در میان شعله‌های درگیری، اشغال، تبعید و مقاومت، «کتاب» در تاریخ ملت فلسطین، صرفا یک رسانه فرهنگی یا آموزشی نبوده، بلکه به یک سلاح نمادین و ابزاری بنیادین برای بقا، هویت‌یابی و مبارزه تبدیل شده است. رابطه میان کتاب و تجربه فلسطینی، داستانی پیچیده و چندلایه است؛ داستانی که در آن روایت، حافظه، و حقیقت در برابر فراموشی، تحریف و حذف می‌ایستند.
حضور نشر فلسطین در نمایشگاه‌های بینالمللی کتاب
در سال‌های اخیر، مشارکت فلسطین در نمایشگاه‌های بینالمللی کتاب به شکل‌های گوناگونی بروز یافته است؛ از حضور پررنگ و افتخارآمیز گرفته تا تلاش‌های اعتراضی و حتی به حاشیه رانده شدن.
۱. نمایشگاه کتاب دوحه ۲۰۲۵: فلسطین مهمان ویژه
یکی از نمونه‌های برجسته حضور فلسطین در گردهمایی‌های فرهنگی در سطح جهان، مربوط به نمایشگاه بینالمللی کتاب دوحه در سال جاری میلادی است. برگزارکنندگان این نمایشگاه، با دعوت از فلسطین به عنوان «مهمان ویژه»، برای نخستین بار از ۱۱ ناشر فلسطینی میزبانی کردند. حضور در نمایشگاهی با مشارکت ۵۲۲ خانه انتشاراتی از ۴۳ کشور، نه‌تنها موجب افزایش نفوذ فرهنگی فلسطین و ایجاد فضایی برای روایت‌های آن‌ها شد؛ بلکه بستری برای ترجمه و همکاری‌های جدید نیز فراهم آورد.
۲. نمایشگاه کتاب قاهره ۲۰۲۴: بازتاب همدلی عربی با فلسطین
در قاهره، علاقه‌مندی مردم به مسئله فلسطین به شکلی محسوس در فضای نمایشگاه کتاب نمود یافت. کتاب‌های تاریخی و تحلیلی درباره فلسطین در بیشتر غرفه‌ها دیده می‌شد. و نمادهای فرهنگی و سیاسی مرتبط با آن، در قالب پرچم، هشتگ حمایتی و طرح روی جلد کتاب، در سراسر فضای نمایشگاه خودنمایی می‌کردند. همچنین، یک ناشر عرب (نشر انسان)، با تولید دفترچه‌ها و نشانک‌هایی با مضمون فلسطین، بعد فرهنگی مقاومت را برجسته کرده بود. استقبال گسترده مخاطبان عرب، همزمان با جنایت‌های اشغالگران صهیونیست در غزه، نشان داد که مسئله فلسطین همچنان در دل فرهنگ منطقه جای دارد.
۳. نمایشگاه کتاب فرانکفورت: سانسور و اعتراض جهانی
در یکی از جنجالی‌ترین رویدادها، حضور فلسطین در نمایشگاه بینالمللی کتاب فرانکفورت با حاشیه‌هایی همراه شد. لغو مراسم اهدای جایزه به نویسنده‌ای فلسطینی (عدنیا شلبی) منجر به اعتراض‌های گسترده جهانی از جمله محکومیت نویسندگان شاخص و خروج گروه‌های انتشاراتی از نمایشگاه شد. در واکنش، نمایشگاه موازی «کتاب رهایی‌بخش فلسطین» راه‌اندازی شد؛ حرکتی اعتراضی که بر «سکوت خفه‌کننده» نسبت به فلسطین انگشت گذاشت.
این پایان کار نبود و سازمان «ناشران برای فلسطین»، با متهم کردن نمایشگاه فرانکفورت به همدستی با اسرائیل در «نسل‌کشی» در غزه، کمپینی برای تحریم این رویداد راه‌اندازی کرد. مجموع این اتفاقات، یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای فرهنگی جهان را به میدان نبرد روایت‌ها و عرصه وزن‌کشی حامیان و مخالفان فلسطین تبدیل کرد.
۴. نمایشگاه کتاب لندن: صدای فلسطین، حاضر اما محدود
نمایشگاه کتاب لندن نیز صحنه‌ای برای تأمل بر آزادی بیان و حضور فلسطین در عرصه ادبیات بود. برگزاری نشست‌هایی با محوریت مسئله فلسطین و یادبود نویسندگان فلسطینی قربانی جنگ در غزه، گامی در راستای توجه به این صداهای مغفول بود. با این حال، تعداد رویدادهای رسمی درباره فلسطین نسبتا اندک بود. موضوعی که می‌تواند بازتابی از تلاش برای کنترل روایت‌ها و به حاشیه راندن این مسئله در جریان اصلی صنعت نشر باشد.
۵. دیگر نمایشگاه‌ها: بولونیا، ابوظبی و واکنش‌ها به حضور اسرائیل
در نمایشگاه بینالمللی کتاب کودک بولونیا، پروژه‌هایی مانند «نقاشی برای فلسطین» با هدف آگاهی‌رسانی و جذب کمک مالی اجرا شد. «مؤسسه مطالعات فلسطین» نیز با حضور در نمایشگاه کتاب ابوظبی، بر مشارکت علمی و فرهنگی فلسطینیان در عرصه بینالمللی تأکید کرد. با این حال، حضور اسرائیل در برخی از این نمایشگاه‌ها و سکوت برگزارکنندگان در برابر جنایات این رژیم در غزه (به‌ویژه علیه کودکان)، با انتقاد و اعتراض فعالان فرهنگی مواجه شد.
نمایشگاه کتاب تهران؛ جایی که فلسطین همیشه در صدر است.
نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، برای فلسطین نه‌فقط یک فرصت، بلکه یک تریبون دائم بوده و در دوره‌های مختلف آن، سالن‌ها و برنامه‌هایی ویژه به این موضوع اختصاص یافته است. برگزاری نشست‌هایی مانند «ادبیات مقاومت» و رونمایی از کتاب‌هایی نظیر «رنج‌های غزه»، جایگاه ویژه فلسطین را در سیاست‌گذاری فرهنگی این رویداد نشان می‌دهد. ادبیات فلسطینی در تهران به‌عنوان بخشی از پیوند استراتژیک و ایدئولوژیک ایران و فلسطین بازنمایی می‌شود.
ناشران ایرانی نیز با انتشار آثار مرتبط با فلسطین، از ادبیات مقاومت پشتیبانی کرده‌اند. چفیه فلسطینی، قهوه عربی و موسیقی سنتی فلسطینی در غرفه‌ها، رنگ و بوی فرهنگی خاصی به نمایشگاه بخشیده و به همبستگی سیاسی معنای ملموس‌تری داده‌اند. این رویداد، به سکویی تبدیل شده است که در آن ادبیات فلسطینی شنیده می‌شود، دیده می‌شود و حمایت می‌گیرد؛ چیزی که در بسیاری از نقاط دیگر جهان، با سانسور و محدودیت روبه‌رو است.
نمایشگاه کتاب فلسطین: مقاومت فرهنگی در سرزمین اشغالی
درون مرزهای فلسطین، یک نمایشگاه بینالمللی کتاب، نقشی کلیدی در گسترش کتاب‌خوانی، حمایت از نویسندگان و حفظ هویت فرهنگی ایفا می‌کند. ناشران داخلی و منطقه‌ای در این رویداد شرکت می‌کنند و همبستگی فرهنگی و مقاومت را در قالب ادبیات به نمایش می‌گذارند.
این نمایشگاه، تنها محلی برای فروش کتاب نیست؛ رویدادهایی مانند امضای کتاب، نشست‌های ادبی و برنامه‌های فرهنگی متنوع، فضایی پویا برای انتقال میراث فلسطینی فراهم کرده‌اند. به‌علاوه، شعارهایی مثل «از نکبت تا دولت» هم تأکیدی بر پیوستگی تاریخی و پایداری روایت فلسطینی دارد. البته چالش‌هایی نظیر محدودیت ورود برخی ناشران و نویسندگان از مناطق مختلف فلسطین و فشارهای امنیتی نیز وجود دارد.
فرهنگی که زنده می‌ماند.
ادبیات فلسطین، در مواجهه با سرکوب سیستماتیک و تخریب فرهنگی، به سنگر اصلی حفظ هویت و حافظه جمعی مردم فلسطین تبدیل شده است. نویسندگان و ناشران فلسطینی در شرایطی فعالیت می‌کنند که سانسور، فشارهای سیاسی، و هدف قرار دادن زیرساخت‌های فرهنگی، بخشی از واقعیت روزمره آن‌هاست. تخریب کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی در غزه، و حذف صدای فلسطینیان از نمایشگاه‌های بینالمللی کتاب، نشان از تلاشی هماهنگ برای به حاشیه راندن روایت فلسطینی دارد. در چنین فضایی، استمرار تولید ادبی نه‌تنها یک اقدام فرهنگی، بلکه شکلی از مقاومت است.
با وجود این محدودیت‌ها، شبکه‌ای پویا از ابتکارهای داخلی و بینالمللی برای حمایت از ادبیات فلسطین شکل گرفته است. پروژه «مکتوب» با هدف ترجمه و مقابله با کلیشه‌های شرق‌شناسانه، پلتفرم «ناشران برای فلسطین» که به شکل فعال در حمایت از نویسندگان فلسطینی فعالیت می‌کند، و برنامه‌های تبادل ادبی با نویسندگان سایر کشورها، همگی نقش مؤثری در رساندن صدای فلسطین به جهان ایفا می‌کنند. همچنین، تمرکز بر ادبیات کودک و پروژه‌هایی مانند «قفسه کتاب‌های پالستاف» کمک می‌کنند تا روایت‌های اصیل فلسطینی در میان نسل‌ها و مرزهای جغرافیایی حفظ شده و گسترش یابد.
کلام آخر
ادبیات فلسطینی، فراتر از یک ابزار بیانی، به خط مقدم مقاومت فرهنگی این ملت بدل شده است. در جهانی که سیاست حذف و سانسور روایت‌های فلسطینی با شدت پیگیری می‌شود، کتاب‌ها همچون سفیرانی خاموش اما تأثیرگذار، حقیقت را به زبان می‌آورند.
از سالن‌های پرشور نمایشگاه کتاب تهران تا تریبون‌های سانسورشده فرانکفورت، از غرفه‌های کودکانه در بولونیا تا پلتفرم‌های اعتراضی در لندن، کتاب و نشر فلسطین نشان داده که با وجود تمام فشارها، صدای خود را به گوش جهان خواهد رساند.