نام کشور عربستان اغلب با منابع غنی نفت عجین است؛ منبعی که کشف آن در سال 1938میلادی، این کشور را به یکی از ثروتمندترین نقاط روی کرۀ زمین تبدیل کرد. آمارها نشان داده 50 درصد تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2023 مربوط به نفت و گاز بوده است؛ در مقایسه با ایالات متحدۀ آمریکا که سهم آن تنها 8 درصد است. با این وجود محمدبن سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان و معاونین او سال 2016، پروژه‌ای تحت عنوان «چشم‌انداز 2030» را برای کاهش وابستگی روزافزون کشور به درآمد نفت طرح‌ریزی کردند. در این چشم‌انداز تنوع بخشیدن به اقتصاد نفت‌محور برای ایجاد جامعه‌ای پویا، اقتصادی شکوفا و ملتی بلندپرواز مورد توجه قرار گرفته است. در این راستا، سرمایه‌گذاری بر صنعت مُد، به عنوان یکی از محورهای مهم این چشم‌انداز مطرح شده است. توجه و ابتذال سیاست‌مداران عربستان به صنعت مد، حداقل دو روایت از تغییر و تحول را برای کشور به همراه می‌آورد: روایتی از تغییر اقتصادی با ایجاد فرصت‌های شغلی بیشتر و افزایش تولید ناخالص داخلی غیر نفتی و روایتی از تغییر فرهنگی با کاهش وابستگی به محصولات وارداتی با تلاقی لباس‌های سنتی عربستان و جریان مد جهانی و انتقال جهانی فرهنگ و ارزش‌های کشور.
نیمرخ صنعت مد در عربستان
انتظار می‌رود ارزش صنعت مد در عربستان از سال 2021 تا 2025 حدود 48 درصد افزایش یابد. از نتایج بلافصل رشد این صنعت، اشتغالزایی برای 230 هزار نفر بود که بیش از نیمی از آنها (52 درصد) زن هستند. از بین این تعداد، 90 هزار نفر در مشاغل اصلی (مثل مدل، طراح جواهر و خیاط) و 140 هزار نفر در مشاغل غیر مستقیم مرتبط با مد (مثل فروشندۀ لباس، اپراتورهای دستگاه‌های نساجی و غیره) مشغول به فعالیت شدند. شکل 1 بازار صنعت مد در عربستان را به تفکیک بخش‌های مختلف آن یعنی پوشاک، برندهای لوکس یا لاکچری، کفش و اکسسوری نشان می‌دهد. پیش‌بینی می‌شود بین سال‌های 2022 تا 2025، بازار برندهای لوکس 30 درصد رشد کند.
فروش آنلاین؛ بستر محبوب خریداران پس از کرونا
بحران کووید-19 بسیاری از عادات افراد و از جمله سبک خرید آنها را مورد تحول اساسی قرار داد. به طوری که پیمایشی در سال‌های 2020 تا 2022 نشان از دو برابر شدن علاقۀ افراد به فروش آنلاین داشته است. سیاست ملّی کشور در چشم‌انداز 2030 هم افزایش 70 درصد فروش آنلاین در صنعت مُد را مد نظر قرار داده است. پیش‌بینی می‌شود تجارت آنلاین صنعت مد با 74 درصد رشد از 2.34 میلیارد دلار در سال 2023 به 4.08 میلیارد دلار در سال 2027 برسد. لازم به ذکر است که در سال 2023، بیشترین فروش آنلاین مربوط به پوشاک با 36.1 میلیارد دلار می‌شود. شکل 2، بازار آنلاین انواع مختلف پوشاک در عربستان را در دو سال 2023 و 2027 نشان می‌دهد. همانگونه که ملاحظه می‌شود، شلوار با 39 میلیون دلار بیشترین فروش آنلاین در کشور را به خود اختصاص داده است. پیش‌بینی می‌شود این فروش تا سال 2027 حدود 44 درصد رشد کند.
از طرفی تفکیک پوشاک برای زنان و مردان در شکل 3 نشان داده شده است. طبق آنچه در شکل می‌بینید، در 2023 بازار پوشاک مردان 357 و پوشاک زنان 647 میلیون دلار بوده است. برای زنان پیراهن، گرمکن و سویشرت با 143 میلیون دلار و پوشاک شب و لباس زیر با 90 میلیون دلار، فروش بیشتری داشته است. برای مردان این ترتیب شامل سویشرت و گرمکن با 87 میلیون دلار و پیراهن با 75 میلیون دلار است.
رشد چشمگیر پوشاک ورزشی
آگاهی روزافزون جامعه به ارزش سلامتی و توجه به تحرک فیزیکی افراد از سوی وزارت ورزش کشور، موجب شده که فروش پوشاک ورزشی در سال 2022 به عنوان پویاترین بخش مد در کشور به 1.3 میلیارد دلار برسد. پیش‌بینی می‌شود تا سال 2027، فروش این پوشاک و زیراقلام عمدۀ آن، 21 درصد رشد کند. بازاریابی گستردۀ برندهای بین‌المللی مثل آدیداس و نایک در عربستان هم یکی دیگر از دلایل رشد چمشگیر پوشاک ورزشی در این کشور به شمار می‌آید. آدیداس با 29 درصد فروش پوشاک ورزشی، در بین سایر برندها در عربستان پیشتاز است. همچنین برند نایک نیز به دلیل حمایت مالی تیم عربستان در جام جهانی فوتبال 2022، محبوبیت بسیاری دارد. سایر برندها از جمله فیلا هم با فروشگاه‌های پاپ‌آپ – فروشگاه‌های موقتی که اغلب در مکان‌های غیرمنتظره و برای مدت زمانی محدود دایر می‌شوند- و حمایت سلبریتی‌های بومی کشور از آن پویایی چشمگیری دارد. شکل 4 ارزش بازار پوشاک ورزشی در عربستان را در سال 2022 و 2027 نشان می‌دهد.
فستیوال‌های بین‌المللی مد: روایت جهانی استعدادهای بومی و تبادل فرهنگی
سال 2021 بیشترین صادرات عربستان به کشورهای سوییس (332 میلیون دلار)، امارات متحدۀ عربی (175 میلیون دلار) و فرانسه (115 میلیون دلار) بوده است. بیشترین صادرات به کشورهای سوییس و فرانسه را جواهرات (به ترتیب 99.8 و 96 درصد) و به کشور امارات را جواهرات (63 درصد) و پوشاک (36 درصد) تشکیل می‌داد. از طرفی، چین با 6.2 میلیارد دلار بزرگ‌ترین واردکنندۀ محصولات مد به عربستان است. کالاهای وارداتی به عربستان اغلب شامل سویشرت، کت، پیراهن و دامن می‌شود.
پژوهشگران در عین اهمیت واردات و ارتباط متقابل با کشورهای مختلف، بر این نکته متفق نظرند که عربستان باید توجه بیشتری به صادرات کالاها به سایر کشورها و انتقال جهانی فرهنگ و ارزش‌های سنتی خود داشته باشد. چاکماک، رئیس سابق مد در دانشکدۀ طراحی پارسونز در نیویورک و مدیرعامل کنونی کمیسیون مد عربستان، معتقد است جوانان با تحصیل در کشورهای مختلف، فرهنگ آنها را با خود به همراه می‌آورند. این فرهنگ‌ها در ترکیب با ارزش‌های سنتی کشور می‌تواند به تکامل هرچه بهتر و خلاقانه‌تر چشم‌انداز 2030 کمک کند. برنامۀ «100 برند سعودی» یکی از اقدامات مهم در این راستا بوده است. این برنامه با نمایش آثار و طرح‌های نوآورانۀ طراحان سعودی از لباس‌های آماده و مجلسی تا کیف دستی و جواهرات در هفته‌های مد بین‌المللی در پاریس، میلان و نیویورک برگزار می‌گردد. مونا الشبیل یکی از طراحان این برنامه می‌گوید:
«یکی از جنبه‌های بارز صنعت مد عربستان، عبا-ردای بلند و گشادی که زنان می‌پوشند- است. طراحان سعودی، با طراحی جدیدی از این پوشاک، طرح سنتی آن را به یک بیانیۀ مد بدل نمودند. ما عبا را با پارچه‌ها، برش‌ها، طرح‌ها و رنگ‌های مختلف امتحان کرده و سبکی مدرن و به‌روز که تنها منحصر به یک فرهنگ و یک جامعه نیست، ابداع نمودیم».
پایداری و حفظ محیط زیست: ارزش محوری در صنعت مد عربستان
برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، صنعت مد را موجب 8 تا 10 درصد انتشار جهانی کربن‌دی‌اکسید می‌داند؛ بیشتر از صنایع کشتیرانی و حمل‌و‌نقل هوایی. پیمایشی توسط آیندۀ رویدادهای مد (2022) هم نشان داد 84 درصد طراحان مد، مقام‌های دولتی و مربیان، حفظ محیط زیست را امری ضروری برای مخاطبان و مشتریان خود می‌دانند. به همین منظور عربستان کاهش انتشار کربن‌دی‌اکسید را به عنوان بخشی از «ابتکار سبز سعودی» ضروری می‌داند. در سال 2022 مرکز ملّی مدیریت پسماند اشاره کرد که به این منظور لباس‌های اِحرامی که پس از حج تمتع دور انداخته می‌شود را بازیافت خواهد کرد.
در راستای این هدف اقدامات جالب توجهی از سوی سازمان‌ها و کنشگران مختلف برای کاهش انتشار کربن‌دی‌اکسید و حفظ محیط زیست صورت گرفته است. یکی از این اقدامات، ایجاد «فروشگاه مبادلۀ عمومی» از سوی کمیسیون مد برای آگاهی بخشی به جامعه در استفادۀ لباس‌های دست دوم و کاهش اسراف است. همچنین شرکت صنایع پایۀ سعودی (SABIC) محصولاتی که به پایداری بیشتر محیط کمک کند را به بازار عرضه کرده است؛ از جمله فوم‌های مخصوص کفش و فرایندهای بازیافت با انتشار پایین کربن. Ghaydaa Majdaly طراح مد از دیگر افرادی است که با تکنولوژی سه‌بعدی و محصولات دورریز از جمله بطری‌های آب پلاستیکی، دستگاهی برای حفظ بهتر محیط زیست ساخته است. او در مصاحبه‌ای گفته است: «من از پارچه‌های اضافی برای ساخت کیف‌دستی یا اکسسوری استفاده می‌کنم. همینطور بلوزی که بلااستفاده بود را در ماشین سه بعدی خود قرار داده و محصول جدیدی از آن خلق کردم».
آیندۀ صنعت مد در عربستان
در خاتمۀ این یادداشت، این سؤال مطرح می‌شود: «آیندۀ صنعت مد در عربستان چگونه خواهد بود و چه مسیری را طی خواهد کرد؟». در پاسخ به این سؤال می‌توان مسامحتاً این گزاره را مطرح کرد که اگر صنعت مد در عربستان به چند محور اساسی توجه کند، آیندۀ پویایی را پیش‌روی خواهد داشت: توجه به ارزش‌های پایداری و حفظ محیط زیست و تداوم خلق کالاها با مواد بازیافتی و انتشار پایین آلودگی؛ بهره‌گیری از امکانات تکنولوژی چه در طراحی محصولات، چه در معرفی و انتشار جهانی و داخلی آنها و چه در بازاریابی و فروش. طبق تحقیقات، اغلب نسل جدید (نسل z و هزاره) در شبکه‌های اجتماعی وقت می‌گذارنند و متأثر از سبک زندگی اینفلوئنسرها هستند. از این رو، بهره‌گیری مناسب و بجا از امکانات تکنولوژی، می‌تواند در برندسازی و کیفیت بهتر محصول مثمرثمر باشد. برای مثال برند آدیداس با زیرۀ پرینت سه بعدی در کفش‌های ورزشی، امکان تحلیل و رصد بهتر عملکرد ورزشکار را مهیا می‌کند. این امر به موازات آموزش نسل جدید چه در دانشگاه‌های طراحی محلی مد در کشور (مثل دانشگاه ملک عبدالعزیز و دانشگاه شاهدخت نوره بنت عبدالرحمن) و چه در اعطای بورسیه‌های تحصیلی به آنها، پازل آیندۀ صنعت مد در عربستان را تکمیل می‌کند.
کلام آخر
عربستان در چشم‌انداز 2030 با سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف از جمله صنعت مد، قصد تنوع بخشیدن به اقتصاد نفت‌محور خود را دنبال می‌کند. در این یادداشت تلاش کردیم تا شما را با وضعیت صنعت مد در این کشور آشنا کنیم و از تحولات مختلف آن بگوییم. اگر دولت و سازمان‌های خصوصی اهتمام ویژه‌ای به صنعت مد در کشور عربستان نمایند و از نسل جوان برای معرفی و برندسازی بین‌المللی آن در بازار جهانی بهره ببرند، چشم‌انداز روشن و رو به رشدی برای آن متصور است. در این راستا، توجه به ارزش پایداری و حفظ محیط زیست و جلب توجه مخاطبان از طریق پلتفرم‌ها و رسانه‌های مختلف هم بسیار حائز اهمیت است.
لینک کوتاه: nmfr.ir/a0z