نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران (TIBF) یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی کشور است که از سال ۱۳۶۶ تاکنون با هدف ترویج فرهنگ مطالعه، حمایت از صنعت نشر و تسهیل دسترسی عموم به کتاب، برگزار می‌شود. این نمایشگاه علاوه بر ایجاد فرصتی برای معرفی تازه‌های نشر داخلی و خارجی، بستری برای سیاست‌های حمایتی همچون بن کتاب فراهم آورده است.
بن کتاب، که به‌ویژه در زمان برگزاری نمایشگاه به یکی از ابزارهای کلیدی حمایت از کتابخوانی بدل می‌شود، از سوی دولت به گروه‌های مختلفی از جمله دانشجویان، طلاب، اهل قلم، معلمان و اعضای هیئت علمی تخصیص داده می‌شود تا بخشی از هزینه خرید کتاب را کاهش داده و زمینه دسترسی عادلانه‌تر را فراهم آورد. اینجا یک سؤال اساسی مطرح می‌شود: آیا طی ده سال گذشته، بن کتاب توانسته کارکرد حمایتی خود را حفظ کند؟
افزایش قیمت کتاب در ایران؛ رشد ۱۴ برابری طی یک دهه
آمارهای مربوط به قیمت کتاب، راوی داستانی هستند که چندان خوشایند نیست. در دهه گذشته قیمت کتاب در ایران جهشی بی‌سابقه داشته و بیش از ۱۴ برابر شده است؛ افزایشی که در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ شدت بیشتری پیدا کرده و بازار کتاب را با بحران مواجه کرده است. تنها در فاصله مهر ۱۴۰۰ تا آبان ۱۴۰۳، میانگین قیمت کتاب از ۶۲ هزار تومان به ۲۰۶ هزار تومان رسیده؛ یعنی رشدی ۲۳۰ درصدی که کتاب را از دسترس بخش بزرگی از مردم دور کرده است.
این روند صعودی در سال ۱۴۰۴ هم ادامه داشته و میانگین قیمت کتاب به ۲۲۱ هزار تومان رسیده است؛ عددی که نسبت به فروردین ۱۴۰۳ (۱۸۱ هزار تومان) و فروردین ۱۴۰۲ (۸۱ هزار تومان)، از تورمی چشمگیر خبر می‌دهد. همچنین، بررسی قیمت‌ها در گروه‌های موضوعی نشان می‌دهد کتاب‌های کودک و نوجوان هم از موج گرانی‌ها بی‌نصیب نمانده و با افزایش قابل توجهی روبه‌رو شده‌اند. این موضوع نگرانی‌هایی درباره محدود شدن دسترسی به این آثار و پیامدهای احتمالی آن بر فرهنگ‌سازی نسل جوان ایجاد کرده است.
بن کتاب؛ افزایش اسمی یا حمایت واقعی؟
در کنار رشد قیمت کتاب‌ها، بررسی میزان بن دانشجویی نشان می‌دهد که این حمایت مالی هرچند با تأخیر و در مقاطعی با رکود مواجه بوده، اما به‌طور کلی روند افزایشی داشته است. از سال ۱۳۹۳ با ۵۰ هزار تومان آغاز شده و در سال ۱۴۰۲ به ۷۰۰ هزار تومان رسیده است.
با این حال باید توجه داشت که این افزایش، همگام با رشد قیمت کتاب‌ها نبوده است. برای مثال در بازه ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۹ که قیمت کتاب از ۲۲ هزار تومان به ۵۷ هزار تومان رسیده، مبلغ بن عملا ثابت بوده یا افزایش‌های حداقلی را تجربه کرده است.
در سال‌های اخیر، گرایش به ارائه بن مجازی بیشتر شده است؛ تغییری با هدف بهبود دسترسی، به‌ویژه برای ساکنان خارج از تهران. البته این سیاست، ضمن افزایش دسترسی، ممکن است موجب حذف ناخواسته برخی اقشار با مهارت‌های محدود دیجیتالی یا دسترسی ناکافی به اینترنت شود.
افول قدرت خرید بن دانشجویی؛ چرا دانشجویان هر سال کتاب‌های کمتری می‌خرند؟
یکی از چالش‌های کمتر دیده شده در نظام حمایتی حوزه کتاب، کاهش تدریجی قدرت خرید بن کتاب دانشجویی طی سال‌های گذشته است؛ موضوعی که شاید در نگاه اول در میان اعداد و ارقام گم شود، اما پیامدهای اجتماعی و فرهنگی قابل توجهی دارد.
نگاهی به داده‌های رسمی نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۳، یک دانشجو با بن ۵۰ هزار تومانی می‌توانست حدود ۵ جلد کتاب با قیمت متوسط ۹۲۰۰ تومان بخرد. این رقم در آن زمان شاید نیازهای اولیه کتابخوانی یک دانشجو را پاسخ می‌داد. اما کافی است کمی به جلو برویم؛ در سال ۱۳۹۸، با وجود افزایش بن به ۱۵۰ هزار تومان، قیمت متوسط هر کتاب به بیش از ۴۶ هزار تومان رسید و قدرت خرید عملا نصف شد.
روند فرسایشی قدرت خرید بن، در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ به نقطه هشدار رسید. در سال ۱۴۰۰، با وجود تخصیص ۲۵۰ هزار تومان بن، دانشجو تنها می‌توانست ۲.۵ جلد کتاب تهیه کند.
در سال ۱۴۰۲، هرچند جهش مهمی در مبلغ بن رخ داد و رقم آن به ۷۰۰ هزار تومان رسید، اما باز هم به دلیل افزایش شدید قیمت کتاب‌ها (با میانگین ۲۰۶ هزار تومان)، قدرت خرید واقعی تنها به حدود ۳.۴ جلد کتاب رسید؛ رقمی که هنوز فاصله زیادی با سال‌های ابتدایی دهه ۹۰ دارد.
این روند فرسایشی، نشان می‌دهد که حتی با افزایش‌های بعضا چشمگیر بن، سرعت تورم در بازار کتاب، عملا هرگونه بهبود قدرت خرید را خنثی کرده است. به بیان ساده، دانشجویان هر سال می‌توانند کتاب‌های کمتری را بخرند و این به معنای تضعیف یکی از ساده‌ترین و ارزان‌ترین مسیرهای دسترسی جوانان به دانش است.
نکته مهم‌تر آن که این روند تنها به کاهش عددی کتاب‌های خریداری‌شده محدود نمی‌شود. افت قدرت خرید، تغییر رفتار کتابخوانی را به دنبال داشته و بسیاری از دانشجویان را به سمت کتاب‌های ارزان‌تر یا منابع آنلاین (گاه غیرمعتبر یا فاقد استانداردهای علمی) سوق داده است؛ مسیری که می‌تواند بر کیفیت یادگیری و عمق مطالعات تأثیر منفی بگذارد.
بن اهل قلم؛ شکاف سیاست‌گذاری و واقعیت بازار
بن کتاب اهل قلم، یکی از سیاست‌های حمایتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای تقویت جایگاه نویسندگان، مترجمان و سایر فعالان حوزه نشر است. در سال ۱۴۰۱، بیش از ۹ هزار نفر از مؤلفان، مترجمان، ویراستاران و دیگر فعالان فرهنگی، بن‌هایی به ارزش مجموع بیش از ۵ میلیارد تومان دریافت کردند. رقمی که در مقایسه با سال پیش از آن، نویدبخش رشد سه‌برابری بود. طی دو سال بعد، شمار دریافت‌کنندگان بن با سرعت قابل توجهی افزایش یافت و به حدود ۱۱ هزار نفر رسید. همچنین در سال ۱۴۰۳ سقف بن‌ها تا یک میلیون تومان بالا رفت.
با این حال، بر اساس آمار نمایشگاه سال ۱۴۰۲، تنها بخش محدودی از این بن‌ها مورد استفاده قرار گرفت و در برخی گروه‌ها، میزان مصرف حتی به زیر ۳۰ درصد رسید. این آمار پایین، نشان‌دهنده شکاف میان سیاست‌گذاری فرهنگی با نیازها یا شرایط واقعی مخاطبان است. از دلایل این امر، می‌توان به محدود بودن امکان استفاده از بن‌ها به نمایشگاه مجازی، مشکلات فنی سامانه خرید و عدم تمایل برخی از اهالی قلم به خرید آنلاین، اشاره کرد.
دنیا چه می‌کند؟
در سال‌های اخیر، کشورهای اروپایی مانند فرانسه، ایتالیا، آلمان و اسپانیا برنامه‌هایی را برای تشویق جوانان به مصرف فرهنگی اجرا کرده‌اند. این برنامه‌ها شامل ارائه کارت‌های فرهنگی با مبالغی بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ یورو به جوانان ۱۸ ساله، برای خرید کتاب، بلیت تئاتر، موسیقی و سایر فعالیت‌های فرهنگی است. هدف این اقدامات، افزایش مشارکت فرهنگی جوانان و حمایت از صنایع فرهنگی، به‌ویژه پس از تأثیرات منفی همه‌گیری کرونا بوده است. برای مثال، در فرانسه، بیش از ۷۵ درصد از خریدهای انجام‌شده با کارت فرهنگی به کتاب‌ها اختصاص یافته است. موضوعی که تأثیر این برنامه‌ها را در ارتقای مصرف فرهنگی نشان می‌دهد.
در نهایت: یارانه کتاب برای همه؟
اختصاص بن خرید کتاب به تمام بازدیدکنندگان نمایشگاه کتاب تهران در سال ۱۴۰۴ را می‌توان گامی مثبت در راستای توسعه عدالت فرهنگی و تسهیل دسترسی عمومی به کتاب ارزیابی کرد. این اقدام برای نخستین‌بار امکان بهره‌مندی از یارانه را از قالب گروه‌های خاص خارج کرده و آن را به تمامی اقشار بازدیدکننده تعمیم داده است؛ سیاستی که در نگاه اول می‌تواند فضای نمایشگاه را پویاتر و خرید کتاب را برای طیف گسترده‌تری از مردم امکان‌پذیر کند.
با این حال، تحولات دهه اخیر در حوزه بن کتاب نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، حاکی از آن است که هرچند سیاست‌های حمایتی دولت از طریق تخصیص بن کتاب ادامه یافته و در برخی مقاطع با افزایش اسمی همراه بوده، اما این ابزارها عملا از تورم بازار کتاب عقب مانده و منتج به کاهش قدرت خرید اقشار هدف و تغییر رفتارهای مصرفی شده است. در این شرایط، نگاهی به تجارب جهانی نشان می‌دهد که بازطراحی سیاست‌های حمایتی با رویکردی هوشمند، انعطاف‌پذیر و متناسب با نیاز نسل‌های جدید، می‌تواند اثربخشی بیشتری داشته باشد.