خانه حراج مشهور کریستیز (Christie’s) با دریافت مجوز تجاری در عربستان سعودی، قصد دارد فعالیت‌های خود را در منطقه خلیج فارس گسترش دهد. این اقدام نقطه عطف مهمی برای فرهنگ و هنر عربستان است؛ زیرا کریستیز به نخستین خانه حراج بین‌المللی تبدیل می‌شود که یک پایگاه دائمی در این کشور تأسیس می‌کند. هدف این حراجی، تقویت روابط خود با مجموعه‌داران سعودی به ویژه نسل جدید ثروتمند و اجرای پروژه‌های فرهنگی بلندپروازانه در این کشور است. این حراجی در عربستان بر هنر مدرن و معاصر غرب آسیا، جواهرات و ساعت تمرکز خواهد کرد. کریستیز پیش از این نیز تجربه حضور در منطقه خلیج فارس را داشته است. این خانه حراج در سال 2005 شعبه‌ای را در دبی تأسیس کرد و با برگزاری حراج‌های موفق در زمینه هنر مدرن و معاصر در امارات، به عنوان پیشگام در این عرصه شناخته شد.
خلیج فارس در سال‌های اخیر به یک مرکز سرمایه‌گذاری فرهنگی تبدیل شده و عربستان سعودی شاهد افزایش تعداد موزه‌ها، گالری‌ها و رویدادهای فرهنگی است که به عنوان بخشی از پروژه چشم‌انداز 2030 برای کاهش وابستگی اقتصاد کشور به نفت راه‌اندازی شده‌اند. این امر عربستان سعودی را به بازاری جذاب برای کریستیز تبدیل کرده است. این کشور میزبان تعداد زیادی از مجموعه‌های هنری خصوصی و عمومی، دوسالانه‌ها و موسسات فرهنگی است. بنابراین، اقدام کریستیز اهمیت رو به رشد عربستان سعودی در بازار جهانی هنر را نشان می‌دهد.
هنر در عربستان سعودی به عنوان یک عنصر اساسی در تلاش‌های این کشور برای انجام اصلاحات داخلی و تقویت دیپلماسی فرهنگی مطرح می‌شود. این کشور با بهره‌گیری از منابع گسترده خود، در پی تحقق اولویت‌های اقتصادی و اجتماعی طبق استراتژی چشم‌انداز 2030 است و هنر به عنوان محور اصلی این تلاش‌ها در نظر گرفته شده است تا بتواند جامعه هنری بین‌المللی را جذب کند. از جمله اقداماتی که در این راستا انجام می‌شود، ایجاد فضاهای هنری مدرن و جذاب برای گردشگران و هنرمندان است.
این تغییرات همچنین به تقویت دیپلماسی فرهنگی و نفوذ نرم عربستان سعودی کمک می‌کند. این کشور با استفاده از هنر به عنوان ابزاری برای ارتباط با دیگر کشورها و فرهنگ‌های مختلف، در تلاش است تا روابط بین‌المللی خود را گسترش دهد. این رویکرد نه تنها به افزایش شناخت جهانی از فرهنگ عربستان کمک می‌کند، بلکه فرصتی برای تبادل فرهنگی و هنری نیز فراهم می‌آورد. بنابراین در این نوشتار به تحلیل وضعیت اقتصاد فرهنگ و هنر عربستان خواهیم پرداخت تا دلایل تصمیم خانه حراج کریستیز برای تأسیس شعبه‌ای در ریاض را بهتر درک کنیم.
سهم 2.38 درصدی صنایع فرهنگی و خلاق از تولید ناخالص داخلی عربستان
عربستان سعودی با تمرکز بر حفظ و نمایش میراث فرهنگی خود، بخش فرهنگی را به‌عنوان محرک توسعه بیشتر در اولویت قرار داده است. این تمرکز استراتژیک با اهداف متنوع‌سازی چشم‌انداز 2030 این کشور همسو است. از زمان تأسیس وزارت فرهنگ در سال 2018، 11 کمیسیون فرهنگی نفوذ این بخش را افزایش داده و قصد دارند سهم اقتصادی آن را تا سال 2030 به 3 درصد از تولید ناخالص داخلی افزایش دهد. براساس آخرین آمار، سهم صنایع فرهنگی و خلاق عربستان از تولید ناخالص داخلی این کشور 2.38 درصد است. همچنین، عربستان دارای بیش از 11،850 مرکز فرهنگی است که به‌عنوان شرکت‌های خرد، کوچک یا متوسط (MSMEs) طبقه‌بندی می‌شوند. بازار کار در زمینه‌های فرهنگی نیز با رشد همراه بوده است. براساس داده‌های سه ماهه سوم سال 2022، تعداد کارکنان هر دو جنسیت در حرفه‌های فرهنگی مستقیم به میزان 5.53 درصد افزایش یافت و به 181،709 نفر رسید که عمدتا ناشی از افزایش تعداد سرآشپزها و باریستاها در بخش هنرهای آشپزی است. بیش از 64 درصد نیروی کار فرهنگی در این دو حرفه مشغول به کار هستند.
قبل از اینکه مفهوم بخش‌های فرهنگی در عربستان به‌طور کامل شکل بگیرد، هنرمندان، حامیان هنر و گالری‌ها در دایره‌ای محدود فعالیت می‌کردند. در حال حاضر، کمیسیون هنرهای تجسمی، به همراه بنیاد دوسالانه دیریه و سایر نهادهای مرتبط، سکویی برای ارتباط هنرمندان و نمایشگاه‌ها با جوامع هنری مختلف فراهم کرده‌اند تا بتوانند به صحنه جهانی هنر متصل شوند. با ایجاد این فرصت‌ها برای هنرمندان سعودی امکان اینکه بتوانند خلاقیت خود را در سطوح محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی به نمایش بگذارند، فراهم شده است.
افزایش صادرات آثار هنری و عتیقه‌جات عربستان در سه ماهه اول سال 2024
وزارت فرهنگ عربستان سعی دارد از طریق قانون‌گذاری، ارائه کمک‌های مالی و فراهم کردن دفاتر، استودیوها و امکانات تولید و توسعه، تأمین مالی کسب‌وکارهای فرهنگی و جذب سرمایه‌گذاری، چه در کوتاه‌مدت و چه در بلندمدت، برای تحقق اهداف خلاقانه هنرمندان کمک کند. طبق گزارش روزنامه سعودی الوطن، ارزش صادرات آثار هنری و عتیقه عربستان در سه ماهه اول 2024 به 473.6 میلیون دلار افزایش یافته که در مقایسه با 143.7 میلیون دلار در سه ماهه اول سال گذشته، نشان‌دهنده پیشرفت قابل توجهی است. پیش‌بینی می‌شود این رقم تا پایان سال به رکورد 2 میلیارد ریال سعودی (533.3 میلیون دلار) برسد. این صادرات شامل نقاشی‌های تولید شده توسط هنرمندان سعودی و مجسمه‌های ساخته‌شده از مواد مختلفی مانند برنز، مرمر و چوب می‌باشد. همچنین اقلام دست‌ساز نظیر فرش، جواهرات و اشیاء مسی و آثار باستانی از تمدن‌های مختلف که در شبه جزیره عربستان شکل گرفته‌اند نیز در این صادرات وجود دارد.
آثار هنری عربستان عمدتا به کشورهای اروپایی مانند بریتانیا، فرانسه و ایتالیا و همچنین به ایالات متحده صادر می‌شود. مقاصد عربی شامل امارات و قطر هستند. در سال‌های اخیر، عربستان سعودی شاهد رشد چشمگیر صنعت گردشگری بوده که نقش مهمی در افزایش علاقه به هنر در این کشور ایفا کرده است. این کشور با برگزاری نمایشگاه‌ها و جشنواره‌ها از توسعه بخش هنر حمایت کرده است.
طبق گزارش بلومبرگ، ارزش پروژه‌های مرتبط با چشم‌انداز 2030 عربستان به 1.3 تریلیون دلار رسیده است. این طرح شامل توسعه زیرساخت‌های خرده‌فروشی لوکس و همچنین زیرساخت‌های هنری و فرهنگی می‌باشد. ریاض در حال حاضر میزبان جشنواره هنری سالانه نور ریاض و دوسالانه دیریه است. با رشد بخش هنری، کریستیز نیز به وضوح به دنبال گسترش فعالیت‌های خود در این کشور است. این خانه حراج در سال 2017 تابلوی سالواتور موندی لئوناردو را به مبلغ 450.3 میلیون دلار به محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، فروخت.
وضعیت تجارت هنر در قطر و امارت؛ چشم‌انداز فرهنگی در همسایگی عربستان
کریستیز تنها خانه حراجی نیست که به خلیج فارس توجه دارد. اخیرا صندوق ثروت ملی ابوظبی قراردادی یک میلیارد دلاری با مالک ساتبی، پاتریک درهی، برای خرید سهام اقلیت این شرکت منعقد کرد. این معامله پس از کاهش شدید درآمد ساتبی در نیمه اول سال 2024 انجام شد. سرمایه‌گذاری در خلیج فارس موضوع جدیدی نیست، اما اکنون شاهد افزایش قابل توجهی در این زمینه هستیم. این امر نشان‌دهنده تمایل شرکت‌های هنری به گسترش فعالیت‌های خود و حرکت به سمت مناطقی با پتانسیل مالی بالا، به ویژه در شرایط اقتصادی کنونی است.
آمارها حاکی از آن است که واردات و صادرات آثار هنری در امارات متحده عربی تا سال 2026 به بیش از 2.5 میلیارد دلار خواهد رسید. این پیش‌بینی نشان‌دهنده یک رشد سالانه 4.8 درصدی در واردات و 4.3 درصدی در صادرات از سال 2021 است. این ارقام نشان‌دهنده افزایش قابل توجه در فعالیت‌های هنری و تجارت فرهنگی در این کشور است. امارات نیز همانند عربستان، با تلاش برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، به سمت تنوع اقتصادی حرکت کرده و سرمایه‌گذاری بیشتری در بخش‌های فرهنگی و هنری انجام داده است. سرمایه‌گذاری‌های این کشور در عرصه‌های فرهنگی و هنری و همچنین برگزاری جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های بین‌المللی، با استقبال حراج‌های بزرگ، موزهداران و صاحبان گالری‌ها و هنرمندان مطرح از سراسر جهان مواجه شده است.
قطر نیز به مانند امارات، سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در زمینه فرهنگ و هنر انجام داده و برنامه‌های متعددی برای راه‌اندازی موزه‌ها و برگزاری رویدادهای هنری ترتیب داده است. این دو کشور با تمرکز بر سیاست‌های چندملیتی در تلاش‌اند تا هنر معاصر منطقه را نمایندگی کنند (مریدی و کلانتری، 1401). آمارها حاکی از آن است که ارزش بازار هنرهای تجسمی قطر در سال‌های اخیر افزایش یافته و در سال 2019 به 13.4 میلیون دلار آمریکا رسیده است. به نظر می‌رسد عربستان سعودی نیز در تلاش است تا در عرصه فرهنگ و هنر از همسایگان خود عقب نماند.
کلام آخر
عربستان سعودی در سال‌های اخیر به‌طور جدی به تقویت و توسعه حوزه فرهنگ و هنر پرداخته است. این تلاش‌ها نه تنها به افزایش صادرات آثار هنری این کشور کمک کرده، بلکه توانسته است سرمایه‌گذاری‌های خارجی را نیز جذب کند. برنامه‌های مختلفی که عربستان در زمینه تأسیس گالری‌های هنری و موزه‌ها و برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری انجام می‌دهد به رونق بازار هنر در عربستان کمک خواهد کرد. علاوه بر این، افتتاح شعبه خانه حراج کریستیز در عربستان به عنوان بزرگترین خانه حراج دنیا، می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر پیشرفت این کشور در زمینه هنر داشته باشد. این اقدام به رونق هنر در عربستان کمک می‌کند و انتظار می‌رود که بازار هنر عربستان جایگاه خود را در سطح بین‌المللی پیدا کند.
نمافر شما را به مطالعه ی پست تحول صنایع فرهنگی عربستان و اداره ی سرگرمی دعوت می کند.
منابع
مریدی، محمدرضا، کلانتری، مونا (1401). تغییر پارادایم هنر ملی به هنر تراملی: مطالعه تحولات هنر در امارات متحده عربی و قطر. نشریه هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی