کالاها و خدمات فرهنگی به‌عنوان مظاهر ملموس فرهنگ، برای دسترسی عمومی مردم فراهم شده‌اند. این کالاها نه تنها در حفظ و ترویج ارزش‌ها، آداب و رسوم و سنت‌ها تأثیرگذار هستند، بلکه موجب تقویت هویت ملی نیز می‌گردند. از سوی دیگر، مصرف این کالاها می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی و رونق کسب‌وکارهای مرتبط با حوزه فرهنگ منجر شود. به همین دلیل، هزینه‌ای که افراد بابت دریافت کالاها و خدمات فرهنگی پرداخت می‌کنند، از اهمیت خاصی برخوردار بوده و نشان‌دهنده ارتباط مستقیم میان فرهنگ و توسعه اقتصادی کشور است.
هزینه‌کرد فرهنگی، به مجموعه هزینه‌هایی اطلاق می‌شود که افراد برای خرید یا بهره‌مندی از محصولات و خدمات فرهنگی نظیر کتاب، صنایع دستی، موسیقی، گردش، تفریح و سرگرمی، سینما و تئاتر و... صرف می‌کنند. این هزینه‌ها نه تنها نشان‌دهنده توجه جامعه به فرهنگ و هنر است، بلکه تأثیرات مثبت اقتصادی و اجتماعی نیز به همراه دارد که می‌تواند به توسعه پایدار کشور کمک کند. از طرفی، میزان مصرف فرهنگی خانوارهای ایرانی در زمینه‌های مختلف و در سال‌های گذشته بیانگر تغییرات ذائقه و سلیقه مخاطب ایرانی در عرصه فرهنگ و هنر نیز می‌باشد.
سالانه داده‌ها و گزارش‌های متعددی با روش‌های پژوهشی گوناگون پیرامون هزینه‌کرد فرهنگی در ایران منتشر می‌شود که می‌تواند به درک عمیق‌تری از الگوهای مصرف فرهنگی خانوارهای ایرانی منجر شود .گروه سیاست‌پژوهی و تحلیل داده نمافر، گزارش حاضر را با هدف تحلیل هزینه‌کرد فرهنگی خانوارهای ایرانی اعم از خانوارهای شهری و روستایی در سال‌های 1396 تا 1402، بر مبنای گزارش و داده‌های منتشرشده توسط مرکز آمار ایران ارائه کرده است. به‌عبارتی در این پژوهش از کدهای پرسشنامه هزینه درآمد خانوار مرکز آمار استفاده شده، بدین معنا که تمامی کدهای هزینه‌ای یک خانوار ایرانی در حوزه‌های هزینه‌ای مختلف در طی این هفت سال مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار گرفته و آن دسته از کدهایی که مصداق هزینه فرهنگی خانوار به‌شمار می‌آمد، شناسایی و استخراج شده است. نتیجۀ آن در 14 بخش، شامل 324 کد هزینه‌ای ذیل عنوان هزینه‌کرد فرهنگی خانوارهای ایرانی دسته‌بندی شده است.
این گزارش داده‌محور در تلاش است تا ابعاد مختلف هزینه‌کرد فرهنگی را بر اساس دهک‌های درآمدی، جنسیت، سن، محل سکونت، وضعیت ملکی، نوع شغل، وضعیت تأهل و میزان تحصیلات در طی سال‌های 1396 تا 1402 بررسی نماید و بر مبنای آن، بینش بهتری از الگوی هزینه‌کرد ایرانیان به پژوهشگران، سیاستگذاران و فعالان حوزه صنایع فرهنگی و خلاق ارائه دهد. همچنین، در این پژوهش کدهایی که تحت عنوان هزینه کرد فرهنگی جای می‌گیرند به صورت دقیق مطالعه و احصاء شده و مصادیق مصرف فرهنگی نسبت به گزارش پیشین به‌روزتر و جامع‌تر شده است.
کاهش سهم هزینه‌کرد فرهنگی اغلب دهک‌ها از مجموع هزینه‌کرد آن‌ها در سال 1402 نسبت به سال قبل مشهود است. به استثنای دهک 7 که افزایش اندکی نسبت به سال قبل داشته است. دهک دهم نیز با وجود کاهش نسبت به سال گذشته، بیشترین میزان هزینه‌کرد فرهنگی از مجموع هزینه‌ها را نسبت به سایر دهک‌ها دارد. در مقابل، دهک اول با 5.49 درصد کمترین سهم را به خود اختصاص داده است. نکته قابل توجه دیگر، روند میانگین هزینه‌کرد دهک‌های درآمدی مختلف از سال 1396 تا سال 1402 می‌باشد. به گونه‌ای که خانوارهای دهک دهم در سالانه به‌طور میانگین معادل 614 میلیون ریال و در سال 1402 میانگین 383 میلیون ریال مصرف فرهنگی داشته‌اند. میانگین هزینه‌کرد فرهنگی سایر دهک درآمدی نمودار زیر قابل مشاهده است:
بررسی سهم هزینه‌کرد فرهنگی براساس نوع شغل سرپرست خانوار، نشان می‌دهد گروه محصل کمترین سهم و خانوارهایی که سرپرست خانوار آن‌ها شاغل است، بیشترین سهم را دارند. همچنین، بررسی سهم هزینه‌کرد فرهنگی بر اساس وضعیت شغلی سرپرست خانوار نشان می‌دهد، بیشترین صرف هزینه در زمینه فرهنگ متعلق به قانون‌گذاران، مقامات عالی‌رتبه و مدیران با 14.51 درصد از مجموع هزینه‌کرد سالانه خانوار است. این گروه در سال 1402، به‌طور میانگین 569 میلیون ریال در حوزه فرهنگ هزینه کرده‌اند.
سهم هزینه‌کرد فرهنگی خانوار بر اساس توزیع جغرافیایی نشان می‌دهد سهم بخش غربی و جنوبی کشور نسبت به سایر بخش‌ها قابل توجه است. پررنگ‌ترین استان که خانوارهای آن بیشترین سهم هزینه‌کرد فرهنگی را از مجموع هزینه‌کرد خود دارند، استان بوشهر با 12.05 درصد است. تهران با 5.39 درصد کمترین سهم هزینه‌کرد فرهنگی را به خود اختصاص داده است. با این حال، از نظر مجموع هزینه‌کرد، تهران با صرف 86 همت با اختلاف زیاد نسبت به سایر نقاط کشور در جایگاه اول قرار دارد.
این گزارش داده‌محور در تلاش است تا ابعاد مختلف هزینه‌کرد فرهنگی را بر اساس دهک‌های درآمدی، جنسیت، سن، محل سکونت، وضعیت ملکی، نوع شغل، وضعیت تأهل و میزان تحصیلات در طی سال‌های 1396 تا 1402 بررسی نماید و بر مبنای آن، بینش بهتری از الگوی هزینه‌کرد ایرانیان به پژوهشگران، سیاستگذاران و فعالان حوزه صنایع فرهنگی و خلاق ارائه دهد. همچنین، در این پژوهش کدهایی که تحت عنوان هزینه کرد فرهنگی جای می‌گیرند به صورت دقیق مطالعه و احصاء شده و مصادیق مصرف فرهنگی نسبت به گزارش پیشین به‌روزتر و جامع‌تر شده است.
نگاهی به برخی از داده‌های گزارش
بررسی‌ها نشان می‌دهد، سهم هزینه‌کرد فرهنگی خانوار شهری و روستایی از مجموع هزینه‌کرد آن‌ها در طی سال‌های 1396 تا 1402 برای خانوارها کاهش یافته است و در سال 1402، سهم هزینه‌کرد فرهنگی برای خانوار شهری 7.5 درصد و برای خانوار روستایی 10.3 درصد برآورد شده است که هر دو نسبت به سال قبل کاهش یافته است. همچنین، از نظر مجموع هزینه‌کرد فرهنگی، طی هفت سال روند صعودی بوده است. با این حال، محاسبه میانگین هزینه‌کرد براساس تورم و قدرت خرید مردم تعدیل شده، نشان می‌دهد روند میانگین از سال 1396 تا 1399 به صورت کاهشی بوده و در سال 1400 با افزایش حدود 12 درصد، به 151 میلیون ریال رسیده است. پس از آن، از سال 1400 تا 1402 این هزینه‌کرد تقریبا ثبت مانده و تغییر قابل توجهی نداشته است. تعدیل میانگین هزینه‌کرد فرهنگی بر اساس تورم، ارزش واقعی میانگین هزینه‌کرد را برای پژوهشگران و سیاستگذاران شفاف می‌کند.
کاهش سهم هزینه‌کرد فرهنگی اغلب دهک‌ها از مجموع هزینه‌کرد آن‌ها در سال 1402 نسبت به سال قبل مشهود است. به استثنای دهک 7 که افزایش اندکی نسبت به سال قبل داشته است. دهک دهم نیز با وجود کاهش نسبت به سال گذشته، بیشترین میزان هزینه‌کرد فرهنگی از مجموع هزینه‌ها را نسبت به سایر دهک‌ها دارد. در مقابل، دهک اول با 5.49 درصد کمترین سهم را به خود اختصاص داده است. نکته قابل توجه دیگر، روند میانگین هزینه‌کرد دهک‌های درآمدی مختلف از سال 1396 تا سال 1402 می‌باشد. به گونه‌ای که خانوارهای دهک دهم در سالانه به‌طور میانگین معادل 614 میلیون ریال و در سال 1402 میانگین 383 میلیون ریال مصرف فرهنگی داشته‌اند. میانگین هزینه‌کرد فرهنگی سایر دهک درآمدی نمودار زیر قابل مشاهده است:
بررسی سهم هزینه‌کرد فرهنگی براساس نوع شغل سرپرست خانوار، نشان می‌دهد گروه محصل کمترین سهم و خانوارهایی که سرپرست خانوار آن‌ها شاغل است، بیشترین سهم را دارند. همچنین، بررسی سهم هزینه‌کرد فرهنگی بر اساس وضعیت شغلی سرپرست خانوار نشان می‌دهد، بیشترین صرف هزینه در زمینه فرهنگ متعلق به قانون‌گذاران، مقامات عالی‌رتبه و مدیران با 14.51 درصد از مجموع هزینه‌کرد سالانه خانوار است. این گروه در سال 1402، به‌طور میانگین 569 میلیون ریال در حوزه فرهنگ هزینه کرده‌اند.
سهم هزینه‌کرد فرهنگی خانوار بر اساس توزیع جغرافیایی نشان می‌دهد سهم بخش غربی و جنوبی کشور نسبت به سایر بخش‌ها قابل توجه است. پررنگ‌ترین استان که خانوارهای آن بیشترین سهم هزینه‌کرد فرهنگی را از مجموع هزینه‌کرد خود دارند، استان بوشهر با 12.05 درصد است. تهران با 5.39 درصد کمترین سهم هزینه‌کرد فرهنگی را به خود اختصاص داده است. با این حال، از نظر مجموع هزینه‌کرد، تهران با صرف 86 همت با اختلاف زیاد نسبت به سایر نقاط کشور در جایگاه اول قرار دارد.