مروری بر سینمای کمدی ایران | قبل از انقلاب اسلامی تا سال ۱۴۰۰

کمدی امروز پول‌سازترین ژانر سینمای ایران است، اما همیشه این‌طور نبود. در دهه شصت از هر ده بلیت سینما فقط یکی برای فیلم کمدی فروخته می‌شد. در هفت ماه نخست ۱۴۰۵ این سهم به نزدیک شش از ده رسیده است. این یادداشت مسیر کمدی ایرانی را از نخستین فیلم‌ها تا گیشه امروز دنبال می‌کند و برای سنجیدن موفقیت فیلم‌ها، به جای مبلغ فروش که با تورم بی‌معنا می‌شود، تعداد تماشاگر را ملاک گرفته است.

قبل از انقلاب: از «آبی و رابی» تا فیلمفارسی

نخستین فیلم بلند سینمای ایران خودش کمدی بود. «آبی و رابی» را آوانس اوهانیان در ۱۳۰۹ ساخت و فیلمی صامت درباره دو رفیق قدبلند و قدکوتاه بود. در دهه‌های چهل و پنجاه کمدی بخش جدانشدنی فیلمفارسی شد؛ فیلم‌هایی که برای گیشه ساخته می‌شدند و ترکیبی از آواز، رقص، عشق و شوخی بودند. «گنج قارون» (سیامک یاسمی، ۱۳۴۴) نقطه عطف این جریان بود و نشان داد یک فیلم ایرانی می‌تواند رکوردهای فروش را جابه‌جا کند. «حسن کچل»، نخستین فیلم علی حاتمی (۱۳۴۹)، هم کمدی موزیکالی بود که از قصه‌های عامیانه می‌آمد.

دهه شصت: کمدی با احتیاط

بعد از انقلاب، کمدی چند سالی کنار رفت و وقتی برگشت، از فضای فیلمفارسی فاصله گرفت. «جعفرخان از فرنگ برگشته» علی حاتمی و «اجاره‌نشین‌ها»ی داریوش مهرجویی از نمونه‌های این دوره‌اند. «اجاره‌نشین‌ها» در ۱۳۶۶ بیش از سه میلیون تماشاگر داشت و پرفروش‌ترین کمدی دهه شد. با این همه، گیشه دهه شصت در دست فیلم‌های جنگی و خانوادگی بود، مثل «عقاب‌ها» و «خواستگاری». در کل دهه حدود یک‌دهم تماشاگران سینما به تماشای کمدی رفتند.

دهه هفتاد: دو رکورد بزرگ

در دهه هفتاد هم کمدی ژانر اول نبود، اما دو کمدی به پرتماشاگرترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران تبدیل شدند. «آدم برفی» داوود میرباقری در ۱۳۷۶ حدود ۴٫۵ میلیون تماشاگر داشت. «مرد عوضی» محمدرضا هنرمند هم در ۱۳۷۷ حدود ۳٫۸ میلیون تماشاگر داشت. هر دو در سال خودشان پرفروش‌ترین فیلم کشور بودند. با این حال سهم کمدی از کل تماشاگران دهه هنوز زیر ده درصد بود و «افعی»، «کلاه قرمزی» و فیلم‌های اجتماعی گیشه را در دست داشتند.

دهه هشتاد: کمدی ژانر اول می‌شود

تغییر اصلی در دهه هشتاد رخ داد. سهم کمدی از تماشاگران سینما از کمتر از سه درصد در ۱۳۸۰ به هفتاد درصد در ۱۳۸۸ رسید. از ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۸ پرفروش‌ترین فیلم هر سال یک کمدی بود، از «توکیو بدون توقف» و «کما» تا «آتش‌بس» و «اخراجی‌ها». در ۱۳۸۰ «مریم مقدس» و در ۱۳۸۱ «کلاه قرمزی و سروناز» پرفروش‌ترین فیلم سال بودند. در ۱۳۸۹ هم «ملک سلیمان» اول شد.

«اخراجی‌ها ۲» مسعود ده‌نمکی در ۱۳۸۸ حدود ۵٫۳ میلیون تماشاگر داشت. این فیلم تا ۱۴۰۱ پرتماشاگرترین فیلم ثبت‌شده در سالنامه سینما بود و «فسیل» در ۱۴۰۲ رکوردش را شکست. از ده فیلم پرتماشاگر دهه هشتاد، شش فیلم کمدی‌اند.

کمدی‌های این دهه متنوع‌تر از دهه بعد بودند. «اخراجی‌ها» کمدی جنگی بود و «کما» کمدی سیاسی. «آتش‌بس» کمدی عاشقانه بود و «مارمولک» کمدی مذهبی‌اجتماعی.

دهه نود، فرمول تکراری و گیشه پر

در دهه نود کمدی در شش سال از ده سال پرفروش‌ترین فیلم سال بود و تقریبا نیمی از کل تماشاگران دهه را گرفت. پرتماشاگرترین فیلم‌های دهه در جدول زیر آمده است.

فیلم	سال	تماشاگر
هزارپا	۱۳۹۷	۴٬۲۱۸٬۷۹۳
مطرب	۱۳۹۸	۳٬۲۹۷٬۱۳۸
نهنگ عنبر ۲	۱۳۹۶	۲٬۶۷۴٬۶۴۸
آینه بغل	۱۳۹۶	۲٬۶۵۰٬۶۹۷
تگزاس ۲	۱۳۹۸	۲٬۴۰۶٬۹۴۰
من سالوادور نیستم	۱۳۹۵	۲٬۳۹۶٬۰۰۶
گشت ۲	۱۳۹۶	۲٬۳۳۵٬۹۰۷

همه این‌ها کمدی‌اند. تنها فیلم‌های غیرکمدی در ده فیلم اول دهه «محمد رسول‌الله»، «شهر موش‌ها ۲» و «متری شیش و نیم» بودند.

کمدی‌های این دوره بیشتر یک قالب را تکرار کردند. ستاره‌های طنزی مثل رضا عطاران و پژمان جمشیدی در آن‌ها بازی می‌کردند و قصه بیشتر درباره پول و پولدار شدن بود. ساختن قسمت دوم و سوم هم رایج شد؛ «نهنگ عنبر ۲»، «گشت ۲» و «تگزاس ۲» نمونه‌اش‌اند.

کل تماشاگران سینما در دهه نود از دهه شصت و هفتاد کمتر بود. پرفروش‌ترین فیلم ۱۳۹۲ کمتر از یک میلیون تماشاگر داشت، در حالی که در دهه هفتاد چند فیلم هر سال بیش از سه میلیون تماشاگر جذب می‌کردند. سهم کمدی بالا رفت، اما در بازاری که خودش کوچک‌تر شده بود.

دهه چهارصد: سهم کمدی باز هم بیشتر

«دینامیت» در ۱۴۰۰ و «انفرادی» در ۱۴۰۱، هر دو ساخته مسعود اطیابی، پرفروش‌ترین فیلم سال خودشان بودند. در ۱۴۰۰ دو سوم تماشاگران سینما برای کمدی‌ها بلیت خریدند.

بعد از رکود سال‌های کرونا، سینما در ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ دوباره پر شد. کل تماشاگران در ۱۴۰۱ حدود ۱۳٫۵ میلیون نفر بود. این عدد در ۱۴۰۲ به ۲۸ میلیون رسید. سال بعد به ۳۵ میلیون رسید. بیشتر این رشد را کمدی‌ها ساختند. «فسیل» در ۱۴۰۲ با ۷٫۴ میلیون تماشاگر پرتماشاگرترین فیلم تاریخ سالنامه سینما شد و «هتل» با ۶٫۲ میلیون دوم ایستاد. در ۱۴۰۳ «هفتاد سی»، «تگزاس ۳» و «زودپز» هر کدام بیش از چهار میلیون تماشاگر داشتند. در هر دو سال حدود سه‌چهارم بلیت‌های فیلم ایرانی برای کمدی‌ها فروخته شد؛ بالاترین سهمی که کمدی تا امروز داشته است.

۱۴۰۴ سال برگشت بود. کل تماشاگران به حدود ۲۳ میلیون افتاد و سهم کمدی هم به ۵۷ درصد رسید. «مرد عینکی» با ۲٫۴ میلیون تماشاگر پرتماشاگرترین فیلم سال بود. دومین فیلم سال، «پیر پسر» با ۲ میلیون تماشاگر، درام اجتماعی بود.

داده فروش سمفا برای ۱۴۰۵ همین روند را نشان می‌دهد. از یکم فروردین تا ۲۴ مهر حدود ۸٫۶ میلیون بلیت برای فیلم‌های ایرانی فروخته شده و سهم کمدی‌ها از آن پنجاه و هشت درصد است.

کمدی‌های پرفروش ۱۴۰۵

پنج فیلم از ده فیلم پرفروش فروردین تا پایان مهر ۱۴۰۵ کمدی‌اند. «خانوم والده» سهیل موفق با نزدیک ۱٫۹ میلیون تماشاگر پرفروش‌ترین فیلم سال تا این‌جاست. فیلم دوم سال کمدی نیست و «زنده‌شور» کاظم دانشی است که ژانرش معمایی است.

فیلم	کارگردان	آغاز اکران	تماشاگر تا پایان مهر	فروش (میلیارد تومان)
خانوم والده	سهیل موفق	۲۵ شهریور ۱۴۰۵	۱٬۹۳۹٬۵۸۰	۲۶۴٫۶
استخر	سروش صحت	۲۴ تیر ۱۴۰۵	۱٬۲۸۱٬۳۹۵	۱۷۳٫۶
ماجراجویی در جزیره جیمزباند	بهمن گودرزی	۹ دی ۱۴۰۴	۷۵۲٬۴۷۷	۹۲٫۹
آنتیک	محمدهادی نائیجی	۲ اردیبهشت ۱۴۰۵	۵۴۹٬۱۲۵	۶۳٫۳
کفایت مذاکرات	سهیل موفق	۵ آذر ۱۴۰۴	۳۵۴٬۳۸۳	۴۳٫۰

اکران «ماجراجویی در جزیره جیمزباند» و «کفایت مذاکرات» از ۱۴۰۴ شروع شد و جدول فقط فروش ۱۴۰۵ این دو را نشان می‌دهد. فهرست کامل ده فیلم پرفروش امسال در یادداشت «پرفروش‌ترین فیلم‌های سینمای ایران در ۱۴۰۵ تا پایان مهر» آمده است.

پرفروش‌ترین فیلم‌های کمدی ایران

این فهرست بر پایه تعداد تماشاگر در سالنامه سینما (۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴) است، نه مبلغ فروش. به همین دلیل کمدی‌های دهه هفتاد کنار پرفروش‌های امروز قرار گرفته‌اند.

فیلم	کارگردان	سال اکران	تماشاگر
فسیل	کریم امینی	۱۴۰۲	۷٬۴۳۴٬۶۳۵
هتل	مسعود اطیابی	۱۴۰۲	۶٬۲۴۶٬۵۰۵
هفتاد سی		۱۴۰۳	۵٬۷۴۶٬۳۶۱
اخراجی‌ها ۲	مسعود ده‌نمکی	۱۳۸۸	۵٬۳۲۸٬۲۹۷
آدم برفی	داوود میرباقری	۱۳۷۶	۴٬۴۷۳٬۲۷۷
تگزاس ۳		۱۴۰۳	۴٬۴۴۵٬۰۱۷
هزارپا	ابوالحسن داوودی	۱۳۹۷	۴٬۲۱۸٬۷۹۳
زودپز		۱۴۰۳	۴٬۰۷۲٬۴۴۴
مرد عوضی	محمدرضا هنرمند	۱۳۷۷	۳٬۷۹۲٬۰۳۳
مطرب	مصطفی کیایی	۱۳۹۸	۳٬۲۹۷٬۱۳۸
اجاره‌نشین‌ها	داریوش مهرجویی	۱۳۶۶	۳٬۰۵۱٬۳۹۰
نهنگ عنبر ۲	سامان مقدم	۱۳۹۶	۲٬۶۷۴٬۶۴۸

تماشاگر هر فیلم فقط برای سال اصلی اکرانش آمده است. اگر فیلمی سال بعد هم روی پرده مانده باشد، عدد واقعی‌اش کمی بیشتر است. «خانوم والده» در ۱۴۰۵ تا پایان مهر نزدیک ۱٫۹ میلیون تماشاگر داشته و هنوز روی پرده است.

فیلم‌های کمدی قدیمی ایرانی، دهه به دهه

جدول‌های زیر ده کمدی پرتماشاگر هر دهه را بر پایه سالنامه آماری فروش فیلم و سینمای ایران نشان می‌دهند. در این جدول‌ها تماشاگر همه سال‌هایی که فیلم روی پرده بوده جمع شده است، برای همین عدد بعضی فیلم‌ها از جدول بالا بیشتر است.

پیش از انقلاب

«آبی و رابی» از ۱۳۰۹ و «گنج قارون» از ۱۳۴۴ از شناخته‌شده‌ترین کمدی‌های پیش از انقلاب‌اند. «حسن کچل» در ۱۳۴۹ و «بابا شمل» علی حاتمی در ۱۳۵۰ ساخته شدند. سالنامه برای این سال‌ها آمار تماشاگر ندارد.

کمدی‌های پرتماشاگر دهه شصت

سالنامه از ۱۳۶۴ شروع می‌شود، پس فیلم‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۳ در این جدول نیستند.

رتبه	فیلم	سال‌های اکران	تماشاگر
۱	اجاره‌نشین‌ها	۱۳۶۶ تا ۱۳۶۹	۴٬۹۷۴٬۹۱۰
۲	روز باشکوه شهر کوچک	۱۳۶۸ تا ۱۳۶۹	۲٬۸۱۶٬۴۰۳
۳	ماموریت	۱۳۶۶ تا ۱۳۶۹	۲٬۴۴۳٬۹۳۱
۴	اتوبوس	۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸	۲٬۳۵۱٬۷۹۸
۵	هی جو	۱۳۶۸ تا ۱۳۶۹	۲٬۰۵۷٬۰۰۷
۶	کفش‌های میرزا نوروز	۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸	۲٬۰۲۸٬۸۹۰
۷	زنگ‌ها	۱۳۶۵ تا ۱۳۶۷	۱٬۸۵۷٬۹۴۰
۸	تحفه‌ها	۱۳۶۷ تا ۱۳۶۹	۱٬۷۳۴٬۹۲۱
۹	مردی که موش شد	۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸	۱٬۶۵۶٬۰۷۷
۱۰	زرد قناری	۱۳۶۷ تا ۱۳۶۹	۱٬۶۱۹٬۴۴۱

کمدی‌های پرتماشاگر دهه هفتاد

رتبه	فیلم	سال‌های اکران	تماشاگر
۱	آدم برفی	۱۳۷۶ تا ۱۳۷۸	۵٬۱۰۹٬۴۵۷
۲	مرد عوضی	۱۳۷۷ تا ۱۳۷۹	۴٬۰۶۷٬۳۴۲
۳	جیب‌برها به بهشت نمی‌روند	۱۳۷۱ تا ۱۳۷۷	۲٬۷۳۸٬۴۵۰
۴	دو نفر و نصفی	۱۳۷۱ تا ۱۳۷۴	۲٬۱۵۳٬۱۰۷
۵	آپارتمان شماره ۱۳	۱۳۷۰	۱٬۸۲۱٬۸۱۸
۶	عینک دودی	۱۳۷۹	۱٬۶۱۹٬۵۰۰
۷	دو فیلم با یک بلیت	۱۳۷۰ تا ۱۳۷۴	۱٬۵۵۲٬۲۰۰
۸	روز فرشته	۱۳۷۳ تا ۱۳۷۶	۱٬۴۶۹٬۳۹۵
۹	مومیایی ۳	۱۳۷۹	۱٬۳۲۶٬۱۹۵
۱۰	ماموریت آقای شادی	۱۳۷۲ تا ۱۳۷۷	۱٬۱۲۰٬۶۷۱

کمدی‌های پرتماشاگر دهه هشتاد

رتبه	فیلم	سال‌های اکران	تماشاگر
۱	اخراجی‌ها ۲	۱۳۸۸	۵٬۳۲۸٬۲۹۷
۲	اخراجی‌ها	۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹	۲٬۱۰۸٬۴۴۵
۳	کما	۱۳۸۲ تا ۱۳۸۸	۱٬۹۴۷٬۵۲۹
۴	آتش‌بس	۱۳۸۵ تا ۱۳۸۶	۱٬۹۰۰٬۰۲۳
۵	توفیق اجباری	۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷	۱٬۸۹۵٬۴۶۶
۶	مارمولک	۱۳۸۳	۱٬۶۴۷٬۷۴۶
۷	چارچنگولی	۱۳۸۷ تا ۱۳۸۸	۱٬۵۵۸٬۹۴۵
۸	شارلاتان	۱۳۸۴ تا ۱۳۸۷	۱٬۳۵۹٬۶۰۵
۹	توکیو بدون توقف	۱۳۸۲ تا ۱۳۸۳	۱٬۳۴۴٬۰۹۳
۱۰	دایره زنگی	۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸	۱٬۲۰۸٬۳۳۳

کمدی‌های پرتماشاگر دهه نود

رتبه	فیلم	سال‌های اکران	تماشاگر
۱	هزارپا	۱۳۹۷	۴٬۲۱۸٬۷۹۳
۲	مطرب	۱۳۹۸	۳٬۲۹۷٬۱۳۸
۳	من سالوادور نیستم	۱۳۹۴ تا ۱۳۹۵	۲٬۸۵۱٬۳۳۲
۴	نهنگ عنبر ۲	۱۳۹۶	۲٬۶۷۴٬۶۴۸
۵	آینه بغل	۱۳۹۶	۲٬۶۵۰٬۶۹۷
۶	تگزاس ۲	۱۳۹۸	۲٬۴۰۶٬۹۴۰
۷	گشت ۲	۱۳۹۶	۲٬۳۳۵٬۹۰۷
۸	اخراجی‌ها ۳	۱۳۹۰	۲٬۱۹۹٬۷۵۰
۹	۵۰ کیلو آلبالو	۱۳۹۵	۲٬۱۴۳٬۶۲۵
۱۰	خوب، بد، جلف	۱۳۹۵ تا ۱۳۹۶	۲٬۰۳۵٬۲۲۲

کمدی‌های پرتماشاگر دهه چهارصد، از «فسیل» تا «هفتاد سی»، در جدول بالا آمده‌اند و فهرست کامل‌ترشان در نمودار «پرفروش‌ترین فیلم‌های کمدی سینمای ایران بر پایه تعداد بلیت از ۱۴۰۰» است.

سهم کمدی از تماشاگران سینما، سال به سال

سال ۱۳۹۹ به خاطر بسته بودن سینماها در همه‌گیری کرونا از جدول کنار گذاشته شده است. هر فیلمی که در سالنامه برچسب «کمدی» دارد (حتی کنار ژانری دیگر، مثل «اجتماعی، کمدی») کمدی شمرده شده.

کمدی و ژانرهای دیگر

بالا رفتن سهم کمدی با کم شدن سهم ژانرهای دیگر هم‌زمان بوده است. وضع ژانرهای دیگر در یادداشت «تنوع ژانر در سینمای ایران» آمده و جایگاه هر ژانر در گیشه ایران و جهان در «انواع ژانر فیلم».

سهم ژانرها از بلیت در نمودارهای «سهم ژانرهای فیلم از بلیت سینمای ایران» و «پرفروش‌ترین ژانرهای سینمای ایران در ۱۴۰۰» آمده است.

پرسش‌های رایج

پرفروش‌ترین فیلم کمدی ایرانی کدام است؟

با معیار تماشاگر، «فسیل» کریم امینی با حدود ۷٫۴ میلیون تماشاگر در ۱۴۰۲ پرتماشاگرترین فیلم ثبت‌شده در سالنامه سینماست. «هتل» مسعود اطیابی با ۶٫۲ میلیون تماشاگر در همان سال دوم است.

پرفروش‌ترین فیلم کمدی ۱۴۰۵ کدام است؟

«خانوم والده» سهیل موفق تا پایان مهر ۱۴۰۵ نزدیک ۱٫۹ میلیون تماشاگر داشته است. فروش آن در همین مدت ۲۶۴٫۶ میلیارد تومان بوده است.

پرتماشاگرترین کمدی‌های قدیمی ایرانی کدام‌اند؟

پرتماشاگرترین کمدی دهه شصت «اجاره‌نشین‌ها»ی داریوش مهرجویی بود. در دهه هفتاد «آدم برفی» داوود میرباقری و «مرد عوضی» محمدرضا هنرمند جلو بودند. سالنامه برای پیش از ۱۳۶۴ آمار تماشاگر ندارد و «گنج قارون» و «حسن کچل» از شناخته‌شده‌ترین کمدی‌های آن دوره‌اند.

منابع

• تعداد تماشاگران ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴: سالنامه آماری سینمای ایران (متن کامل سالنامه‌های ۱۴۰۱، ۱۴۰۲، ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ در گزارش‌های مرجع)، در داشبورد سالنامه سینما: سالن و تماشاگر.
• فروش ۱۴۰۵: داده هفتگی سامانه سمفا، سینمای ایران، کل کشور، سهم کمدی تا ۲۴ مهر و فهرست پرفروش‌ها تا پایان مهر ۱۴۰۵، در داشبورد سمفا: فروش بلیت سینما و تئاتر.