داده‌نما وضعیت کتاب در فضای مجازی
بی‌آن‌که درختی قطع شود کتاب‌ها ورق می‌خورند، بدون این‌که وسواس سالم نگه‌داشتن صفحات کتاب سراغمان بیایند کتاب‌ها نو و صاف می‌مانند و در حالی که دیگر نگرانی برای جابه‌جایی کتاب‌هایمان از این خانه به آن خانه و ذوق چیدنشان در کتابخانه و قفسه‌ها را تجربه نمی‌کنیم باز هم کتاب می‌خوانیم. اما چطور؟ پاسخ ساده است؛ کتاب‌های الکترونیکی و دیجیتال مدت‌هاست آمده‌اند.صنعت کتاب در سال‌های گذشته به خوبی با تغییر و تحولات فناورانه همراه شده است و توانسته خود را با آن وفق دهد. امروزه دیگر خیلی از ما مشتری کتاب‌های الکترونیک شده‌ایم و تجربه خواندن نسخه‌های الکترونیک کتاب‌ها را داریم. با توجه به این‌که کتابخوانی و مطالعه در بستر فضای مجازی به‌عنوان یک عادت فرهنگی شناخته می‌شود و در بسیاری از کشورها از جمله کشورمان ایران رونق گرفته و با اسقبال همراه شده است. گزارش داده‌نما وضعیت کتاب در فضای مجازی، با رویکردی داده‌محور روندها و آمارهای این حوزه را مرور کرده است.
«داده‌نما وضعیت کتاب در فضای مجازی» شامل 3 فصل و 29 نمودار است که در 52 صفحه نگارش شده است. این محصول شامل سه بخش «بررسی آماری سکوهای کتاب الکترونیکی»، «بررسی دسته‌بندی کتاب‌ها در سکوهای کتاب الکترونیکی» و «بررسی کتاب در اینستاگرام» است. با توجه به این‌که در این محصول، وضعیت کتاب در فضای مجازی در دو سطح داخلی و خارجی بررسی شده، افزون بر شناسایی و رصد چالش‌ها و فرصت‌های این حوزه در داخل کشور، امکان مقایسه با روندها و نمونه‌های موفق جهانی نیز فراهم شده است.
سکوهای کتاب الکترونیکی از دریچه آمار
در بخش اول این محصول که تحت عنوان «بررسی آماری سکوهای کتاب الکترونیکی» آمده است، چهار موضوع «مهم‌ترین سکوها»، «نرخ بازدید»، «بازی سنی مخاطبان» و «نسبت جنسیتی مخاطبان» بررسی شده است. این کار با استفاده از سایت SimilarWeb صورت گرفته و شاخص‌های مهم کتاب الکترونیکی در ایران مورد بررسی قرار گرفته است.در این بخش ابتدا، با استفاده از امکانات سایت SimilarWeb، مهم‌ترین سکوهای کتابخوان مجازی در ایران که مورد استقبال کاربران هستند شناسایی شده‌اند. بر همین اساس، «30بوک»، «کتاب سبز»، «بوک روم»، «کتابراه»، «دهکده لینکز»، «شهر کتاب آنلاین»، «ایران کتاب» و «طاقچه» مهم‌ترین سکوهای کتابخوان مجازی هستند که مورد استقبال کاربران ایرانی هستند.
اما شاید برای شما هم سؤال پیش بیاید برترین سکوهای مجازی مرتبط با حوزه کتاب چه اندازه بازدید دارد. سکوی «کتابراه» با بیش از 3 میلیون بازدید ماهانه، برترین پلتفرم حوزه کتاب در ایران است. فیدیبو، ایران کتاب و طاقچه دیگر سکوهایی هستند که بیش از 2 میلیون بازدید ماهانه دارند.
برای درک بهتر وضعیت مخاطبان سکوهای کتابخوانی آنلاین، سایت فیدیبو (به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سکوهای کتاب) و فیلیمو (به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سکوهای مرتبط با فیلم و سریال) با یکدیگر مقایسه شده‌اند. بر همین اساس، آمار بازدید ماهانه سایت فیلیمو بیش از 9 برابر سایت فیدیبو است. همچنین مقایسه آمار بازدید یکتای ماهانه سایت فیدیبو و فیلیمو نیز باز هم حاکی از برتری و اختلاف قابل توجه فیلیمو دارد.
در این بخش موضوعات «بازه سنی مخاطبان در پلتفرم‌های داخلی»، «بازه سنی مخاطبان در پلتفرم‌های خارجی»، «مقایسه جنسیت مخاطبان سکوهای ایرانی و بین‌المللی» نیز بررسی شده است. به‌طور کلی نتایج این فصل نشان می‌دهد که 4 سکوی فیدیبو، طاقچه، کتابراه و ایران کتاب اکثریت مخاطبان را به خود اختصاص داده‌اند و بین 2 تا 3 میلیون بازدید ماهانه دارند. همچنین عمده کاربران این سکوها در ایران جوانان هستند.
دسته‌بندی کتاب‌ها در سکوهای کتاب الکترونیکی
چهار موضوع «بررسی کتاب‌ها از نظر ژانر»، «پربحث‌ترین کتاب‌ها»، «بررسی قیمت کتاب‌ها» و «بررسی توزیع امتیاز کتاب‌ها» در بخش بررسی دسته‌بندی کتاب‌ها در سکوهای کتاب الکترونیکی بررسی شده‌اند. بدین منظور تمام اطلاعات مربوط به کتاب‌های پلتفرم فیدیبو (صوتی و مکتوب) به عنوان سکوی ایرانی و در مقابل 400 هزار کتاب پرمخاطب (از نظر تعداد رای و تعداد نقشه نوشته شده) وبسایت گودریدز به عنوان سکوی بین‌المللی استخراج شده است.واکاوی سهم و تعداد هر ژانر از تولید و انتشار کتاب معیار خوبی برای سنجیدن استقبال خوانندگان، تقاضای خریداران و مصرف‌کنندگان و فعالیت نویسندگان و مترجمان است. اگر تعداد کتاب‌های یک ژانر خاص نسبت به دیگر ژانرها بیشتر است به احتمال فراوان ریشه آن به سه مؤلفه ذکر شده برمی‌گردد. ژانر «ادبیات» با اختصاص 25.7درصد از تولید و انتشار کتاب در فضای مجازی پیشتاز است، ژانر «روانشناسی» با 10.9درصد در رتبه دوم ایستاده و ژانر «کودک» با 8.6درصد در جایگاه سوم قرار دارد.
سهم و تعداد هر ژانر از تولید و انتشار کتاب صوتی، سهم و تعداد هر دسته‌بندی از تولید و انتشار کتاب در جهان، پرمخاطب‌ترین کتاب‌های سایت فیدیبو، پرمخاطب‌ترین کتاب‌های صوتی سایت فیدیبو، پربحث‌ترین کتاب‌ها به تفکیک ژانر در فیدیبو، توزیع امتیاز کاربران به کتاب‌ها در سایت فیدیبو، پرمخاطب‌ترین کتاب‌های سایت گودریدز و... سایر موضوعاتی هستند که در این بخش به آن‌ها پرداخته شده است.
حجم، محتوا، ناشر، نوع جلد و نوبت چاپ از عواملی هستند که بر قیمت کتاب تأثیرگذار هستند. با این حال، با توجه به این‌که موضوع چاپ در کتاب‌های دیجیتال مطرح نیست، ژانر کتاب یکی از عوامل مؤثر و مهم است. بررسی قیمت کتاب، براساس ژانر نشان می‌دهد که به‌طور کلی کتاب‌هایی که جنبه علمی و آموزشی دارند میانگین قیمت بالاتری دارند و کتاب‌هایی با موضوع هنر، ادبیات و روانشناسی که بیشتر جنبه سرگرمی دارند قیمت پایین‌تری دارند.
یافته‌های این فصل اطلاعات جالب و مفیدی را نمایان ساخته است؛ برای مثال بین تعداد مخاطب کتاب‌های وبسایت جهانی گودریدز و تولید سینمایی آن‌ها رابطه مستقیم وجود دارد و یا این‌که کتاب‌های با موضوع زنان و فمنیسم با اقبال مناسبی از سوی کاربران پلتفرم فیدیبو مواجه نشده است.
وضعیت کتاب در اینستاگرام
رسانه اجتماعی اینستاگرام نزد مردم ایران از محوبیت بالایی برخوردار است و توانسته مورد استقبال آن‌ها قرار بگیرد، واکاوی «#کتاب» در اینستاگرام نیز این موضوع را تایید می‌کند، به‌طوری‌که تحت عنوان #کتاب بیش از 5 میلیون پست تاکنون ثبت شده است. بر همین اساس در بخش «وضعیت کتاب در اینستاگرام» موضوعات «بررسی‌های هشتگ‌های مرتبط با #کتاب»، «خوشه‌بندی موضوعی پست‌ها» و «فعال‌ترین صفحات اینستاگرام» بررسی شده‌اند.سهم هشتگ‌های برتر از نظر تعداد پست در مجاورت #کتاب، هشتگ‌های برتر از نظر مجموع و میانگین اثرگذاری در مجاورت #کتاب، هشتگ‌های برتر هر خوشه از نظر تعداد در مجاورت #کتاب، مجموع اثرگذاری هر خوشه در مجاورت #کتاب و فعال‌ترین صفحات اینستاگرام براساس مجموع میزان اثرگذاری هر پست بخشی از مطالبی هستند که در این بخش به آن‌ها پرداخته شده است.
به منظور بررسی محتوای مربوط به پست‌ها، خوشه‌بندی هشتگ‌ها بر اساس گراف ارتباطی آن‌ها انجام شده است و پس از حذف هرزنامه‌ها 8 خوشه اصلی شناسایی شده است.
یافته‌های این بخش نشان می‌دهد که عمده محتوای منتشر شده درباره کتاب در اینستاگرام مربوط به موضوع روانشناسی و ادبیات (رمان، شعر و...) است. در میان محتوای منتشر شده معرفی کتاب نقش پررنگی دارد و به نظر می‌رسد که به این نیاز به‌طور جدی پاسخ داده نشده است. همچنین سهم پست‌های اینستاگرام مرتبط با کتاب با مضمون عاشقانه به نسبت سایر مضامین پررنگ‌تر است.
کلام آخر
«داده‌نما وضعیت کتاب در فضای مجازی» به منظور بررسی وضعیت کتابخوانی در فضای مجازی، وبسایت‌های مرتبط با حوزه کتاب و رسانه اجتماعی اینستاگرام را مورد بررسی قرار داده است. در همین راستا ابتدا وضعیت سکوهای کتابخوانی مجازی بررسی شده‌اند . سپس برای درک بهتر موضوع، به وضعیت کتابخوانی مجازی در سایت فیدیبو و گودریدز از جنبه‌های مختلف پرداخته شده است و در پایان نیز موضوع کتاب در رسانه اجتماعی اینستاگرام به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پلتفرم‌های ترویجی مورد بررسی قرار گرفت.یافته‌ها حاکی از این است که سکوهای کتابخوانی که در سه حوزه فروش، نقد و بررسی و خلاصه کتاب فعالیت دارند، مورد اقبال مخاطبان قرار گرفته‌اند. واکاوی کتاب‌های الکترونیکی بر حسب ژانر نشان می‌دهد که سه ژانر ادبیات، روانشناسی و کودک سهم بزرگی از تعداد عناوین و میزان توجه کاربران را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین بررسی پست‌های اینستاگرام حاکی از این است که ترویج فرهنگ مطالعه و کتابخوانی بیشترین سهم تولید محتوا را به خود اختصاص داده است.