آمار صنعت گردشگری ایران در سال 1403
طبق گزارش سازمان جهانی گردشگری، ایران در سه‌ماهه نخست سال 2024 رشدی 60 درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته ثبت کرد. همچنین در نیمه نخست سال 1403 بیش از 4.1 گردشگری خارجی داشت. این رقم نسبت به دوره مشابه سال قبل جهشی قابل‌توجه محسوب می‌شود؛ چراکه در کل هفت‌ماهه نخست سال ۲۰۲۳ کمتر از ۳ میلیون گردشگر به ایران سفر کرده بودند.
آمارهای پراکنده اعلام‌شده از گردشگری ایران در 1403
مجموع گردشگران ورودی به ایران، ۸۷ درصد از آنان از سه کشور عراق (با سهم ۵۴ درصدی از کل گردشگران)، افغانستان (با سهم ۲۳ درصدی) و ترکیه (با سهم ۱۰ درصدی) بوده‌اند. آمارها نشان می‌دهد در طول سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۴۰۳ بالاترین تعداد سالانه گردشگران ورودی به ایران مربوط به سال ۱۳۹۸ با ۸/۸ میلیون گردشگر بوده که با توجه به آمار نیمه اول سال، به‌نظر می‌رسد به این رکورد ۸ میلیون نزدیک شد.
طبق گفته انوشیروان محسنی بندپی، معاون وزارت میراث فرهنگی، ایران طی سال گذشته خورشیدی (مارس ۲۰۲۴ تا مارس ۲۰۲۵) میزبان ۷.۴ میلیون گردشگر خارجی بود. هدف‌گذاری رسمی این است که طی چهار سال آینده تعداد گردشگران خارجی به ۱۵ میلیون نفر افزایش یابد. در همین راستا، بیش از ۲,۵۰۰ پروژه در دست اجراست که شامل ۵۰۰ هتل جدید و حدود ۳,۰۰۰ اقامتگاه بوم‌گردی می‌شود. از این 7.4 میلیون گردشگر خارجی، 1.2 میلیون نفر به قصد گردشگری سلامت به ایران آمده‌اند و به گفته سیدرضا صالحی‌امیری وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، میانگین هزینه‌کرد آنان بین 2 تا 3 هزار دلار بوده است.
حدود نیمی از گردشگران ورودی به ایران در سال 1403 از کشور عراق بوده‌اند. بعد از عراق کشور افغانستان قرار دارد که با توجه به حضور گسترده اتباع این کشور در ایران، احتمالا تعداد اندکی از افرادی که از این کشور به ایران آمده‌اند را می‌توان گردشگر نامید. در فهرست 10 کشور با بیشترین مسافر به ایران، غیر از عراق و افغانستان، 8 کشور باقیمانده سهم اندکی از تعداد مسافران را به خود اختصاص می‌دهند. بنابراین، پر بیراه نیست اگر ادعا کنیم ایران جز از عراق و اندکی از ترکیه، از کشورهای دیگر گردشگر ورودی ناچیزی دارد. حتی بسیاری از افرادی که از پاکستان به ایران می‌آیند، به قصد رسیدن به مقاصد زیارتی کشور عراق در بازه‌های زمانی‌ای همچون اربعین حسینی از کشور ما می‌گذرند و از خود ردی در اقتصاد گردشگری ایران به جا نمی‌گذارند. جالب است بدانیم در سال 1403 از 16 کشور جهان، تنها یک نفر وارد ایران شده است.
گردشگران ورودی بیشتر از چه نوع مرزهایی وارد ایران می‌شوند؟
در سال 1403 بیشتر گردشگران خارجی، مرزهای زمینی را برای ورود به ایران انتخاب کرده‌اند و بیش از 1 میلیون 700 هزار گردشگر نیز از طریق هوایی به ایران آمده‌اند. وقتی بیشتر گردشگران یک کشور از همسایه‌ها باشند، کاملا طبیعی است که بیشتر سفرها نیز زمینی باشد و نه هوایی.
جنسیت مسافران ورودی به ایران در سال 1403
یکی از عجیب‌ترین آمارهای گردشگری ایران در سال 1403 این است که از حدود هفت میلیون مسافر ورودی به ایران، بیش از 5 میلیون و 300 هزار نفر مرد و تنها بیش از 2 میلیون نفر زن بوده‌اند. یعنی در جامعه گردشگران ورودی به ایران تعداد زنان، کمتر از نصف مردان است. شاید نتوانیم از علت دقیق این آمار بدون انجام پژوهش‌های آماری سر در بیاوریم؛ اما می‌توان حدس زد بیشتر ورودی‌ها از کشور افغانستان، مردانی هستند که به دلیل کار کردن راهی ایران می‌شوند و احتمالا درصد بالایی از مسافران عراقی را نیز مردانی تشکیل می‌دهند به دلایل زیارتی یا درمانی و بدون زنان خود را به کشور ما می‌رسانند.
جدول آمار نفر شب اقامت در اقامتگاههای گردشگری کشور در سال 1403 نشان می‌دهد که خراسان رضوی با بیش از 18.7 میلیون نفر شب اقامت، قطب اصلی گردشگری مذهبی ایران محسوب می‌شود. تهران با 4.2 میلیون، فارس با 1.6 میلیون و اصفهان با 1.3 میلیون نفر شب در رتبه‌های بعدی قرار دارند. استان‌های شمالی مازندران و گیلان نیز با بیش از یک میلیون نفر شب، مقاصد محبوب تابستانی هستند. آذربایجان شرقی، اردبیل، یزد و کرمان نیز جزو ده مقصد برتر گردشگری کشور قرار گرفته‌اند.
شایان ذکر است که آمار «نفر شب اقامت» لزوماً معادل تعداد مسافران نیست. احتمالاً تعداد مسافران مازندران و گیلان از اصفهان و فارس بیشتر است، اما چون مدت اقامت کمتری دارند (2-3 شب در مقابل 4-7 شب)، آمار نفر شب آن‌ها کمتر است. همچنین بخش زیادی از مسافران شمال در ویلاها و اقامتگاههای غیررسمی می‌مانند که در این آمار محاسبه نمی‌شود. گردشگری شمال نیز فصلی است، در حالی که اصفهان و شیراز در تمام فصول پذیرای گردشگر هستند. نوع گردشگران نیز متفاوت است. برای مثال شیراز یکی از قطب‌های گردشگری پزشکی ایران است اما استان‌های شمالی صرفا مقصدی تفریحی به حساب می‌آیند.
آمار انواع اقامتگاههای گردشگری ایران در سال 1403
ترکیب اقامتگاههای گردشگری ایران بازتابی از استراتژی گردشگری عمومی و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری این کشور است. غلبه قریب به 67 درصدی خانه مسافر و بوم‌گردی نشان‌دهنده تمرکز بر گردشگری ارزان‌قیمت و داخلی است که اگرچه برای دسترسی عموم مردم مثبت محسوب می‌شود، اما محدودیت‌هایی در جذب گردشگران خارجی پردرآمد ایجاد می‌کند. سهم کم هتل‌های استاندارد (تنها 16 درصد) در مقایسه با کشورهای توریستی پیشرو، یکی از عوامل کلیدی پایین بودن درآمد سرانه گردشگری ایران است. در حالی که بوم‌گردی می‌تواند جاذبه‌ای منحصربه‌فرد برای گردشگری پایدار باشد، کمبود هتل‌های لوکس و مجتمع‌های گردشگری بزرگ مانع از رقابت با مقاصد منطقه‌ای نظیر امارات و ترکیه می‌شود. این ساختار نشان می‌دهد که ایران هنوز در مرحله توسعه زیرساخت‌های گردشگری قرار دارد و برای دستیابی به اهداف درآمدی، نیاز به جذب سرمایه‌گذاری قابل توجه در بخش هتلداری استاندارد دارد.
از منظر مالی، درآمد گردشگری ایران در سال منتهی به مارس ۲۰۲۴ حدود ۷ میلیارد دلار بوده که تنها ۳۳ درصد از هدف ۲۱ میلیارد دلاری تعیین‌شده در برنامه ششم توسعه را پوشش می‌دهد. این در حالی است که کشورهای همسایه، مانند امارات و ترکیه، به‌ترتیب ۵۲ و ۵۰ میلیارد دلار درآمد از گردشگری در سال ۲۰۲۳ داشته‌اند.
بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، غرب آسیا در سال 2024 یکی از پیشروترین مناطق از نظر رشد گردشگری بوده است. به عنوان نمونه، سهم پیش‌بینی‌شده مراکش از طریق شهر مراکش در تولید ناخالص داخلی این کشور تا سال 2026 حدود 8.6 درصد خواهد بود. شهرهایی مثل مکه، ابوظبی و مراکش سهم بالای 7٪ از رشد GDP را از گردشگری به خود اختصاص داده‌اند و سهم پایتخت ایران تنها 4.4٪ پیش‌بینی شده است.
چالش‌ها و سیاست‌ها
طبق سند چشم‌انداز 20ساله، ایران قرار بود تا سال 1404 به 20 میلیون گردشگر خارجی برسد؛ رقمی که تاکنون و طبق آمار رسمی، تنها به کمتر از یک سوم آن دست یافته است.
هرچند صنعت گردشگری ایران با چالش‌های ژئوپولیتیکی و تحریم‌ها نیز روبه‌رو است. این عوامل مانع بازگشت کامل به سطح شتاب گردشگری پیش از ۲۰۱۹ شده‌اند. افزون بر این، تصویر ایران در رسانه‌های جهانی گاه با روایت‌های منفی و مغرضانه سیاسی همراه بوده که بر تصمیم گردشگران تأثیر می‌گذارد.
برای غلبه بر این مشکلات، سیاست‌هایی همچون لغو ویزا برای اتباع ۳۳ کشور، تسهیل فرایندهای صدور ویزا و طرح کارت گردشگری برای ساده‌سازی مبادلات ارزی گردشگران در دست اجراست. همچنین بیش از ۲,5۰۰ پروژه گردشگری در سراسر کشور برای ارتقای زیرساخت‌ها و جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی دنبال می‌شود.
ظرفیت‌های فرهنگی و میراث جهانی
ایران با برخورداری از ۲۸ میراث فرهنگی ملموس و ۲۶ میراث فرهنگی ناملموس ثبت‌شده در یونسکو در میان ۱۰ کشور نخست جهان از نظر جاذبه‌های گردشگری قرار دارد. مکان‌هایی چون بازارهای شلوغ تهران، مساجد بزرگ اصفهان، و باغ‌ها و آرامگاه‌های شاعرانه شیراز، بخشی از این گنجینه هستند که می‌توانند به موتور محرک جذب گردشگران تبدیل شوند.
کلام آخر
روندهای سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که ایران در مسیر رشد گردشگری قرار گرفته است. افزایش ۶۰ درصدی ورود گردشگران در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۴ و حضور 4.۱ میلیون نفر در نیمه نخست سال، نشانه‌ای از بازگشت تدریجی اعتماد جهانی به ایران به‌عنوان مقصدی امن و غنی است.
با این حال، فاصله چشمگیر درآمدهای ایران با کشورهای منطقه تأکید می‌کند که موفقیت در گرو سیاست‌گذاری قوی‌تر، ارتقای زیرساخت‌ها، بازاریابی بین‌المللی مؤثر و بهبود تصویر جهانی است.
ایران، با میراث فرهنگی غنی، مناظر طبیعی متنوع و میهمان‌نوازی مردمش، این ظرفیت را دارد که در صورت تداوم اصلاحات و برنامه‌ریزی استراتژیک، جایگاه خود را به‌عنوان بازیگری برجسته در بازار جهانی گردشگری تثبیت کند.
