با افزایش خیره‌کننده تقاضا برای سفر مسلمانان که تا سال ۲۰۳۰ به ۲۴۵ میلیون سفر خواهد رسید، کشورهای پیشرو در گردشگری حلال، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی شاخص‌های کلیدی همچون «ارتباطات» کرده‌اند. در این میان ایران، با وجود بهبود امتیاز کلی خود، به‌دلیل ضعف در شاخص ارتباطات -شامل بازاریابی مقصد، مهارت‌های ارتباطی و آگاهی ذی‌نفعان- از رقبا عقب مانده است. نتیجه اینکه ایران در رتبه‌بندی سال ۲۰۲۵ جایگاه نهم را در میان مقاصد مسلمان‌پسند کسب کرده و در شاخص ارتباطات نیز امتیاز ناامیدکننده‌ی ۷۵ از ۳۰۰ را به دست آورده است؛ فاصله‌ای چشمگیر با کشورهای پیشتاز که بازاریابی گردشگری مؤثر را به چالشی جدی تبدیل می‌کند. اما چرا ایران از این رقابت عقب مانده و چگونه می‌تواند این شکاف را پر کند؟
بر اساس این گزارش، ایران در سال 2024 دارای امتیاز 67 بوده و در سال 2025 به امتیاز 73 رسیده است. اما علی‌رغم افزایش 6 امتیازی در شاخص‌های سفر مسلمانان، شاهد سقوط 2 پله‌ای جایگاه ایران در این رتبه‌بندی نسبت به سال گذشته و قرار گرفتن در رتبه نهم به‌صورت مشترک با کشور اردن هستیم. افزایش قابل توجه میانگین امتیاز مقاصد گردشگری و پیشرفت مداوم در ارائه خدمات به مسافران مسلمان اصلی‌ترین دلیل این اتفاق بوده است. این در حالی است که ایران پتانسیل بالقوه‌ای در بازار سفر و گردشگری مسلمانان دارد و می‌تواند نقش محوری در گردشگری و سفر حلال ایفا نماید.
جایگاه ایران علی‌رغم ارتقای امتیاز کلی به ۷۳ (۶ امتیاز بالاتر از سال قبل)، به دلیل ضعف در شاخص «ارتباطات» (شامل بازاریابی، آگاهی ذی‌نفعان و مهارت ارتباطی) همچنان مطلوب نیست. ایران در این شاخص تنها امتیاز ۷۵ از ۳۰۰ کسب کرده که اختلافی فاحش با ده مقصد برتر دارد و بازاریابی، تبلیغ و ارتباط مؤثر با گردشگران خارجی همچنان حلقه‌های گمشده‌ی توسعه گردشگری کشور به‌شمار می‌روند.
از 108 میلیون تا ۲۴۵ میلیون؛ رشد بازار سفر مسلمانان تا ۲۰۳۰
گزارش بین‌المللی شاخص جهانی سفر مسلمانان ۲۰۲۵ (GMTI) با همکاری شرکت «مسترکارت» و مؤسسه «کریسنت‌ریتینگ» تهیه شده و یکی از معتبرترین منابع جهانی در زمینه‌ی گردشگری مسلمانان و سفر حلال به‌شمار می‌رود. بر اساس این گزارش، تعداد گردشگران مسلمان در سفرهای بین‌المللی از ۱۰8 میلیون نفر در سال ۲۰۱۳ به ۱۶۰ میلیون نفر در ۲۰۱۹ افزایش یافت. همه‌گیری کرونا باعث افت شدید این رقم به ۴۲ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ شد، اما تا سال ۲۰۲۴ بار دیگر به ۱۷۶ میلیون نفر رسیده است. طبق پیشبینی‌ها، این میزان تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۲۴۵ میلیون سفر خواهد رسید و کل هزینه‌ی سفر مسلمانان نیز به مرز ۲۳۰ میلیارد دلار می‌رسد. روند افزایشی سفر مسلمانان نشان می‌دهد گردشگری حلال سهم فزاینده‌ای در آمار جهانی سفر پیدا کرده است. این ترند جهانی بسیاری از کشورها را به سرمایه‌گذاری در امکانات مناسب مسلمانان -از غذای حلال گرفته تا نمازخانه- سوق داده است. همچنین حضور پررنگ نسل جدید گردشگران مسلمان (با تکیه بر ابزارهای دیجیتال و تجربه‌های اصیل) نویدبخش آینده‌ای درخشان برای گردشگری مسلمانان است.
چارچوب ACES؛ چهار ستون گردشگری حلال
چارچوب ACES معیاری چهارمحوری (دسترسی‌پذیری، ارتباطات، محیط، خدمات) در شاخص جهانی سفر مسلمانان است که میزان مسلمان‌پسند بودن مقاصد را می‌سنجد. امروزه گردشگری حلال با رشد خیره‌کننده‌ای روبه‌روست (ثبت 176 میلیون سفر مسلمانان در 2024). در چنین فضایی، ACES به عنوان ابزاری کلیدی برای ارزیابی و ارتقای تجربه سفر مسلمانان اهمیت یافته است.دسترسی‌پذیری: سهولت سفر از مبدا تا مقصد
معیار «دسترسی‌پذیری» به میزان سهولت دسترسی مسافران مسلمان به یک مقصد اشاره دارد. عواملی چون پروازهای مستقیم و پرتعداد، کیفیت راه‌ها و حمل‌ونقل داخلی و سهولت دریافت ویزا در این بخش ارزیابی می‌شوند. مقاصدی که در این محور امتیاز بالایی کسب می‌کنند (مثلاً مالزی با شبکه حمل‌ونقل قوی و ویزای تسهیل‌شده) سفر را برای گردشگران مسلمان روان و بی‌دغدغه می‌سازند.ارتباطات: پل تعامل با مسافران مسلمان
«ارتباطات» میزان توانایی مقصد در برقراری ارتباط موثر با مسافران مسلمان را می‌سنجد. تسلط بر زبان‌های رایج در میان مسلمانان (انگلیسی، عربی، فارسی و غیره) و ارائه اطلاعات جامع درباره خدمات حلال و جاذبه‌های مسلمان‌پسند از اجزای این محور است. همچنین آگاهی کسب‌وکارهای محلی از نیازهای گردشگران مسلمان، باعث ایجاد محیطی پذیراتر و تجربه‌ای دلپذیرتر برای مسافران می‌شود.
محیط: فضای امن و سازگار برای سفر حلال
«محیط» به جو کلی و شرایط مقصد از نظر سازگاری با نیازهای فرهنگی-مذهبی مسافران مسلمان می‌پردازد. امنیت عمومی بالا و نبود محدودیت در انجام شعائر دینی (مانند ممنوع نبودن و آزادی رعایت حجاب) از عوامل مهم این بخش محسوب می‌شوند. همچنین تعداد بالای گردشگران مسلمان ورودی نشان‌دهنده مقبولیت مقصد است و تلاش‌های پایداری (کاهش آلاینده‌ها، استفاده از انرژی پاک، حفظ میراث فرهنگی) به بهبود فضای سفر حلال کمک می‌کند.خدمات: امکانات حلال در مقصد
معیار «خدمات» گستره و کیفیت خدمات ویژه مسلمانان در مقصد را ارزیابی می‌کند. وجود مساجد و نمازخانه‌های کافی، وفور رستوران‌های حلال متنوع، امکانات مسلمان‌پسند در فرودگاه‌ها و اقامتگاه‌های سازگار با نیازهای مسلمانان از شاخص‌های این بخش به‌شمار می‌روند. همچنین دسترسی به جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی مرتبط با جهان اسلام می‌تواند تجربه سفر گردشگران مسلمان را غنی‌تر سازد. چارچوب ACES در نهایت به مقصدها کمک می‌کند تا نقاط قوت و کاستی‌های خود را در زمینه گردشگری حلال شناسایی کرده و برای بهبود آنها برنامه‌ریزی کنند. تمرکز بر چهار محور ACES باعث می‌شود تجربه سفر مسلمانان جامع‌تر و دلپذیرتر گردد. بدین ترتیب، آینده «گردشگری حلال» با مقاصدی مسلمان‌پسندتر، فراگیرتر و پاسخگوتر به نیازهای مسافران مسلمان درخشان‌تر خواهد بود.۱۰ مقصد برتر گردشگری حلال در سال ۲۰۲۵؛ رقابت تنگاتنگ و جایگاه ایران
گزارش شاخص جهانی سفر مسلمانان با تجزیه و تحلیل جامع ۱۵۳مقصد (کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی)، تصویری جامع از وضعیت گردشگری و سفر حلال ارائه کرده است. طبق گزارش شاخص جهانی سفر مسلمانان، مالزی با امتیاز ۷۹ در صدر مقاصد برتر گردشگری حلال در سال 2025 ایستاده است و ترکیه، عربستان و امارات با ۷۸ امتیاز مشترکاً دوم هستند. اندونزی و قطر با ۷۶ امتیاز پنجم، عمان و کویت با ۷۴ امتیاز هفتم، و اردن و ایران با ۷۳ امتیاز نهم هستند. عمان و کویت با جهش امتیازی قابل توجه دوباره به جمع ۱۰ مقصد برتر بازگشته‌اند، در‌حالی‌که اندونزی با وجود حفظ امتیاز قبلی به دلیل پیشرفت رقبا افت رتبه داشته است.
بر اساس این گزارش، ایران در سال 2024 دارای امتیاز 67 بوده و در سال 2025 به امتیاز 73 رسیده است. اما علی‌رغم افزایش 6 امتیازی در شاخص‌های سفر مسلمانان، شاهد سقوط 2 پله‌ای جایگاه ایران در این رتبه‌بندی نسبت به سال گذشته و قرار گرفتن در رتبه نهم به‌صورت مشترک با کشور اردن هستیم. افزایش قابل توجه میانگین امتیاز مقاصد گردشگری و پیشرفت مداوم در ارائه خدمات به مسافران مسلمان اصلی‌ترین دلیل این اتفاق بوده است. این در حالی است که ایران پتانسیل بالقوه‌ای در بازار سفر و گردشگری مسلمانان دارد و می‌تواند نقش محوری در گردشگری و سفر حلال ایفا نماید.
رقابت ۱۰ مقصد برتر گردشگری حلال و چالش ایران در شاخص ارتباطات
در سال ۲۰۲۵ جابجایی‌های قابل‌توجهی در رتبه‌بندی مقاصد مسلمان‌پسند رخ داد. کشورهایی که خدمات گردشگری حلال را تقویت کرده و محیط امن‌تری برای مسلمانان ایجاد کرده‌اند، در رتبه‌بندی صعود کرده‌اند و در مقابل، مقاصدی با پیشرفت کندتر افت رتبه داشته‌اند. به عنوان نمونه، عمان و کویت با بهبود امکانات و خدمات خود بار دیگر به جمع ۱۰ مقصد برتر راه یافته‌اند؛ در حالی‌که اندونزی با وجود ثبات امتیاز، به دلیل پیشرفت سریع رقبایش چند پله سقوط کرده است. امتیاز کلی هر کشور بر پایه چهار شاخص کلیدی -دسترسی، ارتباطات، محیط و خدمات- تعیین می‌شود که این مؤلفه‌ها تجربه سفر مسلمانان را شکل می‌دهند. رقابت بین کشورها اکنون بر سر ارتقای شاخص‌هایی مانند خدمات (از تأمین غذا و تسهیلات حلال گرفته تا اقامتگاه‌ها) و محیط (امنیت، پایداری و جو فرهنگی) بسیار شدت یافته است.
جایگاه ایران علی‌رغم ارتقای امتیاز کلی به ۷۳ (۶ امتیاز بالاتر از سال قبل)، به دلیل ضعف در شاخص «ارتباطات» (شامل بازاریابی، آگاهی ذی‌نفعان و مهارت ارتباطی) همچنان مطلوب نیست. ایران در این شاخص تنها امتیاز ۷۵ از ۳۰۰ کسب کرده که اختلافی فاحش با ده مقصد برتر دارد و بازاریابی، تبلیغ و ارتباط مؤثر با گردشگران خارجی همچنان حلقه‌های گمشده‌ی توسعه گردشگری کشور به‌شمار می‌روند.
ضعف بازاریابی و ارتباط؛ حلقه مفقوده گردشگری ایران
«ارتباطات» یکی از 4 شاخص رتبه‌بندی مقاصد برتر برای سفر و گردشگری مسلمانان است. معیارهای ارتباطات توانایی یک مقصد گردشگری را در برقراری ارتباط مؤثر با مسافران مسلمان و بازاریابی برای آنها ارزیابی می‌کنند. این شاخص شامل سه بُعد است:- مهارت ارتباطی: میزان استفاده‌ی مقصد از ۱۰ زبان پرکاربرد در میان مسافران مسلمان را ارزیابی می‌کند.
- بازاریابی مقصد: مقصد چگونه خدمات سازگار با نیازهای مسلمانان را معرفی و تبلیغ می‌کند.
- آگاهی از نیازهای مسافران: میزان آگاهی نهادهای دولتی، شرکت‌های گردشگری و جوامع محلی از نیازهای مسافران مسلمان را می‌سنجد.