در اردیبهشت ۱۳۸۷ رئیس وقت سازمان اسناد و کتابخانه ملی در نشستی در مشهد گفت سرانه مطالعه ایرانیان روزی دو دقیقه است. او همان‌جا افزود که با کتاب درسی این رقم به حدود شش دقیقه می‌رسد. این عدد پس از آن هم در خبرها نقل می‌شد، تا جایی که رئیس خانه کتاب و ادبیات ایران در آبان ۱۴۰۴ هدف رساندن سرانه مطالعه از دو به پنج دقیقه را رد کرد.
اما هیچ پیمایش رسمی تاکنون رقم دو دقیقه را به دست نداده است. پیمایش‌های مرکز آمار ایران و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، بسته به این‌که خواندن قرآن و ادعیه شمرده شود یا نه، زمانی میان حدود ۸ تا ۱۶ دقیقه در روز نشان می‌دهند. در واقع مشکل عدد سرانه مطالعه در ایران نه کمبود عدد، بلکه انبوه عددهایی است که هر کدام چیز دیگری را می‌سنجند.
این یادداشت عددهای رسمی سرانه مطالعه در ایران را از پیمایش‌های منتشرشده بیرون می‌کشد، آن‌ها را کنار شاخص‌های هم‌خانواده در کشورهای دیگر می‌گذارد و نشان می‌دهد کدام عددها با هم سنجیدنی‌اند و کدام نه.
سرانه مطالعه چه چیزی را می‌سنجد
سرانه مطالعه میانگین زمانی است که هر نفر در یک دوره معین صرف خواندن می‌کند. این تعریف ساده است، ولی عددهای منتشرشده از چند جهت با هم فرق دارند و بیشتر فاصله میان آن‌ها از همین تفاوت‌ها می‌آید.
نخستین تفاوت مخرج کسر است. برخی پیمایش‌ها زمان مطالعه را میان همه باسوادان ۱۵ سال به بالا پخش می‌کنند و برخی فقط میان کسانی که کتاب می‌خوانند. تفاوت دوم محتواست. خواندن قرآن و ادعیه در یک پیمایش جزو مطالعه شمرده می‌شود و در پیمایش دیگر نه، و همین حکم درباره روزنامه‌ها و کتاب درسی هم صادق است. شیوه پرسیدن هم اثر دارد. مصاحبه حضوری با خانوار عددی جز تماس تلفنی می‌دهد و دفترچه روزانه زمان عددی جز هر دو.
شاخص‌های بین‌المللی هم یکدست نیستند. اداره آمار کار آمریکا دقیقه‌های خواندن را از دفترچه زمان همه جمعیت حساب می‌کند. یورواستات و مرکز پژوهشی پیو سهم کسانی را می‌سنجند که در یک سال دست‌کم یک کتاب خوانده‌اند. گالوپ شمار کتاب‌های خوانده‌شده در سال را می‌پرسد. این نشان می‌دهد هر مقایسه‌ای میان ایران و جهان پیش از هر چیز باید روشن کند کدام شاخص را کنار کدام گذاشته است.
پیمایش مرکز آمار در ۱۳۹۶
عددهای رسمی سرانه مطالعه در ایران بیشتر از «طرح آمارگیری فرهنگ رفتاری خانوار» مرکز آمار ایران می‌آیند. این طرح به سفارش شورای عالی انقلاب فرهنگی اجرا می‌شود و باسوادان ۱۵ سال به بالا را می‌سنجد.
به گزارش پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات از نتایج این طرح، در ۱۳۹۶ حدود ۵۸٫۲ درصد باسوادان دست‌کم یک کتاب غیردرسی خوانده بودند. سرانه مطالعه کتاب غیردرسی در همین دور ۷ ساعت و ۴۱ دقیقه در ماه بود. به حساب نمافر این رقم برابر حدود ۱۵ دقیقه در روز است.
بخشی از این زمان اما به کتاب‌های دینی رسید. از هر ماه، ۳ ساعت و ۷ دقیقه صرف خواندن قرآن و ادعیه شد. سهم دیگر کتاب‌ها پس از کسر این زمان به حدود ۹ دقیقه در روز رسید.
پیمایش مرکز آمار در ۱۳۹۹
تازه‌ترین دور منتشرشده همین طرح در ۱۳۹۹ از ۶۲٬۵۶۰ خانوار شهری و روستایی گرفته شد. زمان کل مطالعه باسوادان ۱۵ سال به بالا در این دور ۸ ساعت و ۱۸ دقیقه در ماه بود. این زمان برابر حدود ۱۶٫۶ دقیقه در روز است و خواندن کتاب و نشریه را با هم دارد.
کتاب غیردرسی، چه چاپی و چه الکترونیکی، ۶ ساعت و ۳۲ دقیقه از این زمان را به خود اختصاص داد. سهم روزنامه یک ساعت و ۲۳ دقیقه در ماه بود و سهم مجله ۲۳ دقیقه. از زمان کتاب، ۲ ساعت و ۳۲ دقیقه به قرآن و ادعیه رسید و ۴ ساعت به دیگر کتاب‌ها.
کتاب غیردرسی و غیردینی در ۱۳۹۹ حدود ۸ دقیقه از روز هر باسواد بزرگسال را گرفت. این رقم حدود یک دقیقه کمتر از ۱۳۹۶ است، هرچند دو دور پیمایش در جزئیات پرسش‌نامه یکسان نیستند.
عددهای پیمایش‌های رسمی ایران در نمودار «زمان مطالعه در پیمایش‌های رسمی ایران به دقیقه در روز» کنار هم آمده‌اند.
سهم کتاب‌خوانان در همین دور ۵۴٫۵ درصد بود. از این کتاب‌خوانان، ۳۳٫۲ درصد در یک سال فقط یک عنوان و ۵۲٫۷ درصد دو تا چهار عنوان خوانده بودند. تنها ۶٫۵ درصد بیش از هفت کتاب خوانده بودند. این توزیع نشان می‌دهد ۸۵٫۹ درصد کتاب‌خوانان ایرانی در سال حداکثر چهار کتاب خوانده‌اند.
سرانه مطالعه در استان‌های ایران
فاصله استان‌ها در پیمایش ۱۳۹۹ از فاصله ایران و بسیاری از کشورها بیشتر است. یزد با ۱۵ ساعت و ۱۶ دقیقه در ماه بیشترین زمان را داشت. پس از یزد، قم با ۱۵ ساعت و ۱۲ دقیقه قرار داشت.
در پایین فهرست، بوشهر با ۲ ساعت و ۴۰ دقیقه در ماه کمترین زمان را داشت. کهگیلویه و بویراحمد با ۳ ساعت و ۲۲ دقیقه یک پله بالاتر ایستاد.
زمان مطالعه در حالی در یزد به حدود ۳۰ دقیقه در روز می‌رسد که در بوشهر حدود ۵ دقیقه است. فاصله‌ای که به نزدیک شش برابر می‌رسد. این رقم یعنی یک باسواد یزدی در یک هفته بیش از زمانی می‌خواند که یک باسواد بوشهری در یک ماه می‌خواند.
پیمایش‌های پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دومین منبع رسمی عدد مطالعه است. به گزارش مشرق، پیمایش ملی این پژوهشگاه در ۱۳۹۸ سهم کتاب‌خوانان را ۴۶٫۶ درصد نشان داد. کتاب‌خوانان در این پیمایش به‌طور میانگین حدود ۳٫۷ ساعت در هفته می‌خواندند و میانگین همه پاسخ‌گویان حدود ۱۳ دقیقه در روز بود.
رئیس خانه کتاب و ادبیات ایران در آبان ۱۴۰۴ به روزنامه شرق گفت آخرین عدد رسمی اعلام‌شده ۱۲٫۲ دقیقه در روز است. این عدد از «پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» در ۱۳۹۸ آمده است. به گفته او موج تازه همین پیمایش در ۱۴۰۲ اجرا شده، ولی تا آن روز منتشر نشده بود.
نظرسنجی آبان ۱۴۰۴
تازه‌ترین عدد از گروه افکارسنجی مرکز طرح‌های ملی همین پژوهشگاه است. این گروه در هفته سوم آبان ۱۴۰۴ با ۱٬۲۳۴ نفر ۱۸ سال به بالا تماس تلفنی گرفت. در این نظرسنجی ۴۱٫۱ درصد پاسخ‌گویان گفتند کتاب می‌خوانند.
زمان مطالعه کتاب غیردرسی در حالی میان کتاب‌خوانان ۲۶٫۶ دقیقه در روز بود که میانگین همه پاسخ‌گویان به ۱۰٫۹ دقیقه رسید. این دو عدد نه دو واقعیت متفاوت، بلکه یک واقعیت با دو مخرج‌اند. کتاب‌خوانان این نظرسنجی به گفته خود سالانه حدود ۱۱ کتاب می‌خرند.
کتاب چاپی همچنان شکل اصلی خواندن است. ۵۲٫۴ درصد پاسخ‌گویان کتاب چاپی را ترجیح دادند و ۱۸٫۵ درصد کتاب الکترونیکی را. سهم کتاب صوتی در این ترجیح ۱۱٫۷ درصد بود.
عدد این نظرسنجی با عدد ۱۳۹۹ مرکز آمار هم‌سنج نیست. یکی تلفنی و با بزرگسالان ۱۸ سال به بالاست و دیگری مصاحبه خانوار با باسوادان ۱۵ سال به بالا. از این رو فاصله دو عدد روند مطالعه را نشان نمی‌دهد.
اظهارنظرهای بی‌روش
کنار پیمایش‌های رسمی، عددهایی هم از زبان مدیران فرهنگی نقل شده‌اند که روش و نمونه‌شان معلوم نیست. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در فروردین ۱۴۰۱ سرانه مطالعه بدون کتاب درسی و ادعیه را ۳۰ دقیقه در روز اعلام کرد. رئیس وقت نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در اسفند ۱۴۰۲ از حدود ۳۳ دقیقه گفت.
هیچ‌کدام از این دو عدد سند پیمایشی منتشرشده‌ای ندارد. رئیس کنونی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در آبان ۱۴۰۴ گفت این نهاد اصلا نمی‌تواند سرانه مطالعه اعلام کند، چون فقط عضو و امانت را می‌شمارد.
نسخه کتاب به ازای هر نفر
شاخص دیگری که از آمار نشر بیرون می‌آید، شمار نسخه چاپ‌شده به ازای هر نفر است. این شاخص زمان خواندن را نمی‌سنجد، ولی اندازه بازار کتاب چاپی را نشان می‌دهد.
بر اساس آمار خانه کتاب و ادبیات ایران، شمارگان کل کتاب در ۱۳۸۵ به حدود ۲۲۸٫۹ میلیون نسخه رسید. با جمعیت ۷۰٫۵ میلیون نفری سرشماری همان سال، این رقم حدود ۳٫۲ نسخه برای هر نفر است. این نسبت در سرشماری ۱۳۹۵ به حدود ۱٫۸ نسخه رسید.
شمارگان کتاب در ۱۴۰۳ حدود ۱۰۸٫۲ میلیون نسخه بود. مرکز آمار ایران جمعیت آبان ۱۴۰۳ را حدود ۸۶ میلیون نفر برآورد کرده است. با این دو عدد، سهم هر نفر حدود ۱٫۳ نسخه می‌شود. شمارگان ۱۴۰۴ به ۹۳٫۵ میلیون نسخه افت کرد و سهم هر نفر به حدود یک نسخه رسید.
سهم هر ایرانی از کتاب چاپی از ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۴ به حدود یک سوم رسیده است. این افت در حالی رخ داد که شمار عنوان‌های کتاب در همین دوره دو برابر شد.
این نسبت در نمودار «نسخه کتاب چاپ‌شده به ازای هر نفر در ایران از ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳» آمده است.
ترکیه همسایه‌ای با جمعیتی نزدیک به ایران است. اتحادیه ناشران ترکیه شمارگان کتاب‌های بندرول‌دار این کشور را در ۲۰۲۵ حدود ۴۰۷٫۸ میلیون نسخه گزارش کرده است، بیش از چهار برابر شمارگان ایران. همین اتحادیه با احتساب کتاب‌های درسی رایگان، حدود ۸٫۲ کتاب برای هر نفر برآورد کرده است.
کتابخانه‌های عمومی
به گزارش نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، شبکه کتابخانه‌های عمومی تا پایان مهر ۱۴۰۵ حدود ۴٬۴۷۹ نقطه خدمت داشت. از این شمار ۲٬۳۰۵ نقطه کتابخانه بود و بقیه را پیشخوان‌ها و دیگر نقطه‌های خدمت می‌ساختند.
مدیران همین نهاد در مرداد ۱۴۰۵ شمار اعضای ثبت‌شده را حدود ۱۴ میلیون نفر و اعضای فعال را حدود ۲٫۵ میلیون نفر گفتند. به حساب نمافر، با جمعیت حدود ۸۷ میلیون نفری ایران، اعضای فعال کمتر از ۳ درصد جمعیت‌اند. کمتر از یک پنجم اعضای ثبت‌شده هم فعال مانده‌اند.
کتابخانه‌ها در آمار مطالعه جای خالی دیگری هم دارند. آمار سالانه و رسمی امانت کتاب برای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ منتشر نشده است. روند عضویت و امانت در سال‌های پیش در نمودار «مقایسه تعداد عضویت در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ بر اساس نوع کتابخانه» آمده است.
زمان مطالعه در آمریکا و اروپا
نزدیک‌ترین شاخص جهانی به عدد مرکز آمار ایران، پیمایش گذران وقت آمریکاست. بر پایه این پیمایش، اداره آمار کار آمریکا زمان مطالعه آمریکایی‌های ۱۵ سال به بالا را در ۲۰۲۵ روزی ۱۶ دقیقه گزارش کرده است. این رقم خواندن برای علاقه شخصی را می‌سنجد و از دفترچه روزانه زمان همه جمعیت به دست می‌آید.
در همین پیمایش، زمان مطالعه گروه ۶۵ سال به بالا ۳۲ دقیقه بود، دو برابر میانگین. عدد ۱۶ دقیقه‌ای آمریکا با عدد ۱۶٫۶ دقیقه‌ای مرکز آمار ایران در ۱۳۹۹ هم‌خانواده است. هر دو خواندن کتاب و نشریه را با هم می‌شمارند و زمان را میان همه جمعیت مورد پیمایش پخش می‌کنند.
یورواستات زمان مطالعه کتاب بزرگسالان ۲۰ تا ۷۴ ساله را در پیمایش‌های گذران وقت پانزده کشور اروپایی سنجیده است. داده این پیمایش‌ها به سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ برمی‌گردد. استونی با ۱۳ دقیقه در روز بیشترین زمان را داشت و فنلاند و لهستان با ۱۲ دقیقه پس از آن آمدند.
فرانسه در این فهرست تنها ۲ دقیقه در روز داشت. رقم فرانسه با همان دو دقیقه‌ای برابر است که در اردیبهشت ۱۳۸۷ به ایرانیان نسبت داده شد. با این حال کتاب‌خوانان فرانسوی در روزهایی که کتاب خواندند، به گزارش همان پیمایش حدود یک ساعت خواندند.
سهم کتاب‌خوانان در ایران و جهان
شاخص دوم سهم کسانی است که در یک سال دست‌کم یک کتاب خوانده‌اند. یورواستات این سهم را در ۲۰۲۲ برای مردم ۱۶ سال به بالای اتحادیه اروپا ۵۲٫۸ درصد گزارش کرده است. لوکزامبورگ با ۷۵٫۲ درصد بالاترین سهم را داشت و رومانی با ۲۹٫۵ درصد پایین‌ترین را.
سهم کتاب‌خوانان باسواد بزرگسال ایران در ۱۳۹۹ با ۵۴٫۵ درصد نزدیک میانگین اتحادیه اروپا بود. مخرج این دو عدد اما یکسان نیست. عدد ایران فقط باسوادان را می‌شمارد و عدد اروپا همه مردم را.
این سهم‌ها در نمودار «سهم بزرگسالان کتاب‌خوان در ایران و جهان به درصد» کنار هم آمده‌اند.
به گزارش روزنامه میلیت از داده مؤسسه آمار ترکیه، در ۲۰۲۲ حدود ۳۱ درصد مردم ۱۵ سال به بالای ترکیه دست‌کم یک کتاب خوانده بودند. در آمریکا، مرکز پژوهشی پیو این سهم را در مهر ۱۴۰۴ حدود ۷۵ درصد گزارش کرده است. پیو کتاب الکترونیکی و صوتی و خواندن بخشی از کتاب را هم شمرده است.
گالوپ شاخص سوم را می‌سنجد. به گزارش این مؤسسه، آمریکایی‌ها در ۲۰۲۱ به‌طور میانگین ۱۲٫۶ کتاب خواندند. این رقم در ۲۰۱۶ حدود ۱۵٫۶ کتاب بود.
شاخص ۲۰۰۵ و آزمون پرلز
شاخص دیگری که گاه به‌عنوان رتبه‌بندی جهانی مطالعه نقل می‌شود، شاخص فرهنگ جهانی مؤسسه NOP است. این شاخص هند را با ۱۰٫۷ ساعت در هفته در صدر نشان می‌دهد، ولی به ۲۰۰۵ برمی‌گردد. پایه آن گفته خود حدود ۳۰ هزار پاسخ‌گو در ۳۰ کشور بود و هر گونه خواندنی را می‌شمرد. نام ایران هم در آن نیست.
آزمون بین‌المللی پرلز تنها سنجه جهانی خواندن است که ایران در آن حضور دارد. این آزمون مهارت خواندن دانش‌آموزان پایه چهارم را می‌سنجد و میانه مقیاس آن ۵۰۰ است. ایران در دور ۲۰۲۱ امتیاز ۴۱۳ گرفت. این امتیاز ایران را از ۵۷ کشور در جایگاه ۵۳ نشاند.
سنگاپور با ۵۸۷ امتیاز بالاترین امتیاز را گرفت. ترکیه ۴۹۶ و امارات ۴۸۳ امتیاز گرفتند و عربستان سعودی ۴۴۹. ایران آزمون این دور را یک سال دیرتر از برنامه و در پایان پایه چهارم برگزار کرد. پرلز خواندن کودکان را می‌سنجد و با سرانه مطالعه بزرگسالان یکی نیست.
امتیاز ایران و کشورهای همسایه در نمودار «امتیاز سواد خواندن دانش‌آموزان پایه چهارم در پرلز ۲۰۲۱» آمده است.
کلام آخر
رقم دو دقیقه از هیچ پیمایش رسمی بیرون نیامده است. پیمایش‌های مرکز آمار ایران زمان مطالعه باسوادان بزرگسال را در ۱۳۹۹ حدود ۱۶٫۶ دقیقه در روز نشان می‌دهند. کتاب غیردرسی و غیردینی از این زمان حدود ۸ دقیقه است.
کتاب‌خوانان حدود نیمی از باسوادان‌اند و بیشترشان سالی حداکثر چهار کتاب می‌خوانند. یزد نزدیک به شش برابر بوشهر می‌خواند. آخرین نظرسنجی تلفنی آبان ۱۴۰۴ هم میانگین همه بزرگسالان را ۱۰٫۹ دقیقه و میانگین کتاب‌خوانان را ۲۶٫۶ دقیقه نشان می‌دهد.
سهم هر ایرانی از کتاب چاپی در دو دهه به حدود یک سوم رسیده است. اعضای فعال کتابخانه‌های عمومی هم کمتر از ۳ درصد جمعیت‌اند. زمان مطالعه ایرانیان با عدد آمریکا هم‌خانواده است و سهم کتاب‌خوانانش نزدیک میانگین اروپا، حال آنکه دانش‌آموزان ایرانی در آزمون پرلز از ۵۷ کشور در جایگاه ۵۳ ایستاده‌اند.
داده پیمایش‌های مرکز آمار ایران از گزارش پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برای ۱۳۹۶ و گزارش اقتصادآنلاین برای ۱۳۹۹ است. پیمایش ۱۳۹۸ از مشرق و نظرسنجی آبان ۱۴۰۴ از فرارو به نقل ایسنا آمده‌اند. رقم دو دقیقه از آفتاب‌نیوز و اظهارنظرهای آبان ۱۴۰۴ از روزنامه شرق نقل شده‌اند. رقم ۳۳ دقیقه از عصرایران است و رقم ۳۰ دقیقه از گزارش پژوهشگاه. آمار نشر از خانه کتاب و ادبیات ایران است که نمافر هر شب برداشت می‌کند و آمار کتابخانه‌ها از نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.
داده جهانی از اداره آمار کار آمریکا، یورواستات، پیو، گالوپ، اتحادیه ناشران ترکیه و انجمن بین‌المللی ارزشیابی پیشرفت تحصیلی است. تبدیل ماه به روز و نسبت‌ها را نمافر حساب کرده است.
آمار نشر ۱۴۰۴ در «آمار نشر کتاب ایران در ۱۴۰۴ و نیمه نخست ۱۴۰۵» و برنامه فروش هفته کتاب در «هفته کتاب ۱۴۰۵ در عدد، یارانه خرید و فروش کتاب‌فروشی‌ها» آمده است.