گردشگری در بسیاری موارد با اقتصاد پایدار منافات دارد. چراکه انبوه گردشگران یعنی به جا ماندن انبوه زباله‌ها، امکان وقوع آتش‌سوزی در جنگل‌ها، آلودگی صوتی و انواع آسیب‌ها به بافت جغرافیایی و فرهنگی یک منطقه. از همین روی است که در سال‌های اخیر گردشگران به دنبال روش‌های سفری هستند که با ارزش‌های پایداری و حفاظت از محیط زیست هم‌راستا باشد. آنها می‌خواهند کمترین آسیب و ردپا از خود را در یک منطقه به جای بگذارند؛ گویی آنها نه مسافر که عضو بومی یک منطقه هستند و آن منطقه نیز نه یک مقصد گردشگری، بلکه خانه آنها و بوم و بر آن‌هاست. این ایدۀ محوری مفهوم «بوم‌گردشگری» است که در یادداشت حاضر مورد توجه ما قرار دارد. بوم‌گردشگری در تلاش است گردشگری در یک منطقه را به نحوی محقق کند که در نگاه اول کسی متوجه حضور گردشگران در آن منطقه نشود. به این نحو فرهنگ بومی و طبیعت بومی آن منطقه کمترین آسیب را حضور مسافران متحمل می‌شود.
بوم‌گردشگری چیست؟
انجمن جهانی بوم‌گردشگری (TIES)، بوم‌گردشگری یا اکوتوریسم را سفر مسئولانه‌ای تعریف می‌کند که به حفظ محیط زیست توجه دارد و رفاه مردم محلی را بهبود می‌دهد. این امر مستلزم آموزش تخصصی به بوم‌گردشگران قبل از وارد شدن به هر محل است. مکان‌های بوم‌گردی معمولاً کانون هر گردشگری نیستند؛ یعنی بر خلاف گردشگری انبوه که در آن شمار فراوانی به مقصد خاصی سفر می‌کنند، بوم‌گردشگری در مقیاس کوچک است با کمترین آسیب به محیط طبیعی. ضمن آن که این گردشگری، مزایا و منافع جانبی دیگری هم دارد، هم برای فرد گردشگر و هم برای مردم محلی. برای مثال منافع مالی مستقیمی برای جوامع محلی به همراه می‌آورد، آگاهی فرهنگی و زیست‌محیطی را ارتقا می‌بخشد و با انتقال تجربه بین مردم بومی و گردشگران، حس یکپارچگی و پیوند اجتماعی را افزایش می‌دهد.تاریخچۀ بوم‌گردشگری
به عقیدۀ برخی واژه اکوتوریسم برای اولین بار در سال 1980 توسط فردی به نام سبالوس لاسکورین استفاده شده است. او که یک سال بعد مؤسس انجمن مکزیک برای حفظ طبیعت و تأثیرگذارترین چهره در بین سازمان‌های غیردولتی (NGO) شد، بوم‌گردشگری را معادل سفری می‌دانست که برای بررسی، مطالعه، لذت بردن از طبیعت و آشنایی با فرهنگ مردم محلی هر منطقه انجام می‌گیرد. او سال‌ها مشاور اتحادیۀ بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) و سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) بود. از آن پس بسیاری به جنبش اکوتوریسم پیوستند؛ از جمله مگان اپلر وود زیست‌شناس حیات‌وحش و راسل میترمایر که اکنون رئیس سازمان بین‌المللی حفاظت است و توماس لاوجوی که با عنوان «پدرخواندۀ تنوع زیستی» از او یاد می‌شود. مارتا هانی -روزنامه‌نگار و مورخ- در مصاحبه‌ای در کنفرانس بلاگ‌نویسی سفری در کانکون مکزیک (2014)، حفظ و تداوم ایده‌های محوری اکوتوریسم از 1980 تا حال را یادآور شد؛ یعنی حفظ طبیعت و احترام به مردم محلی. «جنبش غذای آهسته (Slow Food)، کشاورزی ارگانیک، مسافرت نوع‌دوستانه، دغدغه در مورد قاچاق و سوء استفادۀ جنسی از کودکان، تجارت منصفانه، جبران اثرات ردپای کربن و رفاه حیوانات همگی شاخه‌ها و انشعابات اکوتوریسم هستند». ضمن این که ما نمادهای بی‌شماری از حضور اکوتوریسم را شاهد بوده‌ایم؛ از جاناتان تورتلوت مدیر ارشد مرکز Destination Stewardship – مرکز غیرانتفاعی وقفی برای گردشگری پایدار- و جف گرین‌والد بنیان‌گذار سفر اخلاقی تا مؤسس طراحی اقتصادی Hitesh Meta.انواع مختلف بوم‌گردشگری
بوم‌گردشگری فعالیت‌های مختلفی را شامل می‌شود که در این قسمت به برخی از مهم‌ترین‌های آن اشاره می‌کنیم.- مشاهدۀ حیات‌وحش: مانند سافاری‌ها و پناهگاه‌های حیات‌وحش، کاوش در زیستگاه‌های پرندگان، ...
- هایکینگ و ترکینگ: پیاده‌روی‌های طولانی در طبیعت؛ پارک ملّی کوه‌های دودی در آمریکا با بیش از 800 مایل مسیر پیاده‌روی و کوه مونت‌بلان در مرز کشورهای فرانسه و ایتالیا با 170 کیلومتر دو مقصد ایده‌آل برای گردشگران‌اند.
- اکوتوریسم دریایی: مانند غواصی و اسنورکلینگ و تماشای نهنگ و دلفین‌ها. Smiling Seahorse یک شرکت غواصی متخصص برای گذران تعطیلات در جزایر سیمیلان تایلند است که با اتخاذ سیاست مسئولانه‌ای، تنها از محصولات سازگار با محیط زیست در قایق‌ها استفاده می‌کند.
- اکوتوریسم اجتماعاتی: در این نوع اکوتوریسم شما با فرهنگ مردم محلی آشنا می‌شوید و به آن قدر می‌نهید؛ برای مثال در مراسم سنتی‌شان شرکت می‌کنید، صنایع دستی‌شان را می‌خرید، به داستان‌هایشان گوش فرا می‌دهید،... .
- اکوتوریسم هیجانی: انجام ورزش‌های هیجانی مثل کایاک سواری، زیپ لاین (بندسُره) یا دوچرخه‌سواری؛ سفر به بیابان‌ها و مناطق کویری و غیره. برای مثال پارک ملّی کاستاریکا و شبه‌جزیرۀ پلیون در یونان، محیطی ایده‌آل برای یک تجربۀ کایاک‌سواری فراهم می‌کنند؛ مشروط به آنکه ردپایی از خود بر طبیعت بر جای نگذارید!
- تورهای عکاسی: پژوهشگران دستورالعمل‌هایی برای «عکاسی مسئولانه» یعنی بدون هیچ ردپای منفی و اخلال بر محیط، ارائه کرده‌اند؛ از جمله: حفظ فاصلۀ کافی با سوژه‌ها، استفاده از زوم دوربین و طعمه نکردن حیوانات.
- فعالیت‌های داوطلبانه: فعالیت‌های داوطلبانه در ترکیب با سفر این فرصت را برای گردشگران فراهم می‌کنند تا تنها نظاره‌گر محیط نباشند، بلکه نقش فعالی در حفظ و احیای آن هم داشته باشند. گردشگران می‌توانند با کمک در ساختن خانه‌ها یا مدارس، کمک به فقرا، حفظ حیات‌وحشِ در معرض خطر، پاک‌سازی محیط، تأثیر بسزایی بر آن بگذارند. البته گردشگران ممکن است با واقعیت‌های زندگی جوامع محلی زیاد آشنا نباشند و مسائل آنها را بیش از حد ساده و پیش‌پا‌افتاده تصور کنند یا حتی موجب وابستگی بیش از حد آنها به خودشان شوند. نسبت به این زنگ خطرها و موارد مشابه با آموزش‌های بیشتر باید هشیار و آگاه شد.
افق روشن و رو به رشد بازار بوم‌گردشگری
با توجه به توضیحاتی که داده شد، تمایل روزافزون گردشگران به مواجهۀ معنادار با فرهنگ‌ها، محیط‌ها و جوامع محلی، آنها را به سوی تجربۀ بوم‌گردشگری سوق داده است که درک عمیق‌تری از محیط برایشان به همراه می‌اورد. ارزش فعلی بازار این نوع گردشگری در سال 2023 به 210 میلیارد دلار می‌رسد و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2035 با نرخ رشد مرکب سالانۀ 11.7 درصد به 820.8 میلیارد دلار برسد. در نمودار 1 می‌توانید روند رشد پیش‌بینی شده بازار بوم‌گردشگری از سال 2023 تا 2035 را ملاحظه کنید.
گزینه‌های مطلوب بوم‌گردشگری
پژوهش Allied Market با تحلیل دقیق روندهای مختلف بازار بوم‌گردشگری نشان داده است که در سال 2023، سفرهای گروهی به نسبت سفرهای انفرادی پیشتاز بوده و احتمالاً تا 2035 هم محبوبیت بیشتری خواهند داشت. همچنین نسل Y (نسل هزاره که اغلب در اوایل 1980 تا اواخر 1990 به به دنیا آمده‌اند)، بیشترین علاقه‌مندی به این نوع گردشگری را نشان داده‌اند؛ چه در حال حاضر و چه در آینده؛ چرا که برای آنها سفر به مقاصد دور و ناشناخته و شکستن یکنواختی‌های زندگی، سراسر تجربه و هیجان است. در نهایت، گردشگران بیشتر ترجیح می‌دهند از طریق آژانس‌های مسافرتی سفر کنند تا به طور مستقل؛ چرا که می‌توانند از مشاوران خبره و آگاه این آژانس‌ها بهره‌مند شوند و خطرات احتمالی سفر را به حداقل برسانند.آسیا-اقیانوسیه؛ اولویت بوم‌گردشگران
آسیا-اقیانوسیه در میان مناطق جغرافیایی بیشترین محبوبیت را میان بوم‌گردشگران داشته است. سال 2021، اندازۀ این بازار 64417.9 میلیون دلار بود و پیش‌بینی می‌شود با نرخ رشد مرکب سالانۀ 14 درصد تا سال 2027 به 150908.3 میلیون دلار برسد. در 2023 چین، ژاپن، استرالیا و هند پرتقاضاترین مقصد سفرهای خارجی در میان گروه‌های درآمدیِ بالا بوده‌اند؛ طوری‌که خانوارهای با درآمد بالاتر از 10هزار دلار، بیش از 70 درصد این سفرها را رزرو و خریداری نموده‌اند. همانطور که شکل 2 نشان می‌دهد، پس از منطقۀ آسیا-اقیانوسیه با بیشترین میزان گردشگر به ترتیب منطقه‌های اروپا، آمریکای شمالی و آمریکای لاتین، خاورمیانه و آفریقا قرار دارند.
روی دیگر بوم‌گردشگری: پیامدهای منفی آن بر محیط زیست
بوم‌گردشگری با وجود اهمیتی که در خلق ارزش‌های پایداری و حفظ محیط زیست دارد، با تبدیل شدن به استراتژی بازاریابی و فروش توسط شرکت‌های بزرگ می‌تواند چهرۀ دیگر خود را نشان دهد.گزارش‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از مناطق بوم‌گردی در کشورهای آفریقایی، متعلق به شرکت‌های گردشگری هستند. این شرکت‌ها مناطق بکر و دست‌نخورده را به پارک‌های ملّی تبدیل می‌کنند، زیستگاه‌های حیات‌وحش را نابود می‌کنند و مردم بومی را با فقر و بیچارگی بیشتر وامی‌نهند. برای مثال به ترتیب 70، 50 و 40 درصد زمین‌ها در کنیا، تانزانیا و اوگاندا به طور نامناسب اشغال می‌شود. این گونه‌های گردشگری – مانند بازی با دلفین‌ها، نظافت حیوانات یا غذارسانی به آنها- تنها سودهای بادآورده برای شرکت‌های بزرگ و خسارات جبران‌ناپذیر برای محیط زیست به همراه می‌آورد. در این راستا، پژوهش‌های سازمان جهانی محافظت حیوانات نشان داده که پشت یک لبخندِ سادۀ دلفین می‌تواند بین 400هزار تا 2 میلیون دلار سود نهفته باشد. از این رو این سازمان توصیه می‌کند بوم‌گردشگری مسئولانه یعنی اجتناب از خریداری بلیط برای تماشای حیوانات به اسارت گرفته شده. «حیوانات قادر به درک احساسات مختلفی مثل درد، ترس، رنج و حتی غم و اندوه هستند. از این روی، اخلاقی نیست به آنها درد و رنجی تحمیل کنیم؛ فقط به خاطر چند لحظه سرگرمی و تفریح». مگان اپلر وود از چهره‌های فعال اکوتوریسم معتقد است مسیری که این گردشگری طی می‌کند و باید طی کند، بستگی زیادی هم به تعهد دولت‌ها برای ایجاد مقاصد امن و تضمین دادن به مردم محلی دارد. او از تجربۀ ناب خود برای آیندۀ اکوتوریسم این چنین می‌گوید: «در سفر به مصر و پس از شبی اقامت در یکی از واحه‌های آن، در آب‌های کریستالی آن غوطه‌ور شدیم و سپس در کلبه‌ای کوچک که با قالیچه‌ها و صنایع دستی محلی تزیین شده بود و توسط راهنمایان بومی اداره می‌شد، ناهار خوردیم. یکی از اصیل‌ترین دیدارهای ما بود؛ جایی که مردم محلی و گردشگران به دور از همه چیز فرهنگ و آداب خود را به اشتراک می‌گذاشتند. به راستی که این آیندۀ اکوتوریسم است».