گردشگری به معنای دور شدن موقتی از محل زندگی روزانه به دلایل مختلف، یکی از منابع رشد اقتصاد و فرهنگ در جوامع امروزی است. شاخه‌های این صنعت روز به روز در حال گسترش است (مثل گردشگری پزشکی، گردشگری فرهنگی، گردشگری بحران، گردشگری ورزشی، گردشگری تجاری، گردشگری مذهبی...) و انتظار می‌رود در آینده شاخه‌های متنوع‌تری هم پیدا کند. یکی از شاخه‌های کمتر شناخته‌شده گردشگری «گردشگری کشاورزی یا اگروتوریسم» نام دارد. در این شاخۀ گردشگری، افراد به بازدید باغ، مزرعه یا دامداری می‌روند. رشد این گردشگری می‌تواند نویدبخش توسعۀ پایدار روستایی شود. مثلا گردشگرانی که جهت سرگرمی و بازدید از فعالیت‌ها و محصولات کشاورزی به روستاها می‌روند فرصت‌های شغلی بیشتری برای روستاییان فراهم می‌کنند. هرچند اگر این نوع گردشگری با دخالت افراطی انسان به نابودی روستاها نینجامد.
بازار جهانی گردشگری کشاورزی؛ رشد کنونی و چشم‌انداز آینده
تشدید آسیب‌هایی که از زندگی در کلان‌شهرهای بزرگ ناشی می‌شود؛ سالانه بسیاری را به سفر و اقامت کوتاه‌مدت در روستاهای سراسر جهان می‌کشاند. طبق پژوهش Straits درحالی‌که در سال 2021 ارزش جهانی بازار گردشگری کشاورزی برابر 45/39 میلیارد دلار بود (عمدتا به دلیل تأثیرات ناشی از همه‌گیری کرونا و قرنطینۀ افراد در خانه‌ها)؛ پیش‌بینی می‌شود تا سال 2030 این صنعت رشدی 141 میلیارد دلاری پیدا کند (یعنی رشد سالانۀ 13/4 درصدی از 2022 تا 2030). طبق پژوهش‌ها در سال 2023 بازار گردشگری کشاورزی 9.7 میلیارد ارزش داشته است.
پیشرفت‌های فناورانه نقش مهمی در رشد درآمد جهانی این صنعت داشته‌اند؛ به طوری که پژوهشگران پیش‌بینی کرده‌اند اتصال صنعت گردشگری با تکنولوژی می‌تواند تا سال 2030، تولید ناخالص داخلی را به 500 میلیارد دلار برساند. پژوهش مرکز ارتباطات پیشرفتۀ مک‌کینزی و مؤسسۀ جهانی مک‌کینزی نشان داده‌اند که اتصال پیشرفته و پرسرعت، تولید ناخالص داخلی جهانی را در دهه آینده به 2 تا 3 تریلیون دلار می‌رساند.
در همین راستا، سازمان‌های مختلف شروع به سرمایه‌گذاری فزاینده در این صنعت گردشگری نمودند. برای مثال در فوریه 2023، جان دیر - تولیدکنندۀ پیشرو در تولید ماشین‌آلات کشاورزی- در همکاری با فدراسیون دفتر مزرعۀ آمریکا، گردشگری کشاورزی را از طریق یکپارچه‌سازی تکنولوژی توسعه داد. این همکاری متمرکز بر استفادۀ تجهیزات پیشرفتۀ کشاورزی برای گسترش تجربه‌های مشارکت‌کنندگان و ایجاد تورهای آموزشی متنوع در مزارع بوده است. همچنین در اکتبر 2023، Airbnb- یک بازارگاه مجازی در زمینۀ اجارۀ مکان‌های اقامتی – در همکاری با Farm Stay USA با ارئۀ تجربه‌های متنوع، حمایت خود از کشاورزان کوچک را آغاز کرد.
انواع گردشگری کشاورزی
همان‌گونه که گفته شد، گردشگری کشاورزی با فراهم آوردن منابع درآمد، آموزش و تفریح و سرگرمی، منافع دوجانبه‌ای برای گردشگران و کشاورزان به همراه دارد. پژوهشگران فعالیت‌های گردشگری کشاورزی را در چهار دستۀ کلی جای داده‌اند که در ادامه آنها را شرح می‌دهیم:- بازار مستقیم، یعنی فروش مستقیم محصولات کشاورزی به مصرف‌کننده که عمدتا به دو روش انجام می‌شود: یکی، حضور گردشگران در مزرعه و برداشت محصول توسط خود آنها که با اسامی U-Pick، you pick و pick-your-own هم نامیده می‌شود و دیگر، غرفۀ فروش محصولات در مزرعه توسط کشاورزان.
- آموزش که می‌تواند شامل آموزش کشاورزی باشد (مثل آموزش تاریخچۀ مزرعه و فعالیت‌هایی همانند دوشیدن شیر، غذا دادن به مرغ و جوجه‌ها یا برداشت میوه و سبزیجات به افراد) و یا آموزش غیر کشاورزی (تشکیل کارگاه‌هایی مثل سفالگری، کار با چوب، اسانس‌گیری، نقاشی و ...). پیش‌بینی شده که سریع‌ترین نرخ رشد را فعالیت‌های این بخش گردشگری کشاورزی داشته باشد: نرخ رشد سالانۀ 2.13 درصدی بین سال‌های 2022 تا 2030.
- تفریح، سرگرمی و رویداد که شامل گسترده‌ترین و پرطرفدارترین بخش گردشگری کشاورزی به حساب می‌آید؛ به طوری که این بخش در سال 2021 با 35 درصد بزرگ‌ترین سهم بازار را داشته و پیش‌بینی می‌شود بین سال‌های 2022 تا 2030، رشد سالانۀ 11 درصدی را تجربه کند. رشد این بخش به دلیل افزایش تمایلات گردشگران به فعالیت‌های ورزشی مثل پیاده‌روی، اسب‌سواری، ماهیگیری و شکار و غیره مربوط می‌شود. سایر فعالیت‌هایی که در این بخش قرار می‌گیرد را می‌توان مشتمل بر برگزاری مراسم‌های جشن و مهمانی، عکاسی از حیات وحش و رویدادهای سنتی خاص هر منطقه دانست.
- مهمان‌نوازی یعنی ارائۀ خدمات پذیرایی و اقامتی به گردشگران.
در این راستا، سازمان‌ها و تورهای گردشگری مختلفی برگزار می‌شوند تا گردشگران از سنین مختلف را برای آشنایی بیشتر با بخش‌های گردشگری کشاورزی سامان دهند. این امر به خصوص در مورد افراد سنین پایین اهمیت بسیاری دارد؛ چرا که با یاد گرفتن الگوهای زندگی که به حفظ محیط زیست کمک کند، دوستدار روستا و طبیعت باشد و نگاه پویایی به رابطۀ بین شهر و روستا داشته باشد، می‌توان تضمین توسعۀ پایدار روستایی و حتی توسعۀ کل کشور را برای نسل‌های آینده هم پیش‌بینی کرد. این امر در کشورهای توسعه‌یافته در قالب اردوهای تابستانی و آموزشی برای کودکان برگزار می‌شود. برای مثال سازمان AuerFarm – مرکز آموزشی غیر انتفاعی واقع در بلومفیلد- تورهای تابستانی برای کودکان 3 تا 15 سال برگزار می‌کند که شامل فعالیت‌های هنری، باغبانی، پیاده‌روی، آزمایش‌های علمی، بازی و غیره می‌شود. سایر فعالیت‌های این سازمان شامل تورهای آموزشی، برگزاری جشن و مراسم تولد، اقامتگاه و... می‌شود.
آمریکای شمالی؛ پیشرو در گردشگری کشاورزی
منطقۀ آمریکای شمالی در سال 2022، پیشروی بازار گردشگری کشاورزی بود که علت عمدۀ آن به شبکۀ گردشگری گسترده در کشورهای ایالات متحده، کانادا و مکزیک برمی‌گشت (سهم این منطقه در سال 2021 و 2024 در بازار به ترتیب برابر 45 و 40 درصد بود). در سال 2023، این منطقه رشدی برابر 7.3384 میلیون داشت و پیش‌بینی می‌شود بین سال‌های 2024 تا 2030، رشد سالانۀ 2.11 درصدی داشته باشد. کالیفرنیا، ورمونت و اونتاریو سه کشوری بوده‌اند که بیشترین میزان گردشگر را در این منطقه به سوی خود جذب کرده‌اند. لازم است اشاره شود که در میان انواع مختلف گردشگری کشاورزی، همان‌طوری که انتظار می‌رود «تفریح، سرگرمی و رویداد» بزرگ‌ترین و «آموزشی» سودآورترین بخش گردشگری در این منطقه بوده است.با این وجود انتظار می‌رود که مناطق آمریکای لاتین، غرب آسیا و آفریقا سریع‌ترین رشد در گردشگری کشاورزی را داشته باشند. دلیل این اتفاق افزایش درآمد قابل تصرف و بهبود شرایط اقتصادی، به‌ویژه در کشورهای آفریقایی است. برای مثال پژوهشگران پیش‌بینی کرده‌اند منطقۀ آسیا-پاسیفیک بین سال‌های 2022 تا 2023، رشد سالانۀ 8.12 درصدی را تجربه کند. در شکل 2 روند بازار جهانی گردشگری کشاورزی را به تفکیک مناطق جغرافیایی مشاهده می‌کنید.
این نکته جالب توجه است که 8 کشور بیشترین مقصد گردشگری کشاورزی را بین گردشگران سراسر جهان به خود اختصاص داده‌اند. فهرست این 8 کشور به ترتیب اولویت و دلیل جذابیت آنها برای گردشگران در جدول 1 نشان داده شده است:
نقش گردشگری کشاورزی در توسعۀ پایدار
مفهوم توسعۀ پایدار به طور ساده فرایندی است که آینده‌ای مطلوب برای نسل‌های آینده فراهم آورد که بدون آسیب رساندن به محیط طبیعی و منابع آن همراه باشد. گردشگری کشاورزی نقش مهمی در حفظ و احیای توسعۀ پایدار در ابعاد مختلف دارد. در بعد اقتصادی، با تنوع بخشیدن به منابع درآمد، ایجاد فرصت‌های شغلی بسیار و حمایت از کالاها و خدمات محلی؛ در بعد اجتماعی و فرهنگی با حفظ سنت‌ها و فرهنگ بومی، ارتباط مستقیم بین بومیان و گردشگران و کسب تجربه‌های آشپزی و غذایی و در بعد زیست‌محیطی با حفظ پایدار زمین و هدر ندادن منابع و حفظ تنوع زیستی. البته این امر می‌تواند با چالش‌ها و مشکلات بسیاری همراه باشد؛ از جمله روساختارها و منابع ناکافی، مدیریت نامناسب و یا برنامه‌های آموزشی ناکافی برای تقویت مهارت افراد.کلام آخر
گردشگری کشاورزی یکی از منابع پررونق توسعۀ پایدار روستایی است که هر ساله رشد مداومی را تجربه می‌کند. کشورها سرمایه‌گذاری عظیمی در این صنعت می‌کنند و تورها و برنامه‌های آموزشی متنوعی برای گردشگران داخلی و بین‌المللی در سنین مختلف فراهم می‌نمایند. حتی بسیاری دانشگاه‌ها از جمله کالیفرنیا مزرعۀ آموزشی برای یادگیری مباحث مربوط به ایجاد کسب‌وکارهای کشاورزی ایجاد نموده‌اند. این نکته زمانی اهمیت می‌یابد که به خیل مهاجرت وسیع روستاییان کشورمان به شهرهای مختلف نگاه کنیم؛ پدیده‌ای که همراه با پیامدهای ریز و درشت بسیاری هم برای حیات مطلوب روستا و هم شهر و هم تضعیف ارتباط پایدار بین این دو محیط شده است. از این رو جای دادن این صنعت و احیای آن در سیاست‌گذاری‌های هر کشور، ضرورت و اهمیت بسیاری دارد.نویسنده: نیلوفر سقاباشی
لینک کوتاه: nmfr.ir/17u