تنها دو زن سیمرغ بهترین کارگردانی فجر را گرفتهاند. فیلمهای کارگردانهای زن در ۱۴۰۱ نزدیک به ۱۰ درصد بلیت سینمای ایران را فروختند و در ۱۴۰۳ هیچ فیلمی از آنان در گیشه نبود.
رخشان بنیاعتماد در جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰ برای فیلم «نرگس» سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی را گرفت؛ نخستین سیمرغ کارگردانی که به یک زن رسید. از آن سال تا امروز نام کارگردانهای زن بارها در فهرست نامزدها و برندگان فجر آمده است. اما جشنواره تنها یک روی سکه است و روی دیگر آن گیشه است، جایی که تماشاگر با خرید بلیت داوری میکند.
این یادداشت کارگردانهای زن سینمای ایران را از هر دو سو میسنجد. سوی نخست سیمرغهای کارگردانی جشنواره فجر است و سوی دوم فروش فیلمهای این کارگردانها در سینماهای کشور، از روی داده سامانه فروش بلیت سینما (سمفا) از فروردین ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵. در این یادداشت فیلمی «فیلم کارگردان زن» به شمار آمده که نام کارگردانش در سمفا نام یک زن است.
کارگردان زن برنده سیمرغ
سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی در بخش اصلی جشنواره فجر تنها دو بار به یک زن رسیده است. بار نخست رخشان بنیاعتماد بود با «نرگس» در دهمین دوره جشنواره. به روایت مجله برترینها، بنیاعتماد دهه هفتاد را با «اولین سیمرغ کارگردانی زنانه» آغاز کرد.
بار دوم ۲۷ سال بعد رسید. نرگس آبیار در سیوهفتمین جشنواره فجر در بهمن ۱۳۹۷ برای «شبی که ماه کامل شد» سیمرغ بهترین کارگردانی را گرفت. همان فیلم در همان شب سیمرغ بهترین فیلم را هم برد و جایزه به تهیهکننده آن، محمدحسین قاسمی، رسید.
پیش از هر دو، پوران درخشنده با «پرنده کوچک خوشبختی» در جشنواره ۱۳۶۶ جایزه گرفته بود. برترینها از این جایزه با عنوان «اولین سیمرغ زنانه» یاد میکند، البته برای بهترین فیلم و تهیهکنندگی، نه کارگردانی.
سیمرغهای زنان در پنج دوره اخیر فجر
در پنج دوره اخیر جشنواره، از چهلمین تا چهلوچهارمین، سیمرغ بهترین کارگردانی و سیمرغ کارگردانی فیلم اول هر دو به مردان رسید. در همین دورهها لیلی عاج در چهلویکمین جشنواره برای «سرهنگ ثریا»، نخستین فیلم بلندش، دیپلم افتخار کارگردانی فیلم اول را گرفت و جایزه ویژه وزیر فرهنگ با نام «گوهرشاد» را هم دریافت کرد.
زنان در این سالها بیشتر در بخش فیلمنامه دیده شدهاند. آیدا پناهنده، کارگردان «تیتی»، در سیونهمین جشنواره همراه ارسلان امیری و تهمینه بهرام سیمرغ بهترین فیلمنامه را برای «زالاوا» گرفت.
جایزه تماشاگران اما داستان دیگری دارد. در سیونهمین جشنواره در بهمن ۱۳۹۹، «ابلق» نرگس آبیار سیمرغ بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را برد. خبرگزاری مهر رأی صحیح این فیلم را ۳ هزار و ۴۷۶ رأی گزارش کرده است؛ بیش از دو رقیبش «بیهمهچیز» و «شیشلیک». این همان فیلمی است که دو سال بعد در گیشه پرمخاطبترین فیلم یک کارگردان زن شد.
فروش فیلمهای کارگردانهای زن در گیشه
سهم کارگردانهای زن از گیشه سینمای ایران کوچک و پرنوسان است. به داده سمفا، در دسته «سینمای ایران» از فروردین ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵ تنها ۱۰ فیلم از کارگردانهای زن اکران شده است. این ۱۰ فیلم روی هم نزدیک به ۲٫۵ میلیون بلیت فروختهاند.
در ۱۴۰۰ سه فیلم از کارگردانهای زن بر پرده رفت و ۳٫۷۲ درصد بلیت فیلمهای ایرانی را فروخت. سال بعد اوج این دوره است. در ۱۴۰۱ تنها دو فیلم، «ابلق» و «تیتی»، نزدیک به ۱٫۳ میلیون بلیت فروختند؛ یعنی ۹٫۷۰ درصد کل بلیت فیلمهای ایرانی آن سال.
در ۱۴۰۲ شمار فیلمها به چهار رسید، اما سهمشان به ۳٫۲۷ درصد افتاد. این سال، سال رونق گیشه بود و کل بلیت فیلمهای ایرانی به بیش از ۲۸ میلیون رسید. در حالی که فیلمهای کارگردانهای زن نزدیک به ۹۱۹ هزار بلیت فروختند، تنها «فسیل» کریم امینی بیش از ۷٫۴ میلیون بلیت فروخت. روند سال به سال این سهم در نمودار «سهم فیلمهای کارگردانهای زن از بلیت سینمای ایران» آمده است.
کمشمار، نه همیشه کمفروش
سهم هر گروه از گیشه به دو عدد بسته است، شمار فیلمها و فروش هر فیلم. در ۱۴۰۱ سهم کوچک زنان از شمار کم فیلمهایشان بود، نه از فروش کم هر فیلم. در این سال ۶۱ فیلم ایرانی بلیت فروختند و میانگین هر فیلم نزدیک به ۲۲۲ هزار بلیت بود.
دو فیلم کارگردانهای زن در همین سال هر یک نزدیک به ۶۵۶ هزار بلیت فروختند؛ یعنی هر کدام نزدیک به سه برابر میانگین یک فیلم ایرانی. در ۱۴۰۲ اما این برتری از میان رفت. میانگین هر فیلم ایرانی در این سال نزدیک به ۳۶۵ هزار بلیت بود و میانگین چهار فیلم زنان نزدیک به ۲۳۰ هزار بلیت.
۱۴۰۳، سالی بی فیلم کارگردان زن در گیشه
۱۴۰۳ پرفروشترین سال سینمای ایران در این دوره است. به داده سمفا، فیلمهای ایرانی در این سال نزدیک به ۳۵ میلیون بلیت فروختند. با این حال در میان ۷۶ فیلم ایرانی که در این سال بلیت فروختند، حتی یک فیلم از کارگردان زن نبود.
در ۱۴۰۴ نیز وضع چندان تغییر نکرد. تنها فیلم کارگردان زن در گیشه این سال «وحشی» شراره سروش بود که ۱٬۵۱۳ بلیت فروخت. در هفت ماه نخست ۱۴۰۵ نیز هیچیک از ۴۰ فیلم ایرانی پرده سینماها از کارگردان زن نبوده است.
این شمارش یک کاستی دارد. سمفا نام کارگردان چند فیلم پرفروش، مانند «بچه زرنگ» و «هاوایی»، را ثبت نکرده است. نمافر کارگردان هفت فیلم پرفروش بینام را از خبرگزاریها بررسی کرد و همه مرد بودند. باقی فیلمهای بینام کارگردان روی هم کمتر از ۱۲۰ هزار بلیت دارند.
پرفروشترین فیلم کارگردان زن
«ابلق» نرگس آبیار با ۶۵۶٬۵۵۶ بلیت پرمخاطبترین فیلم یک کارگردان زن در این دوره است. «تیتی» آیدا پناهنده با ۶۵۶٬۵۰۰ بلیت درست پشت سر آن قرار دارد؛ فاصلهای که تنها ۵۶ بلیت است. هر دو فیلم در ۱۴۰۱ اکران شدند و هر دو پیشتر در سیونهمین جشنواره فجر دیده شده بودند.
«آهنگ دو نفره»، نخستین فیلم بلند آرزو ارزانش، با نزدیک به ۴۵۷ هزار بلیت سوم است. «جوجه تیغی» مستانه مهاجر با نزدیک به ۲۷۹ هزار بلیت و «آتابای» نیکی کریمی با نزدیک به ۲۵۰ هزار بلیت در ردههای بعدند. «دسته دختران» منیر قیدی و «سرهنگ ثریا» لیلی عاج نیز در این فهرستاند. فهرست کامل در نمودار «پرمخاطبترین فیلمهای کارگردانهای زن در سینمای ایران» آمده است.
جایگاه «ابلق» در کل گیشه اما فروتنتر است. این فیلم در میان همه فیلمهای ایرانی سمفا از ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵ چهلوششمین فیلم پرمخاطب است. این یعنی پرفروشترین فیلم زنان در این دوره از فهرست پنجاه فیلم پرفروش سینمای ایران بهسختی سر بیرون میآورد.
| فیلم | کارگردان | سال اکران | بلیت |
|---|---|---|---|
| ابلق | نرگس آبیار | ۱۴۰۱ | ۶۵۶٬۵۵۶ |
| تیتی | آیدا پناهنده | ۱۴۰۱ | ۶۵۶٬۵۰۰ |
| آهنگ دو نفره | آرزو ارزانش | ۱۴۰۲ | ۴۵۶٬۶۱۲ |
| جوجه تیغی | مستانه مهاجر | ۱۴۰۲ | ۲۷۹٬۲۶۰ |
| آتابای | نیکی کریمی | ۱۴۰۰ | ۲۴۹٬۶۵۲ |
| دسته دختران | منیر قیدی | ۱۴۰۲ | ۱۳۷٬۵۱۹ |
| سرهنگ ثریا | لیلی عاج | ۱۴۰۲ | ۴۵٬۳۹۲ |
| جنایت بیدقت | نگار اسکندرفر | ۱۴۰۰ | ۱۱٬۶۷۱ |
| بندربند | منیژه حکمت | ۱۴۰۰ | ۳٬۱۷۹ |
| وحشی | شراره سروش | ۱۴۰۴ | ۱٬۵۱۳ |
کارگردانهای زن در هنر و تجربه
کارگردانهای زن در گروه سینمای هنر و تجربه پرشمارترند. به داده سمفا، از ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵ دستکم ۱۶ فیلم از کارگردانهای زن در این گروه اکران شده است، از «آبجی» مرجان اشرفیزاده تا «پهلوانان نمیمیرند» زهرا عطاری. این فیلمها روی هم حدود ۱۳ درصد بلیت هنر و تجربه را فروختهاند.
بلیت این گروه اما اندک است. پرمخاطبترین فیلم زنان در هنر و تجربه «پسر انسان» سپیده میرحسینی است با ۶٬۰۲۰ بلیت و «قطع فوری» مریم بحرالعلومی با ۴٬۵۴۴ بلیت پس از آن است. کل بلیت هنر و تجربه در این دوره نزدیک به ۱۳۴ هزار است؛ رقمی که از بلیت «جوجه تیغی» به تنهایی کمتر است.
سیمرغ و گیشه
نام نرگس آبیار در هر دو سوی این یادداشت دیده میشود. او هم یکی از دو زن برنده سیمرغ کارگردانی است و هم کارگردان پرمخاطبترین فیلم زنان در گیشه این دوره. اما «ابلق» سیمرغ کارگردانی نگرفت، بلکه سیمرغ تماشاگران را برد؛ جایزهای که داورش همان مخاطبی است که بعدها بلیت خرید.
دیگر فیلمهای پرفروش زنان در این دوره سیمرغ کارگردانی نگرفتند. «آتابای» نیکی کریمی در سیوهشتمین جشنواره نامزد سیمرغ بهترین کارگردانی بود، اما سیمرغ آن سال به مرد دیگری رسید. پرفروشترین فیلمهای فجر در هر دوره در یادداشت «پرمخاطبترین فیلمهای چهل و سومین جشنواره فیلم فجر» و فهرست برندگان چهلوسومین دوره در «سیمرغ داران فجر ۴۳» آمده است.
فیلمهایی که کارگردانهای زن درباره مادر ساختهاند، مانند «من مادرش هستم» حبیبه یوسفی، در یادداشت «فیلمهای ایرانی درباره مادر» نمافر آمده است.
جایگاه زنان در ادبیات، از «بامداد خمار» تا «سووشون»، در یادداشت «نویسندگان زن ایرانی» نمافر سنجیده شده است.
همزمان با روز زن و روز مادر، کتابهای درباره مادر و سهم ترجمه از آنها نیز در یادداشت «کتاب درباره مادر» نمافر سنجیده شده است.
کلام آخر
کارگردانهای زن در تاریخ جشنواره فجر تنها دو سیمرغ کارگردانی گرفتهاند، یکی رخشان بنیاعتماد در ۱۳۷۰ و دیگری نرگس آبیار در ۱۳۹۷. در گیشه نیز سهم آنان کوچک است. فیلمهای کارگردانهای زن در ۱۴۰۱ به نزدیک ۱۰ درصد بلیت فیلمهای ایرانی رسیدند، اما در ۱۴۰۳ هیچ فیلمی از آنان در گیشه نبود. «ابلق» و «تیتی» با بیش از ۶۵۶ هزار بلیت پرمخاطبترین فیلمهای زنان در این دورهاند و در هنر و تجربه، حضور زنان پرشمارتر اما کممخاطبتر است.
پرسشهای رایج
کدام کارگردان زن ایرانی سیمرغ بهترین کارگردانی گرفته است؟
رخشان بنیاعتماد در ۱۳۷۰ برای «نرگس» و نرگس آبیار در ۱۳۹۷ برای «شبی که ماه کامل شد» تنها زنانیاند که سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی بخش اصلی جشنواره فجر را گرفتهاند.
نخستین زن برنده سیمرغ کارگردانی کیست؟
رخشان بنیاعتماد نخستین زنی است که سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فجر را گرفت. او این جایزه را در دهمین دوره جشنواره برای فیلم «نرگس» دریافت کرد.
پرفروشترین فیلم کارگردان زن ایرانی کدام است؟
داده سمفا از فروردین ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵ را در بر میگیرد. در این دوره «ابلق» نرگس آبیار با ۶۵۶٬۵۵۶ بلیت پرمخاطبترین فیلم یک کارگردان زن است و «تیتی» آیدا پناهنده با ۶۵۶٬۵۰۰ بلیت دوم است.
سهم کارگردانهای زن از گیشه سینمای ایران چقدر است؟
به داده سمفا، فیلمهای کارگردانهای زن در ۱۴۰۱ نزدیک به ۱۰ درصد بلیت فیلمهای ایرانی را فروختند. این سهم در ۱۴۰۲ حدود ۳ درصد بود و در ۱۴۰۳ هیچ فیلمی از کارگردان زن در گیشه نبود.
منابع
- سامانه فروش بلیت سینما (سمفا)، فروش ماهانه فیلمها به تفکیک استان، فروردین ۱۴۰۰ تا مهر ۱۴۰۵، برداشت نمافر
- خبرگزاری مهر، گزارش اختتامیه سیوهفتمین، سیوهشتمین و سیونهمین جشنواره فیلم فجر، بهمن ۱۳۹۷ تا بهمن ۱۳۹۹
- مجله برترینها، «مهمترین فیلمسازان زن سینمای ایران»، آذر ۱۳۹۵
- خبرگزاری هنر ایران، فهرست برگزیدگان چهل و یکمین جشنواره فیلم فجر، بهمن ۱۴۰۱

















