به مجموعه جذب شده‌اند.
در حال حاضر، ۲۳ نفر به‌صورت مستقیم با مجموعه همکاری می‌کنند. در بخش «تولید محتوا»، نیروهای تخصصی شامل گرافیست و نویسندگان حرفه‌ای برای تولید محتوای اختصاصی هر کتاب حضور دارند. همچنین در «فروش»، کارشناسان فروش و مدیران فضای ارتباط با مشتریان فعالیت می‌کنند. علاوه بر این‌ها، در حوزۀ «شبکه‌های اجتماعی» نیز مدیر و کارشناسان فعال داریم. «مدیریت پروژه‌ها» نیز توسط دیگر اعضای تیم انجام می‌شود.
همه جوان هستند؟
بله. موتور پیشران کتاب رسان، نیروهای جوان آن هستند. اگر بخواهم به میانگین سنی مجموعه اشاره کنم، می‌توان گفت حدود ۲۳ تا ۲۴ سال است. برای مثال، آقای ملکی (مدیرعامل) متولد ۱۳۷۹ هستند. من هم متولد همان سال هستم. حتی یک یا دو نفر از اعضای تیم ما از متولدین دهۀ ۸۰ هستند.
شما چگونه یک کتاب را معرفی می‌کنید که در مخاطب اثرگذار باشد؟ از چه روش‌هایی در بازاریابی محتوایی استفاده می‌کنید؟
ما یک تیم محتوایی تخصصی داریم. در این تیم، یک نویسندۀ اختصاصی برای تولید محتوای متنی فعالیت می‌کند. سپس، یک کارشناس شبکۀ اجتماعی داریم که همین محتوا را بر اساس ویژگی‌های هر پلتفرم، شخصی‌سازی و بازآفرینی می‌کند. مثلاً در پیام‌رسان‌ها و تلگرام بیشتر از محتوای متنی استفاده می‌کنیم؛ ولی در اینستاگرام تمرکز روی محتوای تصویری و گرافیکی است. این زنجیره به ما کمک می‌کند تا کتاب خوب را با روشی مناسب به مخاطب معرفی کنیم و اثرگذاری مطلوبی داشته باشیم.
گسترهٔ جغرافیایی فعالیت شما در چه سطحی است؟
در حال حاضر، فعالیت کتاب‌رسان به‌صورت گسترده در سراسر کشور جریان دارد و خوشبختانه هر روز بر دامنه و گسترهٔ آن افزوده می‌شود. البته فعالیت ما تنها به داخل کشور محدود نمی‌شود؛ بلکه در مواردی، خدمات خود را به خارج از مرزها نیز گسترش داده‌ایم. تاکنون سفارش‌هایی از کشورهایی مانند کانادا، استرالیا و آلمان دریافت کرده‌ایم و کتاب‌ها را از طریق پست بین‌المللی برای مشتریان ارسال کرده‌ایم.
اگر بخواهید به دستاوردهای «کتاب‌رسان» اشاره کنید، چه مواردی را نام می‌برید؟
اجازه بدهید کمی به عقب برگردم. ما در چهار سال گذشته، به‌صورت پیاپی، عنوان «کتاب‌فروشی برتر استان خراسان رضوی» را کسب کرده‌ایم. «کتاب‌رسان» در مشهد مستقر است و این افتخار را داشته‌ایم که در قالب طرح‌هایی که با قوه قضائیه و مجلس شورای اسلامی اجرا کردیم، از سوی این نهادها و همچنین از طرف استانداری و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مورد تقدیر قرار بگیریم.
در نمایشگاه بین‌المللی کتاب سال گذشته، موفق شدیم رتبهٔ اول فروش را در میان کتابفروشیها و فروشگاه‌های مجازی به دست آوریم. همچنین، حدود ۴۰ کتابخانه را در مناطق محروم کشور، به کتاب و قفسه تجهیز کردیم؛ چرا که دسترسی عادلانه به کتاب، از ارزش‌های محوری ماست.
در سال گذشته (۱۴۰۳)، بیش از نیم میلیون جلد کتاب توزیع کردیم. علاوه بر این، تعاملات خوبی با نویسندگان و فعالان فرهنگی در سطح کشور داریم و این ارتباطات کمک زیادی به ما کرده‌اند.
آیا در این مسیر از از حمایت‌های دولتی یا تسهیلات خاصی بهره‌مند شده‌اید؟
ما کاملاً به صورت خصوصی فعالیت کرده‌ایم. هیچ‌گونه تسهیلات یا حمایت دولتی دریافت نکرده‌ایم.
هوش مصنوعی چه نقشی در فعالیت‌های کتاب‌رسان دارد؟
دنیا به سمت دیجیتال شدن در حرکت است و ما نیز از این جریان مستثنا نیستیم. سعی کرده‌ایم در کنار حفظ ارزش‌ها و اصول خود، از ظرفیت‌های هوش مصنوعی نیز بهره ببریم. به‌ویژه در واحد تولید محتوا، به صورت مداوم از هوش مصنوعی در زمینه‌های متنی و تصویری استفاده می‌کنیم. این فناوری به ما در بهبود فرآیندها کمک زیادی کرده است.
صرفاً از آن فقط به عنوان ابزار استفاده می‌کنید یا جایگزین نیروی انسانی شده است؟
ما از هوش مصنوعی تنها به‌عنوان ابزار کمک‌کننده استفاده کرده‌ایم، نه جایگزین نیروی انسانی.
در حال حاضر، مهم‌ترین چالش یا دغدغهٔ کسبوکار شما چیست؟
طبیعتاً در هر کسب‌وکاری چالش‌هایی جزئی وجود دارد که خوشبختانه توانسته‌ایم با آن‌ها کنار بیاییم. اما اصلی‌ترین و بزرگ‌ترین چالش ما در حال حاضر، مربوط به فضای فیزیکی و مکان فعالیت‌مان است. فضای موجود برای ما محدود است و این مسئله سرعت رشد را کاسته و ما را تحت فشار قرار داده است.
یعنی قصد توسعه دارید یا فضای فعلی پاسخگو نیست؟
در حال حاضر فضایی در اختیار داریم، اما واقعاً تحت فشار هستیم. انبار ما کوچک است و فضای کاری نیز پاسخگوی نیازهای فعلی نیست. ما به دنبال توسعهٔ مکان و ایجاد فضایی مناسب‌تر هستیم. در واقع، یکی از اهداف مهم ما ایجاد یک پاتوق فرهنگی با کیفیت است؛ اما هزینه‌های بالای تهیه چنین فضایی، تبدیل به چالش اساسی ما شده است.
برنامۀ شما برای توسعۀ کسبوکار در آینده چیست؟
برای توسعۀ مجموعه، چند هدف کلیدی را در نظر گرفته‌ایم. یکی از آن‌ها راه‌اندازی پاتوقی فرهنگی-هنری با محوریت جبهۀ فرهنگی انقلاب است. در این فضا، حضور نویسندگان، برگزاری برنامه‌های فرهنگی و ایجاد کتابخانه‌ای مجزا را پیش‌بینی کرده‌ایم. مقصد، فراهم کردن محیطی آرام و باکیفیت است که مخاطب بتواند در آن حال خوب کتاب‌خوانی را تجربه کند.
فکر نمی‌کنید چنین فضایی در تهران با استقبال بیشتری روبرو شود؟
قطعاً از نظر جمعیتی، تهران ظرفیت بیشتری دارد و این موضوع قابل انکار نیست. اما اولویت اصلی ما در حال حاضر شهر مشهد است. اگر در آینده شرایط مساعد باشد، شاید به تهران نیز فکر کنیم. علاوه بر این، ما در نظر داریم «کتاب‌رسان» را به شبکه‌ای برای توزیع مجلات فرهنگی نیز تبدیل کنیم؛ به گونه‌ای که مجلات فعال در حوزهٔ فرهنگ، بتوانند از طریق این بستر، نشریات خود را به‌دست مخاطبان برسانند.
همچنین به دنبال گسترش شبکهٔ پخش و توسعهٔ فضای تخصصی کودک و نوجوان هستیم تا به حجم انبوهی از کتاب‌ها در این حوزه برسیم. هدف ما این است که خانواده‌ها با اطمینان خاطر، فرزندان خود را به دنیای کتاب بسپارند.
درباره مخاطبان خود چه اطلاعاتی دارید؟ جامعهٔ هدف شما چه کسانی هستند؟
برآورد ذهنی من این است که بیش از نیمی از مشتریان ما را بانوان تشکیل می‌دهند. در کل، جامعهٔ مخاطب ما شامل خانواده‌های دغدغه‌مند فرهنگی، طلاب، دانش‌آموزان و معلمان است. به‌عبارتی، عمدهٔ مخاطبان ما کسانی هستند که با فضای فرهنگی و تربیتی ارتباط دارند.
به نظر می‌رسد این خانم‌ها اغلب خانه‌دار باشند؛ درست است؟
بله، همین‌طور است.
آیا اطلاعاتی درباره سن مخاطبان دارید؟
بر اساس آمارهای استخراج شده از جامعهٔ مشتریان، غالب مخاطبان بین ۲۱ تا ۳۸ سال سن دارند.
مخاطبان شما از چه نوع کتاب‌هایی بیشتر استقبال می‌کنند؟ آثار پرفروش سال گذشته را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
اگر بخواهم به کتاب‌های پرفروش در سال ۱۴۰۳ اشاره کنم، باید بگویم که یکی از اولویت‌های جدی ما در کتاب‌رسان، توزیع کتاب‌هایی بود که مقام معظم رهبری در سال گذشته از آن‌ها یاد کرده و یا برایشان تقریظ نوشتند. ایشان حدوداً هفت عنوان کتاب را تحسین کردند که ما هم در توزیع این آثار، سرمایه‌گذاری محتوایی و توزیعی ویژه‌ای انجام دادیم. این آثار شامل «پاییز آمد»، «بیست سال و سه روز»، «مجید بربری»، «هواتو دارم»، «معبد زیرزمینی»، «آخرین فرصت» و «ایستگاه خیابان روزولت» هستند.
علاوه بر این‌ها، مجموعۀ هشت جلدی «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» نیز از آثار پرفروش ما بوده است. این مجموعه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چرا که مقام معظم رهبری خطاب به نویسندهٔ آن (مهدی آذر یزدی) فرمودند تربیت فرزندان خود را مدیون این کتاب‌ها می‌دانند. ما نیز خرسندیم که توانستیم این کتاب‌ها را به خوبی معرفی و توزیع کنیم.
همچنین، در سال گذشته که فضای منطقه و جهان، تحت تأثیر مسائل مربوط به جبهه مقاومت و اخبار مربوط به آن قرار داشت، کتاب‌های منتشرشده در این حوزه هم با استقبال خوبی مواجه شدند. از جملهٔ این آثار می‌توانم به «خار و میخک» نوشتهٔ شهید یحیی سنوار، و سفرنامه‌هایی مانند «عربیکا» و «جادۀ کالیفرنیا» از آقایان وحید یامین‌پور و محمدعلی جعفری اشاره کنم.
دیگر کتابی که باید در اینجا از آن نام ببرم، «نماز باحال» نوشتۀ آقای سید کاظم روح‌بخش است که برای نوجوانان و جوانان نگاشته شده، و یکی از آثار بسیار موفق ما در توزیع بود. این اثر به‌صورت خاص به ترویج نماز در میان نسل جوان می‌پردازد و ما نیز در معرفی و رساندن آن به دست مخاطبان، تلاش زیادی کرده‌ایم.
حجم فروش ماهانهٔ شما چقدر است؟
از حیث تعداد، می‌توانم بگویم که میانگین ماهانۀ توزیع ما در حال حاضر حدود ۵۰ هزار جلد کتاب است.
در پایان، با توجه به تجربۀ کتاب رسان، چه توصیه‌ای برای فعالان فرهنگی و علاقه‌مندان ورود به عرصهٔ فروش کتاب دارید؟
تصور عمومی این است که کتاب دیگر مخاطب ندارد؛ لیکن ما تجربه‌ای متفاوت داریم. قبول دارم که فعالیت در فضای کتاب فروشی کار سختی است؛ ولی وقتی مخاطب به این باور برسد که اثری ارزشمند در برابرش قرار گرفته، برای تهیهٔ آن تمایل جدی از خود نشان می‌دهد. لذا من بر این باورم که اگر بتوانیم «کتاب خوب» را به‌درستی «انتخاب» و «معرفی» کنیم، بدون تردید مخاطب برای آن ارزش قائل می‌شود. این حلقهٔ معرفی بسیار مهم است.