وقتی از صنعت سینما سخن به میان می‌آوریم یعنی فیلمسازان همواره باید تلاش کنند تا علاوه بر بیان هنری خود، سلیقه و ذائقه مخاطب را هم در نظر بگیرند. سینما هنری است که از همان نخستین روزهای تولد نامش با دو مقوله مخاطب و صنعت پیوند خورد. ساز و کار گیشه سینما ، تبلیغات گسترده و استقبال بزرگ توده مردم، این هنر را با سلیقه و استقبال مخاطب گره زد و آن را زنده نگه داشت. همین ساز و کار صنعتی است که باعث می‌شود سینما به یکی از مردمی‌ترین، پرمخاطب‌ترین و تأثیرگذارترین هنرها تبدیل شود. در این صورت فیلم به فروش مورد نظر سرمایه‌گذار دست پیدا می‌کند و صنعت سینما زنده می‌ماند.
اما در دهه‌های اخیر مدام بر نقش و اهمیت جشنوارههای سینمایی در جهان افزوده می‌شود. تا جایی که برخی از فیلمسازان خود را بی‌نیاز از استقبال مخاطب می‌بینند و مهم‌ترین ملاک‌شان متر و معیار جشنواره‌ها است. طبق آمار، سینمای ایران در سال‌های اخیر توجه بسیار زیادی به جشنوارههای نشان می‌دهد.
وقتی به تأثیر جشنواره‌ها در محبوبیت ژانر اجتماعی بیشتر پی می‌بریم که می‌بینم بیشترین ژانر برنده جایزه در جشنوارههای غربی، درام است. ژانر درام در ایران عمدتا شامل آثار اجتماعی می‌شود. اجتماعی ژانری است که در سینمای جهان به طور مشخص وجود ندارد و ذیل عنوان درام قرار می‌گیرد. فاصله این ژانر با دیگر ژانرهای برنده جایزه بسیار زیاد است. وقتی ذائقه فیلمساز با ذائقه جشنواره هماهنگ باشد، طبیعی است که گیشه ایران پر می‌شود از فیلم‌های یکرنگ اجتماعی. مقصر البته ژانر اجتماعی نیست. وقتی پای جشنواره‌ها و اجرای کلیشه‌های مدنظر آنها به میان می‌آید مشکل آغاز می‌شود. چرا که در طولانی‌مدت نه‌تنها در جهان تصویر مطلوب و مطابق کلیشه‌های غرب از ایران ساخته می‌شود بلکه به مرور مخاطب ایرانی نیز خود را با تصویر برساخته دیگران می‌شناسد. در واقع بعد از مدتی ما امکان شناخت واقعی خودمان را از دست می‌دهیم.
علاوه‌بر این وقتی به عوامل و فیلمسازانی که بیشترین جوایز را از جشنوارههای غربی دریافت کرده‌اند نگاه می‌کنیم، در میان آنها یک خط فکری خاص را مشاهده می‌کنیم. این فیلمسازان رنگ‌بندی به خصوصی ندارند. درست مثل ژانرها، کارگردان‌های جشنواره‌ای نیز از نظر سبک و اندیشه به یکدیگر نزدیک‌اند. در زیر پرجایزه‌ترین کارگردان‌ها و عوامل ایرانی در جشنوارههای خارجی را می‌بینیم. در صدر این کارگردان‌ها اصغر فرهادی قرار دارد.
دست گذاشتن روی مسائل و آسیب‌ها و تلخی‌های اجتماعی به خودی خود طبیعی و منطقی است. اما وقتی نگاه فیلمساز تحت تاثیر خواست و سیاست جشنوارههای خارجی قرار می‌گیرد باعث می‌شود این تلخی‌ها رنگ اغراق به خود بگیرند. فیلمساز در این حالت تلاش می‌کند تصویر مطلوب جشنواره‌ها را هرچه شدیدتر و تندتر نمایش بدهد و به مرور رویکرد جشنوارههای خارجی به رویکرد غالب در سینمای کشور تبدیل می‌شود. در واقع می‌توان گفت میل زیاد کارگردان‌های ایرانی به دیده‌شدن در جشنوارههای خارجی، آنها را به ساخت آثاری که مورد علاقه این جشنواره‌ها است ترغیب می‌کند. در همین راستا شکل زیر تعداد جوایز آثار سینمایی ایرانی در جشنوارههای خارجی را نشان می‌دهد و بیانگر آن است که فیلم‌های حاوی سیاه‌نمایی، از سوی این جشنواره‌ها با استقبال بیشتری مواجه شده است.
سینمای جشنواره‌ای و ایجاد گیشه یکنواخت
جشنوارههای خارجی با سیاستگذاری خود مبنی بر پذیرش نوع خاصی از فیلم‌ها بر جهت‌دهی سینمای داخل کشور نیز مؤثرند. بسیاری از فیلمسازان داخل کشور از ابتدا و حتی قبل از ساخته‌شدن فیلمشان ذائقه و سلیقه جشنوارههای خارجی را در نظر می‌گیرند. به همین دلیل در طولانی مدت اغلب فیلم‌های سینمای ایران به سمت ژانر اجتماعی کشیده شده است و بعد از ژانر طنز دومین ژانر پر طرفدار سینمای ایران ژانر اجتماعی است. چرا که در این ژانر می شود به راحتی کلیشه‌های مورد نظر جشنوارههای خارجی را ترسیم کرد. فقر، خشونت، ترسیم جامعه‌ای سرخورده و افسرده یا القا کردن استبداد بر جامعه به راحتی در این ژانر ممکن است.وقتی به تأثیر جشنواره‌ها در محبوبیت ژانر اجتماعی بیشتر پی می‌بریم که می‌بینم بیشترین ژانر برنده جایزه در جشنوارههای غربی، درام است. ژانر درام در ایران عمدتا شامل آثار اجتماعی می‌شود. اجتماعی ژانری است که در سینمای جهان به طور مشخص وجود ندارد و ذیل عنوان درام قرار می‌گیرد. فاصله این ژانر با دیگر ژانرهای برنده جایزه بسیار زیاد است. وقتی ذائقه فیلمساز با ذائقه جشنواره هماهنگ باشد، طبیعی است که گیشه ایران پر می‌شود از فیلم‌های یکرنگ اجتماعی. مقصر البته ژانر اجتماعی نیست. وقتی پای جشنواره‌ها و اجرای کلیشه‌های مدنظر آنها به میان می‌آید مشکل آغاز می‌شود. چرا که در طولانی‌مدت نه‌تنها در جهان تصویر مطلوب و مطابق کلیشه‌های غرب از ایران ساخته می‌شود بلکه به مرور مخاطب ایرانی نیز خود را با تصویر برساخته دیگران می‌شناسد. در واقع بعد از مدتی ما امکان شناخت واقعی خودمان را از دست می‌دهیم.
علاوه‌بر این وقتی به عوامل و فیلمسازانی که بیشترین جوایز را از جشنوارههای غربی دریافت کرده‌اند نگاه می‌کنیم، در میان آنها یک خط فکری خاص را مشاهده می‌کنیم. این فیلمسازان رنگ‌بندی به خصوصی ندارند. درست مثل ژانرها، کارگردان‌های جشنواره‌ای نیز از نظر سبک و اندیشه به یکدیگر نزدیک‌اند. در زیر پرجایزه‌ترین کارگردان‌ها و عوامل ایرانی در جشنوارههای خارجی را می‌بینیم. در صدر این کارگردان‌ها اصغر فرهادی قرار دارد.
سیاه‌نمایی در فیلم‌های جشنواره‌ای
یکی از مشکلات سینمای جشنواره‌ای به خصوص برای کشورهای غیرغربی مثل ایران سیاه‌نمایی است. همان طور که اشاره شد سیاستگذاری جشنواره های سینمایی صرفا هنری نیست و بسیاری از آنها اهداف فرهنگی و سیاسی مطلوب خود را دنبال می کنند. علاقه جشنواره های خارجی به ارائه تصویری سیاه از فضای اجتماعی جامعه ایران باعث شده تا بسیاری از فیلمسازان ژانر اجتماعی سینمایی ایران به سمت ارائه یک تصویر سیاه و ترسیم نا امید کننده از فقر، فساد و انواع مشکلات اجتماعی متمایل شوند.
دست گذاشتن روی مسائل و آسیب‌ها و تلخی‌های اجتماعی به خودی خود طبیعی و منطقی است. اما وقتی نگاه فیلمساز تحت تاثیر خواست و سیاست جشنوارههای خارجی قرار می‌گیرد باعث می‌شود این تلخی‌ها رنگ اغراق به خود بگیرند. فیلمساز در این حالت تلاش می‌کند تصویر مطلوب جشنواره‌ها را هرچه شدیدتر و تندتر نمایش بدهد و به مرور رویکرد جشنوارههای خارجی به رویکرد غالب در سینمای کشور تبدیل می‌شود. در واقع می‌توان گفت میل زیاد کارگردان‌های ایرانی به دیده‌شدن در جشنوارههای خارجی، آنها را به ساخت آثاری که مورد علاقه این جشنواره‌ها است ترغیب می‌کند. در همین راستا شکل زیر تعداد جوایز آثار سینمایی ایرانی در جشنوارههای خارجی را نشان می‌دهد و بیانگر آن است که فیلم‌های حاوی سیاه‌نمایی، از سوی این جشنواره‌ها با استقبال بیشتری مواجه شده است.
آفت‌های سینمای جشنواره‌ای
توجه بیش از حد به جشنواره‌ها باعث می‌شود به مرور فیلم‌ها دور از نیاز مخاطب ساخته شوند. به دلیل بی‌نیازی فیلم ساز به استقبال مخاطب، فیلمسازان خود را بی‌نیاز از سرگرم کردن مخاطب عام می‌بینند و فیلم‌ها روشنفکری و خاص‌پسند می‌شوند. همچنین فیلم‌ها به دلیل بی‌نیازی از تایید مخاطب عام خود را ملزم به پرداختن مسائلی که مورد نیاز مردم جامعه‌شان است نمی‌دانند. بلکه نیاز و سیاستگذاری جشنواره‌ها را در اولویت می‌گذارند. این مسئله در کشورهایی که صنعت سینما در آنها ضعیف‌تر است بیشتر جلوه می‌کند. چرا که به دلیل فقدان توجه به صنعت سینما فیلمسازان یکی از مهم‌ترین راه‌ها برای دیده شدن فیلم خود را جشنواره‌ها می‌دانند. البته وجود جشنوارههای سینمایی یا شرکت در آنها به خودی خود دارای اشکال نیست. اما حرکت مسیر سینمای یک کشور به سمت جشنواره‌ای شدن آفت‌زاست. در نمودار زیر تعداد فیلم‌های سینمایی ایرانی که در جشنوارههای مهم داخلی و خارجی جایزه برده‌اند را می‌بینیم.
