همه چیز درباره تاریخ صنعت انیمیشن سازی در ژاپن

بیشتر کارتون‌های قدیمی که در دهه‌های شصت و هفتاد از تلویزیون ایران پخش شدند ساخت ژاپن بودند، هرچند خیلی از بینندگان آن زمان این را نمی‌دانستند. «هایدی»، «آن شرلی»، «حنا دختری در مزرعه»، «بچه‌های کوه آلپ» و «بابا لنگ‌دراز» همه کار یک استودیو ژاپنی، نیپون انیمیشن، هستند و از روی رمان‌های اروپایی و آمریکایی ساخته شده‌اند. در این صفحه فهرست کارتون‌های ژاپنی قدیمی پخش‌شده در ایران را با نام اصلی، سال ساخت و رمانی که از آن اقتباس شده‌اند آورده‌ایم، و بعد تاریخچه کوتاه صنعت انیمه ژاپن را.

فهرست کارتون‌های ژاپنی قدیمی پخش‌شده در ایران

چند کارتون آشنای همان سال‌ها، مثل «دور دنیا در هشتاد روز» و «ویکی وایکینگ»، تولید مشترک ژاپن با اسپانیا یا آلمان و اتریش بودند. «دور دنیا در هشتاد روز» را یک شرکت اسپانیایی با نیپون انیمیشن ساخت.

چرا این همه کارتون ژاپنی از روی رمان اروپایی؟

بیشتر کارتون‌های این فهرست از مجموعه‌ای به نام «تئاتر شاهکارهای جهان» (World Masterpiece Theater) هستند که شبکه فوجی ژاپن از دهه هفتاد میلادی هر سال یک قسمتش را پخش می‌کرد. هر فصل یک رمان مشهور کودک و نوجوان، بیشتر اروپایی، را در حدود پنجاه قسمت روایت می‌کرد. «هایدی» (۱۹۷۴) و «آن شرلی» (۱۹۷۹) را ایسائو تاکاهاتا کارگردانی کرد و هایائو میازاکی در هر دو طراح صحنه بود؛ این دو بعدها استودیو جیبلی را بنیان گذاشتند.

از دلیل‌های پخش گسترده این کارتون‌ها در تلویزیون ایران بعد از انقلاب می‌توان این‌ها را گفت: داستان خانوادگی داشتند، از خشونت و صحنه‌های عاشقانه پرهیز می‌کردند و ریشه ادبی‌شان قابل دفاع بود. ارزان بودن نسبت به تولیدات آمریکایی هم در خرید آن‌ها اثر داشت. دوبله فارسی بیشترشان کار گویندگانی بود که صدایشان برای یک نسل با این شخصیت‌ها یکی شد.

فوتبالیست‌ها

«فوتبالیست‌ها» نام فارسی «کاپیتان سوباسا» است که از روی مانگای یوئیچی تاکاهاشی ساخته شد. مانگا از ۱۹۸۱ در مجله شونن جامپ منتشر می‌شد و انیمه‌اش در ۱۹۸۳ پخش شد. ماجرای پسری به نام سوباسا اوزارا است که آرزو دارد ژاپن را قهرمان جام جهانی کند. این کارتون در دهه‌های هفتاد و هشتاد شمسی بارها از تلویزیون ایران پخش شد و هنوز از معروف‌ترین کارتون‌های ژاپنی در ایران است.

ایکیوسان و میتی‌کومان

دو کارتون آشنای دیگر از تاریخ خود ژاپن آمده‌اند. «ایکیوسان» (۱۹۷۵، توئی انیمیشن) داستان کودکی ایکیو، راهب ذن قرن پانزدهم، است که معماها را با زیرکی حل می‌کند. «سفرهای میتی‌کومان» (۱۹۸۱) هم بر پایه زندگی توکوگاوا میتسوکونی ساخته شد، حاکمی که در افسانه‌های ژاپنی با دو همراهش ناشناس سفر می‌کند و به داد مردم می‌رسد.

انیمه‌های سینمایی ژاپن در تلویزیون ایران

فیلم‌های سینمایی انیمه هم با دوبله فارسی از تلویزیون پخش شده‌اند، بیشترشان از استودیو جیبلی: «همسایه من توتورو» (۱۹۸۸)، «مدفن کرم‌های شب‌تاب» (۱۹۸۸)، «شهر اشباح» (۲۰۰۱) که برنده اسکار بهترین انیمیشن شد، و «حکایت شاهزاده کاگویا» (۲۰۱۳). نسخه‌های تلویزیونی بعضی از این فیلم‌ها کوتاه‌تر از نسخه اصلی پخش شدند.

تاریخچه کوتاه انیمیشن در ژاپن

• دهه ۱۹۱۰: نخستین فیلم‌های کوتاه انیمیشن ژاپنی را هنرمندانی مثل اوتن شیموکاوا، جون‌ایچی کوچی و سیتارو کیتایاما ساختند.
• ۱۹۴۵: «ملوانان آسمانی موموتارو» به سفارش نیروی دریایی ژاپن ساخته شد و نخستین انیمیشن سینمایی بلند ژاپن به شمار می‌رود.
• ۱۹۵۸: استودیو توئی «افسانه مار سفید» را ساخت، نخستین انیمیشن بلند رنگی ژاپن.
• ۱۹۶۳: «پسر فضایی» (Astro Boy) ساخته اوسامو تزوکا نخستین سریال انیمه هفتگی تلویزیون شد و الگوی تولید سریالی کم‌هزینه را ساخت.
• ۱۹۸۵: میازاکی و تاکاهاتا استودیو جیبلی را بنیان گذاشتند.
• ۲۰۰۳: «شهر اشباح» اسکار بهترین انیمیشن بلند را گرفت.

تاریخچه کامل‌تر انیمه و جایگاهش در بازار جهانی را در مروری بر تاریخچه انیمه و جایگاه این صنعت در جهان و ذائقه مخاطبان کشورهای مختلف را در داشبورد ذائقه انیمه ببینید.

پرسش‌های رایج

کارتون‌های ژاپنی قدیمی که در ایران پخش شدند کدام‌اند؟

از معروف‌ترین‌ها: هایدی، آن شرلی، حنا دختری در مزرعه، بابا لنگ‌دراز، بچه‌های کوه آلپ، باخانمان، فوتبالیست‌ها، ایکیوسان، پسر شجاع، خانواده دکتر ارنست و سفرهای میتی‌کومان.

سبک معروف پویانمایی که خاستگاهش ژاپن است چیست؟

انیمه (Anime). در ژاپن این واژه به هر انیمیشنی گفته می‌شود، اما در بیرون ژاپن به انیمیشن‌های ساخت ژاپن با سبک بصری خاصشان می‌گویند.

کدام کارتون‌های قدیمی ژاپنی از روی رمان ساخته شده‌اند؟

بیشتر کارتون‌های مجموعه «تئاتر شاهکارهای جهان»: هایدی (یوهانا اشپیری)، آن شرلی (لوسی مود مونتگمری)، بابا لنگ‌دراز (جین وبستر)، زنان کوچک (لوئیزا می الکات) و ماجراهای تام سایر (مارک تواین).

منابع

• کاتالوگ آثار نیپون انیمیشن و مجموعه World Masterpiece Theater
• زومجی، فهرست کارتون‌های نوستالژیک تلویزیون ایران و انیمه‌های پخش‌شده در ایران