یادداشت تازه نمافر، «پرفروشترین فیلمهای سینمای ایران در ۱۴۰۵ تا پایان مهر»، همین موضوع را با دادههای تازه بررسی کرده است.
ژانر یا گونه فیلم یعنی دستهای از فیلمها که قصه، فضا و قراردادهای مشترک دارند: کمدی میخنداند، وحشت میترساند، معمایی سوال میسازد. در این صفحه اول میگوییم ژانر چیست، بعد با دادههای تازه نشان میدهیم مخاطب ایرانی در سینما و نمایش خانگی واقعا سراغ کدام ژانرها میرود، و در آخر همه ژانرهای اصلی فیلم را یکییکی با نمونه معرفی میکنیم.
خلاصه: پرفروشترین ژانر سینمای ایران امروز کمدی است؛ در هفت ماه نخست ۱۴۰۵ نزدیک شصت درصد بلیتهای فیلم ایرانی برای کمدیها فروخته شده. سی سال پیش این سهم کمتر از ده درصد بود و سینمای اجتماعی و جنگی گیشه را میچرخاند. در جهان، درام پرتولیدترین ژانر است و نیمی از فیلمهای ثبتشده در IMDb برچسب درام دارند.
ژانر چیست؟
ژانر (genre) واژهای فرانسوی به معنای «نوع» و «دسته» است. در سینما به گروهی از فیلمها گفته میشود که در موضوع، ساختار داستان، شخصیتها، فضا و حالوهوای کلی شبیه هماند. وقتی میگوییم فیلمی «وحشت» است، تماشاگر از پیش میداند با تعلیق، تاریکی و ترس روبهروست؛ ژانر نوعی قرارداد میان فیلمساز و مخاطب است.
این دستهبندیها قطعی نیستند. بیشتر فیلمها ترکیبی از چند ژانرند (مثلا کمدی عاشقانه یا درام جنایی) و بعضی فیلمها هم در هیچ قالب مشخصی جا نمیگیرند. سکوها و جشنوارهها هم هر کدام فهرست ژانر خودشان را دارند؛ برای همین یک فیلم ممکن است در فیلیمو «درام» و در سالنامه سینما «اجتماعی» ثبت شده باشد.
ژانر، فرم و مخاطب: سه چیز متفاوت
- ژانر درباره محتوا و حالوهواست: کمدی، وحشت، جنایی، علمیتخیلی.
- فرم یا قالب درباره شیوه ساخت است: انیمیشن، مستند، فیلم کوتاه. یک انیمیشن میتواند کمدی یا ماجراجویی باشد.
- رده مخاطب درباره تماشاگر هدف است: کودک و نوجوان، خانوادگی، بزرگسال.
در عمل بیشتر سایتها و سکوها این سه را در یک فهرست کنار هم میآورند؛ ما هم در ادامه همه را معرفی میکنیم.
پرطرفدارترین ژانر فیلم در ایران کدام است؟
پاسخ بسته به اینکه کجا را نگاه کنیم فرق میکند: گیشه سینما، نمایش خانگی یا تولید جهانی. دادههای زیر از داشبوردهای دیدهبان نمافر آمدهاند.
گیشه امروز: کمدی با فاصله اول است
بر پایه داده فروش سامانه سمفا، از یکم فروردین تا ۲۴ مهر ۱۴۰۵ حدود ۸٫۶ میلیون بلیت برای سی و هشت فیلم ایرانی در سینماهای کشور فروخته شده است. سهم هر ژانر (ژانر اصلی هر فیلم) از این فروش:
| ژانر | سهم از بلیتهای فروختهشده (۱۴۰۵) |
|---|---|
| کمدی | ۵۷٫۹٪ |
| معمایی | ۱۶٫۲٪ |
| درام | ۱۱٫۴٪ |
| کودک و نوجوان | ۸٫۱٪ |
| ملودرام | ۴٫۷٪ |
| دفاع مقدس | ۱٫۲٪ |
پرفروشترین فیلمهای این بازه هم همین تصویر را تایید میکنند: «خانوم والده» (کمدی، حدود ۱٫۷ میلیون بلیت)، «زندهشور» (معمایی، حدود ۱٫۴ میلیون) و «استخر» (کمدی، حدود ۱٫۳ میلیون). سهم بالای ژانر معمایی تقریبا تمامش از همین یک فیلم «زندهشور» است.
فروش هفتهبههفته و به تفکیک استان را در داشبورد سمفا: فروش بلیت سینما و تئاتر ببینید.
سه دهه گیشه: چطور کمدی جای اجتماعی و جنگی را گرفت
سالنامه آماری سینمای ایران، شمار تماشاگر هر فیلم را از ۱۳۶۴ به این سو ثبت کرده است. اگر فیلمهایی را که دستکم یکی از برچسبهایشان «کمدی» یا «جنگی/دفاع مقدس» است جدا کنیم:
| دهه | سهم فیلمهای کمدی از تماشاگران | سهم فیلمهای جنگی و دفاع مقدس | ژانر اول گیشه |
|---|---|---|---|
| دهه ۶۰ | ۱۰٪ | ۱۸٪ | اجتماعی |
| دهه ۷۰ | ۹٪ | ۱۶٪ | اجتماعی |
| دهه ۸۰ | ۳۵٪ | ۱۰٪ | اجتماعی |
| دهه ۹۰ | ۴۹٪ | ۴٪ | کمدی (همپای اجتماعی) |
در دهه شصت و هفتاد، فیلمهای اجتماعی، حادثهای و جنگی گیشه را در دست داشتند. از دهه هشتاد کمدی بالا آمد و در دهه نود تقریبا نیمی از تماشاگران سینما را گرفت. پرتماشاگرترین فیلمهای سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ هم بیشتر کمدیاند: «مطرب»، «دینامیت»، «انفرادی» و «تگزاس ۲». در همین مدت سهم فیلمهای جنگی و دفاع مقدس از حدود یکپنجم تماشاگران به کمتر از پنج درصد رسید. سالنامههای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ این روند را به اوج رساندهاند: در هر دو سال حدود سهچهارم تماشاگران فیلمهای ایرانی پای کمدیها نشستند و «فسیل» (۱۴۰۲) با ۷٫۴ میلیون تماشاگر پرتماشاگرترین فیلم تاریخ این آمار شد. در ۱۴۰۴ این سهم به ۵۷ درصد برگشت. جزئیات را در داشبورد سالنامه سینما: سالن و تماشاگر ببینید.
نمایش خانگی: رضایت از اکشن و جنایی بیشتر است
در نمایش خانگی تصویر فرق میکند. در کاتالوگ حدود ۹۰ هزار اثری فیلیمو، میانگین رضایت کاربران (درصد رای مثبت) برای هر ژانر این است:
| ژانر در فیلیمو | شمار آثار | میانگین رضایت کاربران |
|---|---|---|
| اکشن | ۱۰٬۴۱۱ | ۹۲٪ |
| جنایی | ۴٬۸۸۳ | ۸۹٪ |
| درام | ۹٬۹۴۴ | ۸۸٪ |
| ماجراجویی | ۱٬۸۹۷ | ۸۶٪ |
| خانوادگی | ۱٬۶۷۷ | ۸۳٪ |
| بیوگرافی | ۱٬۰۰۵ | ۸۱٪ |
| کمدی | ۵٬۸۹۹ | ۷۹٪ |
| مستند | ۴٬۳۱۶ | ۷۶٪ |
یعنی کمدی بیشترین بلیت سینما را میفروشد اما در نمایش خانگی، کاربران به اکشن، جنایی و درام رای بهتری میدهند. رضایت با میزان تماشا یکی نیست و این جدول نمیگوید کدام ژانر بیشتر دیده میشود. در دادهای که نمافر سال ۱۴۰۱ از رایهای فیلیمو گرفت، ژانر خانوادگی با بیش از ۴٫۵ میلیون رای پرطرفدارترین بود (محبوبترین ژانر فیلم در نگاه مردم). کاتالوگ کامل را در داشبورد فیلیمو: فیلم و سریال ببینید.
در جهان: درام پرتولیدترین ژانر است
از حدود ۴۲۰ هزار فیلمی که در IMDb ژانر ثبتشده دارند، سهم هر ژانر این است (هر فیلم میتواند چند ژانر داشته باشد، پس جمع از صد بیشتر است):
| ژانر | همه فیلمهای جهان | فیلمهای ایرانی |
|---|---|---|
| درام (Drama) | ۵۲٪ | ۵۰٪ |
| کمدی (Comedy) | ۲۴٪ | ۱۴٪ |
| دلهرهآور (Thriller) | ۱۳٪ | ۴٪ |
| اکشن (Action) | ۱۲٪ | ۴٪ |
| عاشقانه (Romance) | ۱۲٪ | ۷٪ |
| وحشت (Horror) | ۹٪ | ۱٫۵٪ |
| جنایی (Crime) | ۸٪ | ۶٪ |
| جنگی (War) | ۲٪ | ۵٪ |
سینمای ایران در IMDb (حدود ۵ هزار فیلم) دراممحورتر از میانگین جهان است. ژانرهای هیجانی مثل دلهرهآور، اکشن و وحشت در آن بسیار کماند و در مقابل ژانر جنگی سهم بیشتری دارد. داده کامل در داشبورد IMDb: سینمای جهان و ایران است.
انواع ژانر فیلم
در ادامه ژانرهای اصلی را با نام انگلیسی، ویژگیها و نمونه معرفی میکنیم. ترتیب تقریبا از پرطرفدارترین ژانرها در ایران است.
ژانر کمدی (Comedy)
کمدی از نخستین ژانرهای سینماست و هدفش خنداندن و سرگرم کردن تماشاگر است. خنده از راه شوخی کلامی، موقعیتهای اغراقشده، سوءتفاهم و حرکات بدنی ساخته میشود و بیش از هر ژانری به مهارت بازیگر تکیه دارد. زیرژانرهای مهم آن کمدی موقعیت، کمدی عاشقانه، کمدی سیاه (خنده از موضوعات تلخ) و کمدی اجتماعیاند. کمدی امروز پرفروشترین ژانر سینمای ایران است؛ «مطرب»، «دینامیت» و «خانوم والده» نمونههای پرفروش سالهای اخیرند.

ژانر اجتماعی (Social)
فیلم اجتماعی مسائل و آسیبهای جامعه را روایت میکند: فقر، حاشیهنشینی، اعتیاد، طلاق، کودکان کار، شکاف نسلی. نزدیکی این قصهها به زندگی واقعی تماشاگر را درگیر میکند. این برچسب بیشتر در دستهبندیهای ایرانی دیده میشود و در فهرستهای جهانی معمولا زیر «درام» میآید. اجتماعی تا پیش از دهه نود ژانر اول گیشه ایران بود؛ «متری شیش و نیم» ساخته سعید روستایی نمونه پرفروش این ژانر است.

ژانر درام (Drama)
درام پرتولیدترین ژانر سینمای جهان است. فیلمهای درام جدیاند، بر شخصیتها و روابطشان تمرکز دارند و بیش از هیجان یا خنده، بر احساس و کشمکش درونی تکیه میکنند. درام با عاشقانه یکی نیست؛ قصه درام لزوما رمانتیک نیست. بیشتر فیلمهای تحسینشده سینمای ایران، مثل آثار اصغر فرهادی، دراماند.

ژانر ملودرام (Melodrama)
ملودرام روایتی احساسی است که آگاهانه عواطف تماشاگر را هدف میگیرد. شخصیتها سادهتر و گاه کلیشهایاند و قصه بر عشق، ازدواج، جدایی، فداکاری و مسائل اخلاقی و خانوادگی میچرخد. به همین دلیل بیشتر صحنهها در فضای خانه میگذرد. ملودرام یکی از پرمخاطبترین قالبهای سریالهای ایرانی است.

ژانر خانوادگی (Family)
فیلم خانوادگی برای تماشای همه اعضای خانواده ساخته میشود و محتوایش هم برای کودک و هم برای بزرگسال مناسب است. قصه اغلب حول یک خانواده و روابطش روایت میشود. در نمایش خانگی که تماشا بیشتر جمعی و خانوادگی است، این ژانر جایگاه ویژهای دارد؛ در داده ۱۴۰۱ فیلیمو بیشترین رای کاربران را گرفته بود.

ژانر اکشن (Action)
اکشن سرشار از درگیری فیزیکی است: زدوخورد، تعقیب و گریز، تیراندازی، انفجار و بدلکاری. ریتم تند، حرکت مداوم دوربین و قهرمانی که باید بر دشمن پیروز شود از نشانههای این ژانرند. اکشن در سینمای جهان یکی از پرفروشترین ژانرهاست و در فیلیمو بالاترین میانگین رضایت کاربران را دارد، اما در تولید سینمای ایران سهم کمی دارد.

ژانر ماجراجویی و حادثهای (Adventure)
فیلم ماجراجویی قهرمان را به سفری پرخطر میبرد: جستوجوی گنج، کشف سرزمینهای ناشناخته، فرار از تلهها. تفاوتش با اکشن این است که محور قصه خود سفر و کشف است، نه درگیری. در دستهبندی ایرانی به این دسته «حادثهای» هم میگویند؛ حادثهای در دهه شصت و هفتاد دومین ژانر پرتماشاگر سینمای ایران بود.
ژانر جنایی و پلیسی (Crime)
فیلم جنایی به جرم، مجرمان و کشف حقیقت میپردازد. قهرمان ممکن است کارآگاه، پلیس، وکیل یا روزنامهنگار باشد، یا خود تبهکار؛ فیلمهای گانگستری مثل «پدرخوانده» از همین ژانرند. «پلیسی» زیرشاخهای است که از نگاه نیروی انتظامی روایت میشود. جنایی در فیلیمو یکی از ژانرهای با بیشترین رضایت کاربران است.

ژانر معمایی و رازآلود (Mystery)
فیلم معمایی تماشاگر را همراه شخصیت اصلی به حل یک راز میبرد: قتلی که قاتلش معلوم نیست، ناپدید شدنی بیتوضیح، دنیایی که قواعدش روشن نیست. سرنخها کمکم رو میشوند و پایان معمولا غافلگیرکننده است. «تلقین» از کریستوفر نولان و «جزیره شاتر» از مارتین اسکورسیزی نمونههای مشهورند. در ۱۴۰۵ «زندهشور» نشان داد معمایی در گیشه ایران هم میتواند پرفروش باشد.

ژانر دلهرهآور یا هیجانانگیز (Thriller)
تریلر بر تعلیق و تنش بنا شده است. شخصیت اصلی مدام در خطر است و پایان ماجرا بارها به تعویق میافتد، پس تماشاگر تا آخر روی لبه صندلی میماند. تریلر اغلب با جنایی، معمایی یا اکشن ترکیب میشود. در IMDb سومین ژانر پرتولید جهان است اما در سینمای ایران کم ساخته میشود.

ژانر وحشت (Horror)
عنصر اصلی فیلم وحشت ترس است. قتل، ارواح، جنگیری، جادو، هیولا و آشفتگی روانی از موضوعات رایج آناند و فضاهای تاریک، صداهای ناگهانی و تصاویر مبهم ابزارش. زیرژانرهایی مثل وحشت روانشناختی، اسلشر و فراطبیعی دارد. وحشت در جهان طرفداران پروپاقرص دارد ولی در سینمای ایران تنها حدود یک و نیم درصد فیلمها را تشکیل میدهد.

ژانر علمیتخیلی (Science Fiction)
علمیتخیلی آینده، فضا، فناوریهای تازه، سفر در زمان و موجودات فرازمینی را تصویر میکند و بر پایهای هرچند خیالی از علم بنا شده است. این ژانر بیش از صد سال قدمت دارد و با اکشن، ماجراجویی و وحشت بهآسانی ترکیب میشود. «اودیسه فضایی ۲۰۰۱»، «ماتریکس» و «میانستارهای» نمونههای شناختهشدهاند.

ژانر فانتزی (Fantasy)
فانتزی هم مثل علمیتخیلی دنیایی غیرواقعی میسازد، اما بیآنکه برایش توجیه علمی بیاورد: جادو، موجودات افسانهای و سرزمینهای خیالی. سری «هری پاتر» و سهگانه «ارباب حلقهها» نمونههای کامل این ژانرند. بسیاری از فانتزیهای مشهور از رمان اقتباس شدهاند (فیلمهای اقتباسی از رمانهای فانتزی).

ژانر عاشقانه (Romance)
قصه فیلم عاشقانه بر رابطه دو شخصیت و تلاششان برای رسیدن به هم میچرخد: دیدارها، جداییها، مانعها و دوستانی که کمک میکنند یا خراب. عاشقانه اغلب با کمدی (کمدی رمانتیک)، درام یا تاریخی ترکیب میشود. «تایتانیک» جیمز کامرون سالها پرفروشترین فیلم تاریخ سینما بود تا «آواتار»، باز هم از کامرون، رکوردش را شکست.
ژانر جنگی و دفاع مقدس (War)
فیلم جنگی مستقیم یا غیرمستقیم به جنگ میپردازد: نبرد، اسارت، مقاومت و پیامدهای جنگ برای مردم. بسیاری از این فیلمها حماسیاند و بر رویدادهای واقعی تکیه دارند. در ایران زیرشاخه «دفاع مقدس» به جنگ ایران و عراق میپردازد. این ژانر در دهه شصت نزدیک یکپنجم تماشاگران سینما را داشت و امروز سهمش در گیشه به حدود یک درصد رسیده است (کاهش سهم ژانر دفاع مقدس).

ژانر تاریخی و حماسی (Historical Epic)
فیلم تاریخی رویدادها و شخصیتهای گذشته را بازسازی میکند و نسخه حماسیاش با صحنههای عظیم، لشکرکشیها و قهرمانیها همراه است. ساختن این فیلمها گران است چون لباس، صحنه و جلوههای ویژه دورهای میخواهند. «محمد رسولالله» و «ملک سلیمان» از نمونههای ایرانیاند.

ژانر بیوگرافی یا زندگینامهای (Biography)
فیلم بیوگرافی زندگی یک شخصیت واقعی را روایت میکند: دانشمند، هنرمند، ورزشکار یا سیاستمدار. گاهی کل زندگی را میگوید و گاهی فقط برههای سرنوشتساز را. در فیلیمو حدود هزار اثر بیوگرافی هست و رضایت کاربران از آنها بالاست.
ژانر کودک و نوجوان
این دسته بیشتر رده مخاطب است تا ژانر: فیلمهایی که برای کودکان و نوجوانان ساخته میشوند و میتوانند کمدی، ماجراجویی یا فانتزی باشند. سینمای کودک ایران سابقه درخشانی دارد و در ۱۴۰۵ حدود هشت درصد بلیتهای سینما برای فیلمهای این رده فروخته شده است (سهم ژانر کودک و نوجوان از سینمای ایران).
انیمیشن (Animation)
انیمیشن در اصل یک فرم است نه ژانر: ساختن توهم حرکت با نمایش پشتسرهم تصاویر ثابت، چه نقاشی دستی، چه عروسکی، چه رایانهای. انیمیشنها میتوانند کمدی، ماجراجویی یا حتی درام باشند. انیمیشنهای بلند از پرفروشترین فیلمهای جهاناند و در فیلیمو هم بزرگترین بخش کاتالوگ را تشکیل میدهند. «یوز» از انیمیشنهای پرفروش اخیر سینمای ایران است.

مستند (Documentary)
مستند هم فرم است: فیلمی که به جای قصه ساختگی، واقعیت را ثبت و روایت میکند؛ از طبیعت و تاریخ تا زندگی آدمها و مسائل اجتماعی. مستند خود زیرگونههای بسیاری دارد، از مستند تحقیقی تا مستند پرتره.
ژانر موزیکال (Musical)
در فیلم موزیکال آواز و موسیقی بخشی از روایت است؛ شخصیتها به جای بخشی از دیالوگها آواز میخوانند و گاهی میرقصند. این ژانر در سینمای ایران تقریبا ساخته نمیشود اما در هالیوود و سینمای هند جایگاه مهمی دارد. «لالالند» از موفقترین موزیکالهای سالهای اخیر است.
ژانر وسترن (Western)
وسترن از قدیمیترین ژانرهای سینمای آمریکاست و زندگی در غرب وحشی را نشان میدهد: کابویها، کلانترها، اسبسواری، هفتتیرکشی و شهرهای کوچک در دل صحرا. بخش بزرگی از سینمای کلاسیک وسترن است و جان فورد و سرجو لئونه از نامآورترین وسترنسازاناند. امروز کمتر وسترن ساخته میشود.

ژانرهای ترکیبی
بیشتر فیلمها در یک ژانر نمیمانند. چند ترکیب رایج:
- کمدی عاشقانه: رابطهای عاشقانه با لحن شاد و پایان خوش.
- کمدی سیاه: خنده از دل موضوعات تلخ مثل مرگ و جنایت.
- درام جنایی: جرم به عنوان بستر کشمکش انسانی.
- اکشن علمیتخیلی: نبرد و تعقیب در جهانی آیندهنگر.
- وحشت روانشناختی: ترس از ذهن آشفته شخصیت، نه هیولا.
در سالنامه سینمای ایران هم ترکیبهایی مثل «اجتماعی، حادثهای» و «اجتماعی، کمدی» از پرتماشاگرترین برچسبها بودهاند.
نمودارهای «محبوبترین ژانرهای سینمایی در ایران» و «بازدید فیلمهای سینماها بر اساس ژانر» داده ژانرها را در سینمای ایران نشان میدهند.
پرسشهای پرتکرار
ژانر به انگلیسی چه میشود؟
Genre. واژه ژانر از زبان فرانسوی آمده و به معنی گونه یا نوع است. معادل انگلیسی هر ژانر کنار نامش در همین صفحه آمده، مثل Comedy برای کمدی و Horror برای وحشت.
پرطرفدارترین ژانر فیلم در ایران چیست؟
در سینما کمدی؛ در هفت ماه نخست ۱۴۰۵ کمدیها نزدیک شصت درصد بلیتهای فیلم ایرانی را فروختهاند. در نمایش خانگی، ژانر خانوادگی بیشترین رای کاربران فیلیمو را داشته و اکشن و جنایی بیشترین رضایت را.
پرتولیدترین ژانر فیلم در جهان کدام است؟
درام. نیمی از فیلمهای ثبتشده در IMDb برچسب درام دارند و کمدی با حدود یکچهارم دوم است.
چند ژانر فیلم داریم؟
فهرست ثابتی وجود ندارد. IMDb بیست و هشت ژانر دارد و سکوهای ایرانی مثل فیلیمو و سینماتیکت هر کدام فهرست خودشان را؛ در داده سینماتیکت بیش از هفتاد برچسب ژانر دیده میشود. ژانرهای اصلی همانهاییاند که در این صفحه آمدند.
فرق ژانر درام و ملودرام چیست؟
درام بر شخصیت و کشمکش واقعنما تکیه دارد؛ ملودرام آگاهانه احساسات را اغراق میکند و شخصیتهایش سادهتر و قصهاش عاطفیتر است.
انیمیشن ژانر است؟
دقیقتر بگوییم فرم است، چون شیوه ساخت را نشان میدهد نه محتوا را. اما بیشتر سکوها آن را در کنار ژانرها میآورند.
منابع و روش
- فروش ۱۴۰۵: داده هفتگی سامانه فروش بلیت سمفا، سینمای ایران، کل کشور، یکم فروردین تا ۲۴ مهر ۱۴۰۵؛ سهم هر فیلم به ژانر اول آن رسیده است.
- سه دهه گیشه: سالنامه آماری سینمای ایران، ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۱، شمار تماشاگر هر فیلم؛ هر فیلمی که در برچسبهایش «کمدی» (یا «جنگی»/«دفاع مقدس») دارد در همان دسته شمرده شده.
- نمایش خانگی: کاتالوگ فیلیمو و میانگین درصد رای مثبت کاربران در هر ژانر.
- جهان: فیلمهای ثبتشده در IMDb با ژانر و کشور سازنده.
همه این دادهها در داشبوردهای دیدهبان نمافر بهروز میشوند. برای آمار بیشتر ببینید: پرفروشترین ژانرهای سینمای ایران در ۱۴۰۰، مخاطبان هر ژانر به تفکیک جنسیت، سهم ژانرها از گیشه آمریکا و کمبود تنوع ژانر در جشنواره فجر.