نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای فرهنگی در ایران و خاورمیانه بوده و هر ساله میزبان ناشران و نویسندگان داخلی و خارجی است. تاکنون 36 دوره نمایشگاه کتاب تهران (و دو دوره به‌صورت مجازی به دلیل کرونا) برگزار شده که آخرین دوره این رویداد یعنی سی و ششمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در بازه زمانی 17 تا 27 اردیبهشت ماه سال 1404 در مصلای امام خمینی (ره) برگزار شد.
این یادداشت به تحلیل داده‌محور و آماری حضور ناشران خارجی در این نمایشگاه در دهه اخیر می‌پردازد. بررسی روندها، الگوها و تأثیرات حضور ناشران خارجی بر صنعت نشر ایران مسائل مهمی است که برای پیشرفت در حوزه کتاب باید به آن دقت و توجه نمود. برای جمع‌آوری داده‌ها از منابع مختلف شامل وب‌سایت رسمی نمایشگاه کتاب تهران، گزارش‌های سالانه، خبرگزاری‌های معتبر و تحلیل‌های آماری موجود استفاده شده است.
روند حضور ناشران خارجی در نمایشگاه کتاب تهران
تعداد ناشران خارجی حاضر در نمایشگاه کتاب تهران در سال‌های 1395 تا 1404 در نمودار2 ارائه شده است. بر این اساس حضور ناشران خارجی در نمایشگاه کتاب تهران از سال 1395 تا سال 1398 دارای شیب صعودی بوده و از 130 به 800 ناشر خارجی رسیده و از سال 1398 تا سال 1404 دارای شیب نزولی بوده و از 800 ناشر به 53 ناشر خارجی رسیده است. عامل اصلی افت تعداد ناشران خارجی از سال 1398 به سال 1399 مربوط به شیوع ویروس کرونا و عدم برگزاری نمایشگاه حضوری در اردیبهشت 1399 و برگزاری آن به‌صورت مجازی در بهمن ماه 1399 بوده است.
نسبت ناشران خارجی به ناشران داخلی
نمودار 3 و 4 به ترتیب تعداد و نسبت ناشران داخلی و خارجی حاضر در نمایشگاه کتاب تهران طی سال‌های 1395 تا 1404 را نشان می‌دهند. بر این اساس نسبت تعداد ناشران خارجی به ناشران داخلی در نمایشگاه کتاب تهران از سال 1395 تا سال 1398 دارای شیب صعودی بوده و از 6.9درصد به 38.1درصد رسیده و از سال 1398 تا سال 1404 دارای شیب نزولی بوده و از 38.1درصد به 2.2درصد رسیده است.
توزیع جغرافیایی ناشران خارجی
هر رویداد فرهنگی ابعاد و مختصات خاص خود را دارد. نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیز در ادوار مختلف توانسته اقبال برخی از کشورها و ناشران خارجی را برای این رویداد جلب نماید؛ البته این میزان در ادوار اخیر و به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا رو به کاهش گذاشته است. در نمودار 5 توضیحاتی در خصوص توزیع جغرافیایی ناشران خارجی حاضر در نمایشگاه کتاب تهران از سال 1395 تا سال 1404 ارائه شده است.
معمولا ناشران خارجی حاضر در نمایشگاه در دو دسته کشورهای عربی و غیرعربی یا لاتین دسته‌بندی می‌شوند. آمارها و اطلاعات موجود در این خصوص به‌صورت منسجم وجود ندارد، اما بر اساس آمارهای موجود می‌توان چنین گفت که در برخی از ادوار، سهم کشورهای عربی و در برخی ادوار سهم کشورهای غیرعربی و لاتین در میان ناشران خارجی نمایشگاه بیشتر بوده است. توزیع جغرافیایی ناشران خارجی حاضر در نمایشگاه تهران می‌تواند نشانه‌ای از دیپلماسی فرهنگی کشور و اقبال سایر کشورها و ناشران خارجی به حضور در این نمایشگاه باشد.
تأثیرات اقتصادی حضور ناشران خارجی در نمایشگاه کتاب
حضور ناشران خارجی می‌تواند تأثیر مثبتی بر بازار نشر ایران داشته باشد. با افزایش تعداد ناشران، رقابت بیشتری ایجاد شده و این امر منجر به بهبود کیفیت کتاب‌ها خواهد شد. حضور ناشران خارجی به افزایش تبادلات فرهنگی و تجاری بین ایران و کشورهای دیگر کمک می‌کند. همچنین نمایشگاه‌های بین‌المللی مانند نمایشگاه کتاب تهران می‌توانند زمینه‌ساز جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و ایجاد پروژه‌های مشترک و سرمایه‌گذاری‌های جدید شود.
ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در صنعت نشر و توزیع کتاب (مانند افزایش تقاضا برای مترجمان، ویراستاران و کارکنان فروش) و ارتقای سطح دانش و فرهنگ جامعه از دیگر نتایج جذب ناشران خارجی برای شرکت در نمایشگاه کتاب تهران است.
کلام آخر
این یادداشت با هدف ارائه نگاهی آماری به حضور و عملکرد ناشران خارجی در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران طی دهه اخیر تدوین شده است. آمارهای موجود نشان می‌دهد که حضور ناشران خارجی در نمایشگاه کتاب تهران از سال 1395 تا سال 1398 دارای شیب صعودی و از سال 1398 تا سال 1404 دارای شیب نزولی بوده است.
عامل اصلی افت تعداد ناشران خارجی از سال 1398 به بعد مربوط به شیوع ویروس کرونا و عدم برگزاری نمایشگاه حضوری در اردیبهشت 1399 و برگزاری آن به‌صورت مجازی در بهمن ماه 1399 بوده است. در سال 1395 تعداد 130 ناشر خارجی در نمایشگاه کتاب حضور داشته و در سال 1404 با تعداد 53 ناشر خارجی هنوز هم نتوانسته‌ایم به عدد سال 1395 دست پیدا کنیم.
حضور ناشران خارجی در نمایشگاه کتاب تهران نه‌تنها به غنای فرهنگی نمایشگاه کمک می‌نماید، بلکه تأثیرات مثبت اقتصادی نیز به همراه خواهد داشت. با توجه به این موارد، می‌توان نتیجه گرفت که نمایشگاه کتاب تهران در صورت حمایت و برنامه‌ریزی صحیح می‌تواند به یک پل ارتباطی مهم بین ناشران داخلی و خارجی و تبادل فرهنگی مؤثر تبدیل شود. به‌طورکلی، حضور ناشران خارجی در نمایشگاه کتاب تهران نه‌تنها به رشد اقتصادی کمک می‌کند، بلکه به تبادل فرهنگی و ارتقای سطح کیفی نشر در ایران نیز کمک شایانی می‌نماید.