کمدی امروز پول‌سازترین ژانر سینمای ایران است، اما همیشه این‌طور نبود. در دهه شصت از هر ده بلیت سینما فقط یکی برای فیلم کمدی فروخته می‌شد. در هفت ماه نخست ۱۴۰۵ این سهم به نزدیک شش از ده رسیده است. این یادداشت مسیر کمدی ایرانی را از نخستین فیلم‌ها تا گیشه امروز دنبال می‌کند و برای سنجیدن موفقیت فیلم‌ها، به جای مبلغ فروش که با تورم بی‌معنا می‌شود، تعداد تماشاگر را ملاک گرفته است.
قبل از انقلاب: از «آبی و رابی» تا فیلمفارسی
نخستین فیلم بلند سینمای ایران خودش کمدی بود: «آبی و رابی» که آوانس اوهانیان در ۱۳۰۹ ساخت، یک فیلم صامت درباره دو رفیق قدبلند و قدکوتاه. در دهه‌های چهل و پنجاه کمدی بخش جدانشدنی فیلمفارسی شد؛ فیلم‌هایی که برای گیشه ساخته می‌شدند و ترکیبی از آواز، رقص، عشق و شوخی بودند. «گنج قارون» (سیامک یاسمی، ۱۳۴۴) نقطه عطف این جریان بود و نشان داد یک فیلم ایرانی می‌تواند رکوردهای فروش را جابه‌جا کند. «حسن کچل»، نخستین فیلم علی حاتمی (۱۳۴۹)، هم کمدی موزیکالی بود که از قصه‌های عامیانه می‌آمد.
دهه شصت: کمدی با احتیاط
بعد از انقلاب، کمدی چند سالی کنار رفت و وقتی برگشت، از فضای فیلمفارسی فاصله گرفت. «جعفرخان از فرنگ برگشته» علی حاتمی و «اجاره‌نشین‌ها»ی داریوش مهرجویی از نمونه‌های این دوره‌اند. «اجاره‌نشین‌ها» در ۱۳۶۶ بیش از سه میلیون تماشاگر داشت و پرفروش‌ترین کمدی دهه شد. با این همه، گیشه دهه شصت مال فیلم‌های جنگی و خانوادگی بود: «عقاب‌ها»، «کانی‌مانگا» و «خواستگاری». در کل دهه حدود یک‌دهم تماشاگران سینما به تماشای کمدی رفتند.
دهه هفتاد: دو رکورد بزرگ
در دهه هفتاد هم کمدی ژانر اول نبود، اما دو کمدی به پرتماشاگرترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران تبدیل شدند: «آدم برفی» داوود میرباقری در ۱۳۷۶ با حدود ۴٫۵ میلیون تماشاگر، و «مرد عوضی» محمدرضا هنرمند در ۱۳۷۷ با حدود ۳٫۸ میلیون. هر دو در سال خودشان پرفروش‌ترین فیلم کشور بودند. با این حال سهم کمدی از کل تماشاگران دهه هنوز زیر ده درصد بود و «افعی»، «کلاه قرمزی» و فیلم‌های اجتماعی گیشه را در دست داشتند.
دهه هشتاد: کمدی ژانر اول می‌شود
تغییر اصلی در دهه هشتاد رخ داد. سهم کمدی از تماشاگران سینما از کمتر از سه درصد در ۱۳۸۰ به هفتاد درصد در ۱۳۸۸ رسید. از ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۸ پرفروش‌ترین فیلم هر سال یک کمدی بود؛ از «توکیو بدون توقف» و «کما» تا «شارلاتان»، «آتش‌بس» و «اخراجی‌ها». استثناها سه سال بودند: ۱۳۸۰ («مریم مقدس»)، ۱۳۸۱ («کلاه قرمزی و سروناز») و ۱۳۸۹ («ملک سلیمان»).
«اخراجی‌ها ۲» مسعود ده‌نمکی در ۱۳۸۸ با حدود ۵٫۳ میلیون تماشاگر تا ۱۴۰۱ پرتماشاگرترین فیلم ثبت‌شده در سالنامه سینما بود؛ رکوردی که در ۱۴۰۲ «فسیل» شکست. از ده فیلم پرتماشاگر دهه هشتاد، شش فیلم کمدی‌اند.
کمدی‌های این دهه متنوع‌تر از دهه بعد بودند: کمدی جنگی («اخراجی‌ها»)، کمدی سیاسی («کما»)، کمدی عاشقانه («آتش‌بس») و کمدی مذهبی‌اجتماعی («مارمولک»). همین تنوع یکی از دلایلی است که منتقدان دهه هشتاد را دوره بهتر کمدی ایرانی می‌دانند.
دهه نود: فرمول تکراری، گیشه پر
در دهه نود کمدی در شش سال از ده سال پرفروش‌ترین فیلم سال بود و تقریبا نیمی از کل تماشاگران دهه را گرفت. پرتماشاگرترین فیلم‌های دهه را ببینید:
| فیلم | سال | تماشاگر |
|---|---|---|
| هزارپا | ۱۳۹۷ | ۴٬۲۱۸٬۷۹۳ |
| مطرب | ۱۳۹۸ | ۳٬۲۹۷٬۱۳۸ |
| نهنگ عنبر ۲ | ۱۳۹۶ | ۲٬۶۷۴٬۶۴۸ |
| آینه بغل | ۱۳۹۶ | ۲٬۶۵۰٬۶۹۷ |
| تگزاس ۲ | ۱۳۹۸ | ۲٬۴۰۶٬۹۴۰ |
| من سالوادور نیستم | ۱۳۹۵ | ۲٬۳۹۶٬۰۰۶ |
| گشت ۲ | ۱۳۹۶ | ۲٬۳۳۵٬۹۰۷ |
همه این‌ها کمدی‌اند. تنها فیلم‌های غیرکمدی در ده فیلم اول دهه «محمد رسول‌الله»، «شهر موش‌ها ۲» و «متری شیش و نیم» بودند.
کمدی‌های این دوره بیشتر یک قالب را تکرار کردند: چند ستاره طنز مثل رضا عطاران و پژمان جمشیدی، قصه پول و پولدار شدن، سفر خارجی یا تقابل سنتی و مدرن، و شوخی‌های بی‌پرده‌تر از قبل. ساختن قسمت دوم و سوم هم رایج شد؛ «نهنگ عنبر ۲»، «گشت ۲» و «تگزاس ۲» نمونه‌اش‌اند.
یک نکته را نباید فراموش کرد: کل تماشاگران سینما در دهه نود از دهه شصت و هفتاد کمتر بود. پرفروش‌ترین فیلم ۱۳۹۲ کمتر از یک میلیون تماشاگر داشت، در حالی که در دهه هفتاد چند فیلم هر سال بیش از سه میلیون تماشاگر جذب می‌کردند. سهم کمدی بالا رفت، اما در بازاری که خودش کوچک‌تر شده بود.
دهه چهارصد: سهم کمدی باز هم بیشتر
«دینامیت» در ۱۴۰۰ و «انفرادی» در ۱۴۰۱، هر دو ساخته مسعود اطیابی، پرفروش‌ترین فیلم سال خودشان بودند. در ۱۴۰۰ دو سوم تماشاگران سینما برای کمدی‌ها بلیت خریدند.
بعد از رکود سال‌های کرونا، سینما در ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ دوباره پر شد: کل تماشاگران از ۱۳٫۵ میلیون در ۱۴۰۱ به ۲۸ میلیون در ۱۴۰۲ و ۳۵ میلیون در ۱۴۰۳ رسید. بیشتر این رشد را کمدی‌ها ساختند. «فسیل» در ۱۴۰۲ با ۷٫۴ میلیون تماشاگر پرتماشاگرترین فیلم تاریخ سالنامه سینما شد و «هتل» با ۶٫۲ میلیون دوم ایستاد. در ۱۴۰۳ «هفتاد سی»، «تگزاس ۳» و «زودپز» هر کدام بیش از چهار میلیون تماشاگر داشتند. در هر دو سال حدود سه‌چهارم بلیت‌های فیلم ایرانی برای کمدی‌ها فروخته شد؛ بالاترین سهمی که کمدی تا امروز داشته است.
۱۴۰۴ سال برگشت بود: کل تماشاگران به حدود ۲۳ میلیون افتاد و سهم کمدی هم به ۵۷ درصد رسید. «مرد عینکی» با ۲٫۴ میلیون تماشاگر پرتماشاگرترین فیلم سال بود، اما دومین فیلم سال یک درام اجتماعی بود: «پیر پسر» با ۲ میلیون تماشاگر.
داده فروش سمفا برای ۱۴۰۵ همین روند را نشان می‌دهد. از یکم فروردین تا ۲۴ مهر حدود ۸٫۶ میلیون بلیت برای فیلم‌های ایرانی فروخته شده و سهم کمدی‌ها از آن پنجاه و هشت درصد است. «خانوم والده» با حدود ۱٫۷ میلیون تماشاگر پرفروش‌ترین فیلم سال تا این‌جاست، و بعد «زنده‌شور» (معمایی) و «استخر» (کمدی).
پرفروش‌ترین فیلم‌های کمدی ایران
این فهرست بر پایه تعداد تماشاگر در سالنامه سینما (۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴) است، نه مبلغ فروش. به همین دلیل کمدی‌های دهه هفتاد کنار پرفروش‌های امروز قرار گرفته‌اند.
| فیلم | کارگردان | سال اکران | تماشاگر |
|---|---|---|---|
| فسیل | کریم امینی | ۱۴۰۲ | ۷٬۴۳۴٬۶۳۵ |
| هتل | مسعود اطیابی | ۱۴۰۲ | ۶٬۲۴۶٬۵۰۵ |
| هفتاد سی | ۱۴۰۳ | ۵٬۷۴۶٬۳۶۱ | |
| اخراجی‌ها ۲ | مسعود ده‌نمکی | ۱۳۸۸ | ۵٬۳۲۸٬۲۹۷ |
| آدم برفی | داوود میرباقری | ۱۳۷۶ | ۴٬۴۷۳٬۲۷۷ |
| تگزاس ۳ | ۱۴۰۳ | ۴٬۴۴۵٬۰۱۷ | |
| هزارپا | ابوالحسن داوودی | ۱۳۹۷ | ۴٬۲۱۸٬۷۹۳ |
| زودپز | ۱۴۰۳ | ۴٬۰۷۲٬۴۴۴ | |
| مرد عوضی | محمدرضا هنرمند | ۱۳۷۷ | ۳٬۷۹۲٬۰۳۳ |
| مطرب | مصطفی کیایی | ۱۳۹۸ | ۳٬۲۹۷٬۱۳۸ |
| اجاره‌نشین‌ها | داریوش مهرجویی | ۱۳۶۶ | ۳٬۰۵۱٬۳۹۰ |
| نهنگ عنبر ۲ | سامان مقدم | ۱۳۹۶ | ۲٬۶۷۴٬۶۴۸ |
تماشاگر هر فیلم فقط برای سال اصلی اکرانش آمده؛ اگر فیلمی سال بعد هم روی پرده مانده باشد، عدد واقعی‌اش کمی بیشتر است. «خانوم والده» در ۱۴۰۵ تا مهرماه حدود ۱٫۷ میلیون تماشاگر داشته و هنوز روی پرده است.
فیلم‌های کمدی قدیمی ایرانی، دهه به دهه
پرتماشاگرترین و شناخته‌شده‌ترین کمدی‌های هر دهه:
- پیش از انقلاب: «آبی و رابی» (۱۳۰۹)، «گنج قارون» (۱۳۴۴)، «حسن کچل» (۱۳۴۹) و «بابا شمل» علی حاتمی (۱۳۵۰).
- دهه شصت: «اجاره‌نشین‌ها»، «روز باشکوه شهر کوچک»، «اتوبوس»، «هی جو»، «زنگ‌ها» و «جعفرخان از فرنگ برگشته».
- دهه هفتاد: «آدم برفی»، «مرد عوضی»، «جیب‌برها به بهشت نمی‌روند»، «دو نفر و نصفی»، «لیلی با من است» و «عینک دودی».
- دهه هشتاد: «اخراجی‌ها» و «اخراجی‌ها ۲»، «کما»، «آتش‌بس»، «توفیق اجباری»، «مارمولک» و «مهمان مامان».
سهم کمدی از تماشاگران سینما، سال به سال
| سال | سهم فیلم‌های کمدی از تماشاگران | پرتماشاگرترین کمدی سال |
|---|---|---|
| ۱۳۶۶ | ۱۱٪ | اجاره‌نشین‌ها |
| ۱۳۷۶ | ۱۶٪ | آدم برفی |
| ۱۳۷۷ | ۱۹٪ | مرد عوضی |
| ۱۳۸۰ | ۳٪ | عینک دودی |
| ۱۳۸۴ | ۲۲٪ | شارلاتان |
| ۱۳۸۸ | ۷۱٪ | اخراجی‌ها ۲ |
| ۱۳۹۲ | ۳۸٪ | رسوایی |
| ۱۳۹۶ | ۶۳٪ | نهنگ عنبر ۲ |
| ۱۳۹۸ | ۵۴٪ | مطرب |
| ۱۴۰۰ | ۶۶٪ | دینامیت |
| ۱۴۰۱ | ۴۸٪ | انفرادی |
| ۱۴۰۲ | ۷۴٪ | فسیل |
| ۱۴۰۳ | ۷۶٪ | هفتاد سی |
| ۱۴۰۴ | ۵۷٪ | مرد عینکی |
سال ۱۳۹۹ به خاطر بسته بودن سینماها در همه‌گیری کرونا از جدول کنار گذاشته شده است. هر فیلمی که در سالنامه برچسب «کمدی» دارد (حتی کنار ژانری دیگر، مثل «اجتماعی، کمدی») کمدی شمرده شده.
چرا کمدی گیشه را گرفت؟
توضیح واحدی وجود ندارد، اما چند عامل بیشتر از بقیه تکرار می‌شوند. سینما برای بیشتر تماشاگران به تفریح جمعی آخر هفته تبدیل شده و کمدی بهترین گزینه برای این نوع تماشاست. ژانرهایی مثل اکشن و وحشت که در جهان رقیب کمدی‌اند، در ایران به دلیل هزینه و محدودیت‌های تولید کم ساخته می‌شوند. سرمایه‌گذار هم ریسک کمتری می‌بیند وقتی فرمول یک کمدی موفق را با همان ستاره‌ها تکرار کند. نتیجه این است که تنوع ژانر در سینمای ایران کم مانده و کمدی جای خالی بقیه را پر کرده است.
برای آشنایی با ژانرهای دیگر و جایگاهشان در گیشه ایران و جهان، انواع ژانر فیلم را ببینید.
منابع
- تعداد تماشاگران ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴: سالنامه آماری سینمای ایران (متن کامل سالنامه‌های ۱۴۰۱، ۱۴۰۲، ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ در گزارش‌های مرجع)، در داشبورد سالنامه سینما: سالن و تماشاگر.
- فروش ۱۴۰۵: داده هفتگی سامانه سمفا، سینمای ایران، کل کشور، تا ۲۴ مهر ۱۴۰۵، در داشبورد سمفا: فروش بلیت سینما و تئاتر.