امارات متحدۀ عربی طی سال‌های اخیر پیشرفت چشم‌گیری را از نظر اقتصادی و فرهنگی تجربه کرده است و با همسوسازی این دو حوزه، به سومین اقتصاد فرهنگی برتر درمیان کشورهای درحال توسعه تبدیل شده است. این کشور با به‌کارگیری مجموعه‌ای از استراتژی‌های هوشمندانه، توانسته وابستگی خود را به نفت به‌عنوان منبع درآمد اولیه کاهش دهد و درعوض، با تقویت بخشهای فرهنگی و خلاق به رشد و تنوع اقتصادی پایدار دست یابد. وزارت فرهنگ و جوانان، یکی از مهم‌ترین بازیگرانی است که دولت امارات را در مسیر رسیدن به چشماندازهای خود یاری میدهد. در این یادداشت ابتدا نگاهی به صنایع خلاق امارات خواهیم داشت. سپس اقدامات وزارت فرهنگ و جوانان را در این راستا به‌طور مفصل بررسی می‌کنیم.
تعریف صنایع فرهنگی و خلاق در بیانیۀ امارات
بیانیۀ تعریف صنایع فرهنگی و خلاق امارات (CCI) شامل ایده‌پردازی، ساخت، تولید، توزیع و انتشار کالاها و خدمات با بیان خلاقانه و پاسداشت فرهنگی است که بر توسعۀ اقتصادی و اجتماعی تأثیر می‌گذارد. میراث فرهنگی و طبیعی، کتاب و مطبوعات، هنرهای نمایشی و جشن، رسانه‌های صوتی، تصویری و تعاملی، هنرهای تجسمی و صنایع دستی، طراحی و خدمات خلاقانه ازجمله بخشهای صنایع فرهنگی و خلاق امارات است. این شش بخش درمجموع دارای 25 زیربخش با خروجی‌های مستقیم اقتصادی است که به‌طور موثر در راستای سیاست تنوع اقتصادی فعالیت می‌کنند.
وضعیت صنایع خلاق امارات متحدۀ عربی
بر اساس برآورد مرکز آمار و رقابت فدرال (FCSC) صنایع فرهنگی و خلاق در سال 2018، 2.9 درصد به تولید ناخالص داخلی امارات کمک کرده است و بعد از آن نیز همواره روند رو به رشدی داشته است. اکنون شهر دبی رتبۀ اول جهان را از نظر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در صنایع خلاق دارد. بر اساس داده‌های مانیتور FDI دبی که دپارتمان اقتصاد و گردشگری دبی منتشر کرده است، این شهر در سال 2023، 898 پروژه جذب کرده است که تقریبا دو برابر سال قبل است. ورودی سرمایه نیز با 11.8 میلیارد درهم، 60 درصد افزایش داشته است. علاوه‌بر این در سال 2023 بیش از 21 هزار فرصت شغلی جدید فقط از طریق سرمایه‌گذاری خارجی در این بخش ایجاد شده که نسبت به سال قبل افزایش 74 درصدی داشته است. اکنون 22 منطقۀ آزاد در سراسر امارات متحدۀ عربی وجود دارد که به صنایع فرهنگی و خلاق می‌پردازند.
وظایف وزارت فرهنگ در توسعۀ صنایع خلاق امارات
این رشد چشم‌گیر امارات در بخش صنایع خلاق نه بر حسب اتفاق بلکه تحت‌تأثیر حکمرانی استراتژیک و سرمایه‌گذاری هدفمند در بخش فرهنگی ایجاد شده است. وزارت فرهنگ و جوانان (MCY) یکی از مهم‌ترین نهادهای است که به دولت امارات برای رسیدن به چشماندازهای فرهنگی و اقتصادی خود کمک می‌کند. این وزارتخانه با دورنمای «فرهنگی که الهام‌بخش جهان است و جوانان را برای ساختن آینده توانمند می‌کند» به تقویت بخشهای فرهنگی- که شامل دو بخش «هنر و میراث» و «صنایع فرهنگی و خلاق» است- می‌پردازد. مأموریت بخش «صنایع فرهنگی و خلاق» عبارت است از:
-ترویج سرمایه‌گذاری در حوزۀ صنایع فرهنگی و خلاق به‌منظور فعال‌کردن این بخش در اقتصاد ملی امارات
-حمایت از تلاش‌های دولت امارات برای تقویت بخشهای فرهنگی خصوصی و ایجاد شرکت‌های کوچک و متوسط در حوزۀ صنایع فرهنگی و خلاق
-بهره‌گیری از استعدادها و علایق جوانان در ایجاد پروژه‌های فرهنگی، افزایش مشاغل انعطاف‌پذیر برای آن‌ها و به حداکثر رساندن سهم جوانان در اقتصاد ملی
-حمایت از طراحی و توسعۀ محصولات فرهنگی به‌منظور همگام شدن با روندهای جهانی و کشف بازارهای جدید محلی و بین‌المللی
اما نکتۀ اصلی اینجاست که با توجه گستردگی بخشهای فرهنگی و تعدد وظایف وزارت فرهنگ امارات، آن هم حول یک هدف بزرگ جهانی و نه‌فقط ملی، این وزارتخانه چگونه توانسته است مأموریت‌های خود را در شاخۀ صنایع خلاق دنبال کند و نتایج قابل توجهی را نیز کسب کند؟
نمودار سازمانی وزارت فرهنگ امارات
تصویر زیر نمودار سازمانی وزارت فرهنگ و جوانان امارات متحدۀ عربی را نشان میدهد.
همانطور که در تصویر مشاهده می‌شود، وزارت فرهنگ امارات دارای دو نقش اصلی است: وزیر و معاونت وزیر. معاونت وزیر نیز دارای سه دستیار است که یکی از آن‌ها «دستیار معاونت وزیر در بخش توسعۀ صنایع خلاق» است. این دستیار سه دپارتمان «تنظیم‌گری صنایع فرهنگی و خلاق»، «ترویج صنایع فرهنگی و خلاق» و «اقتصاد خلاق» را تحت‌نظر دارد. در واقع یکی از مهم‌ترین ابتکارات وزارت فرهنگ امارات، نصب دستیار ویژه‌ای است که اختصاصا مسئولیت پیشبرد دپارتمان‌های مربوط به صنایع فرهنگی و خلاق را بر عهده دارد. این امر نشان از یک استراتژی دقیق برای بخش صنایع خلاق است که توانسته دستاوردهای چشم‌گیری را رقم بزند و امارات را به یکی از موفق‌ترین کشورها در اقتصاد فرهنگی تبدیل کند. در ادامه با تکیه بر روندهای مربوط به سال‌های اخیر مروری عمیق‌تر بر کمک‌های MCY به CCI خواهیم داشت.
مهم‌ترین اقدامات وزارت فرهنگ با راهبری دستیار ویژه
اجرای سیاست‌های کلان
وزارت فرهنگ در اجرای سیاست‌های کلان دولت نقش مهمی دارد. یکی از این سیاست‌ها، راهبرد ملی 2031 است که در سال 2021 آغاز شد و هدف آن، افزایش سهم صنایع فرهنگی و خلاق امارات به 5 درصد از تولید ناخالص داخلی ملی تا سال 2031 است. مهم‌ترین اقدام وزارت فرهنگ در راستای اجرای این برنامه، گره زدن اهداف فرهنگی و اقتصادی به یکدیگر بوده است که نتایج قابل توجهی را رقم زده است. تقویت جایگاه امارات در نقشۀ فرهنگی جهانی، جذب استعدادهای فرهنگی و کارآفرینان خلاق از سراسر دنیا، افزایش تعداد شرکت‌های فعال در این بخش، ایجاد مشاغل جدید در صنایع خلاق، افزایش متوسط درآمد شاغلان صنایع فرهنگی و خلاق، جذب فریلنسرها و استارت‌آپ‌های خلاق از دیگر اهداف و نتایج راهبرد 2031 است. به‌طوریکه می‌توان گفت امارات در چارچوب این برنامۀ جاه‌طلبانه می‌تواند تا سال 2031 به یک رهبر جهانی برای صنایع خلاق تبدیل شود.
دیپلماسی فرهنگی و ترویج گفت‌وگو بین فرهنگ‌ها
وزارت فرهنگ و جوانان در استفاده از دیپلماسی فرهنگی برای ترویج گفت‌وگو بین فرهنگ‌ها و افزایش نفوذ جهانی امارات نقش به‌سزایی داشته است. این وزارتخانه با مشارکت در برگزاری رویدادهای جهانی، امارات را به‌عنوان یک بازیگر مهم در صحنۀ فرهنگی جهان معرفی کرده است. یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های آن، نمایشگاه اکسپو 2020 دبی است که امارات در آن میراث فرهنگی و صنایع خلاق خود را به نمایش گذاشت. این رویداد بیش از 190 کشور را گرد هم آورد، 24 میلیون بازدیدکنندۀ جهانی جذب کرد و بستری برای تعامل هنرمندان اماراتی با جهان فراهم کرد.
نمونۀ دیگر، جشنوارۀ فولکلایف اسمیتسونیان (یکی از رویدادهای فرهنگی- هنری برجسته در جهان) است که در سال 2022 در واشنگتن دی‌سی برگزارشد. در این سال با پشتیبانی وزارت فرهنگ امارات، بیش از 50 هنرمند اماراتی در جشنواره شرکت کردند که مورد توجه بسیاری قرار گرفتند. مأموریت آن‌ها معرفی فرهنگ و هنر معاصر امارات به جهان بود.
علاوه بر این، وزارتخانه موافقت‌نامه‌های فرهنگی متعددی را با کشورها و سازمان‌های بین‌المللی امضا کرده است که همکاری بین فرهنگی را تسهیل می‌کند. این توافقنامه‌ها- خصوصا توافقنامه‌های مربوط به حفاظت از مالکیت معنوی (IP)- فرصت هنرمندان اماراتی را برای فعالیت در پلتفرم‌های جهانی افزایش میدهد و در نتیجه دامنۀ نفوذ آن‌ها را گسترش می‌‌بخشد. بهبود رتبۀ امارات در شاخص‌های فرهنگی جهانی گواهی بر تلاش‌های موفق وزارت فرهنگ امارات در این زمینه است. برای مثال امارات در سال 2024 (برای دومین سال متوالی) رتبۀ 10 را در شاخص جهانی قدرت نرم کسب کرد و به‌عنوان تنها کشور خلیج فارس در میان قدرت‌‌های نرم برتر جهان ایستاد. امارات در این سال، به‌عنوان یکی از کشورهایی شناخته شد که بیشترین پیشرفت را از سال 2020 داشته است.
تمرکز بر آموزش و پرورش استعدادها
پرورش استعدادها را می‌توان سنگ‌بنای برنامه‌های وزارت فرهنگ دانست. از آنجایی که توسعۀ اقتصاد خلاق وابسته به نیروی ماهر و مبتکر است، این وزارتخانه طرح‌های مختلفی را برای پرورش استعدادهای جوان اماراتی آغاز کرده است. مشارکت با موسسات مختلف و تمهید دوره‌های آموزشی بخش کلیدی این طرح‌ها هستند. وزارت فرهنگ با موسسات آموزشی برتر برای معرفی دوره‌های تخصصی در زمینه‌های خلاق- از هنرهای زیبا و طراحی گرفته تا فیلم و رسانه- همکاری می‌کند. علاوه‌بر این، از بورسیه‌ها و برنامه‌های مبادله‌ای نیز حمایت می‌کند که به دانشجویان اماراتی اجازه میدهد در خارج از کشور تحصیل کنند و در معرض گرایش‌های خلاق جهانی قرار بگیرند.
اقدام دیگر وزارت فرهنگ، ایجاد مراکز آموزشی و آکادمی‌های خلاق است که فرصت رشد مهارت‌های حرفه‌ای را برای هنرمندان جوان ایجاد کرده است. این مراکز دوره‌های مربی‌گری، آموزش فنی و همچنین امکان دسترسی به منابع مختلف را برای مختصصان جوان فراهم می‌کند.
از دیگر ابتکارات وزارت فرهنگ برای حمایت از استعدادها، طرح ویزای طلایی است. امارات یک سیستم ویزای اقامت طولانی‌مدت برای پنج یا ده سال طراحی کرده است که در صورت تحقق شرایط، برای گروه‌های خاصی ازجمله سرمایه‌گذاران، کارآفرینان و استعدادهای تخصصی به‌طور خودکار تمدید می‌شود. این سیستم جدید به ساکنان امارات، مهاجران خارجی و خانواده‌های آن‌ها که مایل به کار، زندگی و تحصیل در این کشور هستند، امکان برخورداری از اقامت طولانی‌مدت بدون نیاز به اسپانسر با مالکیت صد در صد در داخل امارات را میدهد.
کمپ تابستانی نیز نمونه‌ای دیگر است. این رویداد که به‌طور سالانه برگزار می‌شود به شرکت‌کنندگان فرصتی میدهد که بتوانند مهارت‌های جدید بیاموزند و با آخرین روندهای دانش همگام شوند.
از انجمن هنرهای تجسمی نیز می‌توان به‌عنوان نمونه‌ای دیگر یاد کرد. این نمایشگاه، بزرگ‌ترین نمایشگاه هنرهای تجسمی در خلیج فارس است که هدف از آن پاسداشت خلاقیت کشورهای امارات، عربستان، کویت، بحرین، قطر و عمان است و هر دو سال یکبار در یکی از این کشورها برگزار می‌شود. در این رویداد برنامه‌ها و کارگاه‌های آموزشی مختلفی برای هنرمندان خلاق برگزار می‌شود و جوایزی نیز اهدا می‌گردد.
کلام آخر
امارات متحدۀ عربی طی سال‌های گذشته تلاش داشته است با کاهش وابستگی خود به درآمد‌های نفتی از یکسو و تقویت بخشهای فرهنگی و خلاق از سوی دیگر، رشد و تنوع اقتصادی پایداری را رقم بزند. به‌طوریکه اکنون سومین اقتصاد خلاق برتر در میان کشورهای درحال توسعه است. یکی از مهم‌ترین نهادهایی که دولت امارات را در این راستا همراهی کرده است، وزارت فرهنگ و جوانان است. مهم‌ترین اقدام این وزارتخانه نصب یک دستیار ویژۀ معاونت وزیر بوده که اختصاصا مسئولیت پیشبرد دپارتمان‌های مربوط به صنایع فرهنگی و خلاق را برعهده داشته است. در این یادداشت اقدامات وزارت فرهنگ را با راهبری دستیار ویژۀ معاونت جهت توسعۀ صنایع فرهنگی و خلاق بررسی کرده‌ایم.
همانطور که در تصویر مشاهده می‌شود، وزارت فرهنگ امارات دارای دو نقش اصلی است: وزیر و معاونت وزیر. معاونت وزیر نیز دارای سه دستیار است که یکی از آن‌ها «دستیار معاونت وزیر در بخش توسعۀ صنایع خلاق» است. این دستیار سه دپارتمان «تنظیم‌گری صنایع فرهنگی و خلاق»، «ترویج صنایع فرهنگی و خلاق» و «اقتصاد خلاق» را تحت‌نظر دارد. در واقع یکی از مهم‌ترین ابتکارات وزارت فرهنگ امارات، نصب دستیار ویژه‌ای است که اختصاصا مسئولیت پیشبرد دپارتمان‌های مربوط به صنایع فرهنگی و خلاق را بر عهده دارد. این امر نشان از یک استراتژی دقیق برای بخش صنایع خلاق است که توانسته دستاوردهای چشم‌گیری را رقم بزند و امارات را به یکی از موفق‌ترین کشورها در اقتصاد فرهنگی تبدیل کند. در ادامه با تکیه بر روندهای مربوط به سال‌های اخیر مروری عمیق‌تر بر کمک‌های MCY به CCI خواهیم داشت.
مهم‌ترین اقدامات وزارت فرهنگ با راهبری دستیار ویژه
اجرای سیاست‌های کلان
وزارت فرهنگ در اجرای سیاست‌های کلان دولت نقش مهمی دارد. یکی از این سیاست‌ها، راهبرد ملی 2031 است که در سال 2021 آغاز شد و هدف آن، افزایش سهم صنایع فرهنگی و خلاق امارات به 5 درصد از تولید ناخالص داخلی ملی تا سال 2031 است. مهم‌ترین اقدام وزارت فرهنگ در راستای اجرای این برنامه، گره زدن اهداف فرهنگی و اقتصادی به یکدیگر بوده است که نتایج قابل توجهی را رقم زده است. تقویت جایگاه امارات در نقشۀ فرهنگی جهانی، جذب استعدادهای فرهنگی و کارآفرینان خلاق از سراسر دنیا، افزایش تعداد شرکت‌های فعال در این بخش، ایجاد مشاغل جدید در صنایع خلاق، افزایش متوسط درآمد شاغلان صنایع فرهنگی و خلاق، جذب فریلنسرها و استارت‌آپ‌های خلاق از دیگر اهداف و نتایج راهبرد 2031 است. به‌طوریکه می‌توان گفت امارات در چارچوب این برنامۀ جاه‌طلبانه می‌تواند تا سال 2031 به یک رهبر جهانی برای صنایع خلاق تبدیل شود.
دیپلماسی فرهنگی و ترویج گفت‌وگو بین فرهنگ‌ها
وزارت فرهنگ و جوانان در استفاده از دیپلماسی فرهنگی برای ترویج گفت‌وگو بین فرهنگ‌ها و افزایش نفوذ جهانی امارات نقش به‌سزایی داشته است. این وزارتخانه با مشارکت در برگزاری رویدادهای جهانی، امارات را به‌عنوان یک بازیگر مهم در صحنۀ فرهنگی جهان معرفی کرده است. یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های آن، نمایشگاه اکسپو 2020 دبی است که امارات در آن میراث فرهنگی و صنایع خلاق خود را به نمایش گذاشت. این رویداد بیش از 190 کشور را گرد هم آورد، 24 میلیون بازدیدکنندۀ جهانی جذب کرد و بستری برای تعامل هنرمندان اماراتی با جهان فراهم کرد.
نمونۀ دیگر، جشنوارۀ فولکلایف اسمیتسونیان (یکی از رویدادهای فرهنگی- هنری برجسته در جهان) است که در سال 2022 در واشنگتن دی‌سی برگزارشد. در این سال با پشتیبانی وزارت فرهنگ امارات، بیش از 50 هنرمند اماراتی در جشنواره شرکت کردند که مورد توجه بسیاری قرار گرفتند. مأموریت آن‌ها معرفی فرهنگ و هنر معاصر امارات به جهان بود.
علاوه بر این، وزارتخانه موافقت‌نامه‌های فرهنگی متعددی را با کشورها و سازمان‌های بین‌المللی امضا کرده است که همکاری بین فرهنگی را تسهیل می‌کند. این توافقنامه‌ها- خصوصا توافقنامه‌های مربوط به حفاظت از مالکیت معنوی (IP)- فرصت هنرمندان اماراتی را برای فعالیت در پلتفرم‌های جهانی افزایش میدهد و در نتیجه دامنۀ نفوذ آن‌ها را گسترش می‌‌بخشد. بهبود رتبۀ امارات در شاخص‌های فرهنگی جهانی گواهی بر تلاش‌های موفق وزارت فرهنگ امارات در این زمینه است. برای مثال امارات در سال 2024 (برای دومین سال متوالی) رتبۀ 10 را در شاخص جهانی قدرت نرم کسب کرد و به‌عنوان تنها کشور خلیج فارس در میان قدرت‌‌های نرم برتر جهان ایستاد. امارات در این سال، به‌عنوان یکی از کشورهایی شناخته شد که بیشترین پیشرفت را از سال 2020 داشته است.
تمرکز بر آموزش و پرورش استعدادها
پرورش استعدادها را می‌توان سنگ‌بنای برنامه‌های وزارت فرهنگ دانست. از آنجایی که توسعۀ اقتصاد خلاق وابسته به نیروی ماهر و مبتکر است، این وزارتخانه طرح‌های مختلفی را برای پرورش استعدادهای جوان اماراتی آغاز کرده است. مشارکت با موسسات مختلف و تمهید دوره‌های آموزشی بخش کلیدی این طرح‌ها هستند. وزارت فرهنگ با موسسات آموزشی برتر برای معرفی دوره‌های تخصصی در زمینه‌های خلاق- از هنرهای زیبا و طراحی گرفته تا فیلم و رسانه- همکاری می‌کند. علاوه‌بر این، از بورسیه‌ها و برنامه‌های مبادله‌ای نیز حمایت می‌کند که به دانشجویان اماراتی اجازه میدهد در خارج از کشور تحصیل کنند و در معرض گرایش‌های خلاق جهانی قرار بگیرند.
اقدام دیگر وزارت فرهنگ، ایجاد مراکز آموزشی و آکادمی‌های خلاق است که فرصت رشد مهارت‌های حرفه‌ای را برای هنرمندان جوان ایجاد کرده است. این مراکز دوره‌های مربی‌گری، آموزش فنی و همچنین امکان دسترسی به منابع مختلف را برای مختصصان جوان فراهم می‌کند.
از دیگر ابتکارات وزارت فرهنگ برای حمایت از استعدادها، طرح ویزای طلایی است. امارات یک سیستم ویزای اقامت طولانی‌مدت برای پنج یا ده سال طراحی کرده است که در صورت تحقق شرایط، برای گروه‌های خاصی ازجمله سرمایه‌گذاران، کارآفرینان و استعدادهای تخصصی به‌طور خودکار تمدید می‌شود. این سیستم جدید به ساکنان امارات، مهاجران خارجی و خانواده‌های آن‌ها که مایل به کار، زندگی و تحصیل در این کشور هستند، امکان برخورداری از اقامت طولانی‌مدت بدون نیاز به اسپانسر با مالکیت صد در صد در داخل امارات را میدهد.
کمپ تابستانی نیز نمونه‌ای دیگر است. این رویداد که به‌طور سالانه برگزار می‌شود به شرکت‌کنندگان فرصتی میدهد که بتوانند مهارت‌های جدید بیاموزند و با آخرین روندهای دانش همگام شوند.
از انجمن هنرهای تجسمی نیز می‌توان به‌عنوان نمونه‌ای دیگر یاد کرد. این نمایشگاه، بزرگ‌ترین نمایشگاه هنرهای تجسمی در خلیج فارس است که هدف از آن پاسداشت خلاقیت کشورهای امارات، عربستان، کویت، بحرین، قطر و عمان است و هر دو سال یکبار در یکی از این کشورها برگزار می‌شود. در این رویداد برنامه‌ها و کارگاه‌های آموزشی مختلفی برای هنرمندان خلاق برگزار می‌شود و جوایزی نیز اهدا می‌گردد.
کلام آخر
امارات متحدۀ عربی طی سال‌های گذشته تلاش داشته است با کاهش وابستگی خود به درآمد‌های نفتی از یکسو و تقویت بخشهای فرهنگی و خلاق از سوی دیگر، رشد و تنوع اقتصادی پایداری را رقم بزند. به‌طوریکه اکنون سومین اقتصاد خلاق برتر در میان کشورهای درحال توسعه است. یکی از مهم‌ترین نهادهایی که دولت امارات را در این راستا همراهی کرده است، وزارت فرهنگ و جوانان است. مهم‌ترین اقدام این وزارتخانه نصب یک دستیار ویژۀ معاونت وزیر بوده که اختصاصا مسئولیت پیشبرد دپارتمان‌های مربوط به صنایع فرهنگی و خلاق را برعهده داشته است. در این یادداشت اقدامات وزارت فرهنگ را با راهبری دستیار ویژۀ معاونت جهت توسعۀ صنایع فرهنگی و خلاق بررسی کرده‌ایم.