نیجریه؛ دومین قطب صنعت سینمای جهان

تیتر روزنامۀ نیویورک تایمز در سال 2002 توجه همه را جلب کرد: «نالیوود». واژه‌ای کنایی که به صنعت سینمای کشور نیجریه و مقاسیه آن با هالیوود اشاره داشت. پرجمعیت‌ترین کشور قارۀ آفریقا که اکثر مردم آن، درآمد روزانه‌‌ای کمتر از 2 دلار در روز دارند، اکنون به دومین کشور در صنعت سینما پس از سینمای هند (بالیوود) تبدیل شده بود. حتی در دوران شیوع کرونا هم تولید فیلم‌های ویدیویی در این کشور ادامه داشت. طبق اطلاعات ادارۀ ملی آمار نیجریه (NBS)، تعداد فیلم‌های تولید شده در سه ماهه دوم سال 2021 توسط نالیوود به 635 فیلم رسید؛ معادل رشدی ۵۳.۹۳ درصدی. کلان شهر ساحلی لاگوس میزبان تولید بیش از 383 فیلم در دو ماه اول این سال بود. اما سینمای نیجریه چگونه توانست به چنین رشدی دست یابد و به نوعی از هالیوود نیز پیش بیفتد؟ رشدی که هم سیمای فرهنگی نیجریه را تغییر داد و هم تأثیر زیادی بر اقتصاد این کشور نهاد. 

تاریخچۀ صنعت سینما در نیجریه

قبل از نالیوود، صنعت سینمای آفریقا فعالیتی محلی بود که تنها برای مخاطبان داخلی جذابیت داشت و فراتر از مرزهای کشور نمی‌رفت. حتی فیلم‌های کلاسیک مصر در دوره کوتاه آزادی سیاسی و هنری این کشور در اواخر دهه 1950، با اینکه از نظر هنری موفق به شمار می‌رفتند و جوایزی کسب کردند از نظر تجاری موفق نبودند و تنها در سینماهای هنری اروپا و آمریکا و جشنواره‌های فیلم توزیع شدند. اما روند تحول سینمای نیجریه پس از 1990 سه دوره شاخص داشت: 

• دورۀ سلولوئید: سینمای اولیۀ نیجریه (۸۰ – ۱۹۶۰)

سال 1960 بعد از استقلال کشور، سالی بود که صنعت فیلم در نیجریه توانست مستقل از فیلمسازان خارجی رشد یابد. این فیلم‌ها که روی سلولوئید فیلمبرداری می‌شدند، از سبک داستان‌گویی سنت تئاتر سیار Yoruba الهام می‌گرفتند. داستان‌هایی دراماتیک که به مسائلی مثل دین، جادوگری و ماوراء‌الطبیعه می‌پرداختند. پیشگام تولیدات این دوره، فیلمسازانی مثل اولا بالاگون، آدیمی آفولایان، فرانسیس اولادله، هوبرت اوگوند و ادی اوگبوماه بودند. در دهه 1970، با رونق اقتصادی و افزایش تعداد سینماها در شهرها، تقاضا برای تولید و نمایش فیلم هم افزایش یافت. با این حال، کاهش ارزش نایرای نیجریه (واحد پول کشور) در دهه 1980 باعث شد که تجهیزات فیلمبرداری، سخت به دست بیاید. یک دهه بعد هم تولید فیلم‌های سلولوئیدی متوقف شد. 

• دورۀ VHS: ظهور نالیوود (۲۰۰۰ – ۱۹۹۰)

دورۀ نالیوود از سال 1992 با ورود نوارهای ویدئویی و سیستم‌های خانگی ویدئویی (VHS) آغاز شد که به ویژه با تولید فیلم Living in Bondage شناخته می‌شود. این فیلم به کارگردانی کریس اوبی راپو و با بازی کنث اوکونوکو و ننه‌نا نوا بوزه ساخته شد. داستان فیلم دربارۀ تاجری بدشانس است که همسرش را برای تبدیل شدن به فردی ثروتمند، به یک فرقۀ شیطانی قربانی می‌کند. این فیلم مستقیماً به VHS توزیع شد و در مدت کوتاهی، موفقیت چشم‌گیری به دست آورد؛ طوری که مدل توزیع سینما در نیجریه را متحول کرد.  با این حال در اواسط دهه 2000، مدل نالیوود مشکلات خود را نشان داد. فیلم‌ها عمدتاً آثار کم بودجه‌ای بودند که با 25 هزار دلار یا کمتر ساخته می‌شدند. این مبالغ معمولاً از طریق وام‌های کوچک از سرمایه‌گذاران خصوصی و یا از جیب کارگردان‌ها تأمین می‌شدند. هرچند گاهی بودجه‌های بالاتر با حمایت خارجی‌ها تأمین می‌شد، اما به نوبۀ خود استقلال فیلمسازان آفریقایی را محدود می‌کرد. قاچاق فیلم‌ها هم در سطح گسترده‌ای رایج بود؛ طوری که در اوایل دهه 2010 تخمین زده شد که برای هر نسخۀ قانونی یک فیلم، بین 5 تا 10 نسخۀ قاچاق در بازار وجود دارد. 

• دورۀ دیجیتال: نالیوود جدید بعد از 2009

مشکلاتی که در دورۀ قبلی پیش آمد موجب ظهور مدل جدیدی در فیلمسازی نالیوود شد که با عنوان «نالیوود جدید» از آن یاد می‌کردند. کارگردانانی مثل کونله آفلایان، کمی آدتیبا و تونده کلانی تلاش بسیاری برای بهبود صنعت فیلمسازی در این دوره کردند. برای مثال فیلم The Figurine به کارگردانی آفلایان در سال 2009 با بودجه‌ای نزدیک به 330 هزار دلار ساخته شد. تدوین فیلنامۀ این فیلم، پنج سال و فیلمبرداری آن سه ماه به طول انجامید که پدیده‌ای نسبتاً نادر به حساب می‌آمد.  این فیلم توجه بین‌المللی را جلب کرد و منتقدان کیفیت داستان، بازیگری و تولید آن را ستودند. استراتژی توزیع این فیلم‌های با بودجه بالاتر جهت اکران‌های سینمایی برای افزایش درآمد قبل از انتشار فیلم بر روی دی‌وی‌دی بود؛ چرا که انتشار زود به هنگام فیلم‌ها بر روی دی‌وی‌دی‌ها، قاچاق و انتشار غیرقانونی آنها را تسهیل می‌کرد. 

نمایی کلی از صنعت سینما در نیجریه

نیجریه بعد از بالیوود دومین قطب صنعت سینمای جهان به شمار می‌آید. سال 2019 مجموعاً 700 فیلم در این کشور تولید و سانسور شد، اما همان‌گونه که نمودار زیر نشان می‌دهد، این رقم در مقایسه با تعداد فیلم‌های تولید شده در سال‌های 2020 و 2021 ناچیز است.  تسلط خدمات استریمینگ در سال‌های بعد، درآمد سینمای نالیوود را بیش از پیش افزایش داد. براساس داده‌های منابع سینمایی، جدول فروش نالیوود در سه ماهه اول سال 2022 نسبت به سال 2021 با 50 درصد افزایش، بیش از 1.26 میلیارد نایرا درآمد داشته است. این رقم در مقایسه با 843 میلیون نایرا در سه ماهه اول سال 2021، رکوردی شگفت‌انگیز را پس از پاندمی کرونا نشان می‌دهد. BussinessDay تخمین زده است که اگر 2978 فیلم تولید شده در کل سال 2021 را در 100 ضرب کنیم، به رقمی معادل استخدام بیش از 297 هزار فرد در این صنعت خواهیم رسید. (ارقام جدول بالا در سال 2021 تا سه ماهه دوم این سال را در نظر گرفته که مجموعاً شده 1051 فیلم). Jobberman  - شرکت توسعۀ شغلی و استخدامی در نیجریه- هم پیش‌بینی کرده که تا سال 2025 بیش از 27 میلیون شغل اضافی توسط نالیوود ایجاد خواهد شد.  اهمیت صنعت نالیوود در اقتصاد نیجریه تا بدان حد بود که استیو اومانوفمه در گزارشی از صندوق بین‌المللی پول در سال 2016 اشاره کرد «ما تنها زمانی توانستیم این اهمیت را درک کنیم که تولید ناخالص داخلی نیجریه در سال 2014 را بازبینی نمودیم». هنر، سرگرمی و تفریح، مؤسسات مالی، مدیریت عمومی، آموزش، بهداشت انسانی و خدمات اجتماعی، صنعت موسیقی و ارتباطات از راه دور از جمله بخش‌هایی بودند که مورد بازنگری قرار گرفتند. بر اساس این بازنگری، تولید ناخالص داخلی نیجریه  از برآورد اولیۀ ۲۸۵.۵ میلیارد دلار در سال 2013 به 510 ملیارد دلار افزایش یافت که 660 میلیون دلار آن مربوط به صنعت فیلم نالیوود بود.  این شکوفایی سینمای نالیوود در سال‌های بعد هم ادامه یافت؛ به طوری که سال 2023 بالاترین میزان فروش فیلم‌ها را ثبت کرد؛ تنها در نیمۀ اول این سال نسبت به نیمۀ اول سال گذشته، جدول فروش فیلم‌ها 62 درصد بیشتر بود. سال 2024 نیز با وجود شرایط دشواری که رودروی فیلمسازان برای تأمین مالی تولیدات خود و رودروی مخاطبان برای خرید و مصرف فیلم‌ها قرار داشت، پویایی سینماها قابل ملاحظه بود؛ طوری که طبق داده‌های باکس آفیس نیجریه، تا 15 دسامبر 2024 بیش از 935 هزار بلیت فروخته شد؛ یعنی بیش از ۳.۵ میلیارد نایرا درآمد. این میزان نشان‌دهندۀ افزایش 125 درصدی در درآمد و افزایش 46 درصدی در فروش بلیت‌ها نسبت به سال گذشته است. فیلم‌هایی مانند All’s Fair In Love با 136 میلیون نایرا، Lakatabu و Farmer’s Brid با 200 میلیون نایرا و Queen Lateefah با 336 میلیون نایرا، جزء عناوین پرفروش 2024 بوده‌اند. انتظار می‌رود با افزایش ترافیک سینما در تعطیلات سال نو، فروش فیلم‌ها بیشتر هم بشود.

تأثیر نالیوود بر سینمای جهانی

صنعت فیلم نالیوود با رشد سریع خود، پناسیل قابل توجهی برای تبادل فرهنگی و توسعۀ اقتصادی در سراسر جهان دارد. همان‌گونه که تویوسی اتیم-افئونگ بنیان‌گذار آژانس مدیریت استعداد That Good Media گفته است: «زمان آن رسیده که جهان، داستان‌ها و محتوای ما را دریافت کند». او در جشنوارۀ فیلم اسنس 2023 (Essence Film Festival) که در نئواورلئان برگزار شد، مسئولیت معرفی نالیوود به جهانیان را بر عهده داشت. بازیگران، کارگردانان، تهیه‌کنندگان و سایر ذینفعان مهم نیجریه‌ای از سراسر جهان در این رویداد باشکوه حضور داشتند. در این جشنواره، گفتگوهایی هم دربارۀ صنعت فیلم برگزار شد؛ از جمله نیاز به تقویت روابط، ایجاد پلتفرم‌هایی برای استعدادهای نیجریه‌ای، ترویج تنوع، کشف استعدادهای ناشناخته، پیشبرد توسعۀ اقتصادی، تسهیل تبادلات فرهنگی و توانمندسازی ذینفعان کلیدی.    با توجه به آنچه گفته شد، صاحب‌نظران معتقدند محبوبیت نالیوود در عرصۀ جهانی حداقل از دو عامل بنیادی ریشه می‌گیرد؛ هرچند که به آنها محدود نمی‌شود: 

• استفاده از امکانات و خدمات فناوری‌های پیشرفته 

در 25 اوت سال 2023، ادیتی افیونگ کارگردان نالیوود، فهرستی از تهیه‌کنندگان اجرایی فیلم خود «کتاب سیاه» را به اشتراک گذاشت. این تهیه‌کنندگان شامل بنیان‌گذاران و سرمایه‌‌گذاران استارتاپ‌های آفریقایی مثل نادایر انیگسی (Eden Life)، اولومیده سویمبو (Voltron Capital) و ازرا اولوبی (Paystack) بودند. انتشار این فهرست نشان داد که بنیان‌گذاران فناوری، نقش مهمی در تأمین مالی فیلم‌ها دارند. آنیتا ابویگبه خبرنگار و نویسندۀ فیلم در همین راستا اظهار کرد «در حال حاضر، در همه جا انحصارهایی وجود دارد که تنها با پول بیشتر می‌توان از سد آنها گذشت. وقتی به پلتفرم‌های استریم می‌رسیم، هنوز مشکلات زیادی در مذاکرات وجود دارد که حل نشده‌اند. همه اینها به نحوه مدیریت فرآیند برمی‌گردد و برای حل این مسائل، به پول نیاز داریم». با توجه به این امر، سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های استریم مانند نتفلیکس و آمازون پرایم و همکاری با استودیوهای محلی مانند اینکبلات (Inkblot) و ابونی‌لایف (EbonyLife)، با بهبود کیفیت فیلم‌ها، از جمله عوامل مؤثر در موفقیت جهانی صنعت نالیوود بوده‌اند. فهرست زیر که شامل 10 فیلم پرفروش نالیوود هستند، مصداقی است بر اهمیت سرمایه‌گذاری‌ها در این کشور:  BussinessDay این تأکید وافر بر استفاده از فناوری در ساخت فیلم را نه تنها نشانی از تولید فیلم‌های بیشتر در آینده که حتی کیفیت بالاتر آنها می‌داند. در یک نمونۀ بارز می‌توان به ایبوی اشاره کرد که فیلمبرداری با دوربین‌های حسگر 4K را آغاز کرده و اکنون با حسگرهای 5K و 6K کار می‌کند. او می‌گوید آیندۀ وضوح فیلم‌ها از این هم بزرگتر خواهد شد و نمی‌خواهد غافلگیر شود. «شما نمی‌توانید یک فیلم را به روش قدیمی بسازید و انتظار داشته باشید بیننده‌ای که به تازگی یک فیلم خوب در نتفلیکس یا یک فیلم خارجی دیگر را تماشا کرده است، درام شما را تماشا کند. چیزی باید استثنایی باشد و این تنها زمانی ممکن است که داستان‌های خود را با فناوری‌های جدید روایت کنید. نکتۀ اصلی این است که هرچه فیلم‌های بهتری با استفاده از فناوری‌های جدید به‌طور دقیق بسازید، افراد بیشتری را با داستان‌های خود شگفت‌زده خواهید کرد و هرچه افراد بیشتری به فیلم‌های شما علاقه‌مند شوند، درآمد بیشتری خواهید داشت».

• هیجان برای کسب جوایز معتبر سینمایی

هر فردی دوست دارد در حوزۀ حرفه‌ای خود بهترین باشد. فیلمسازان و بازیگران نیجریه‌ای هم از این قاعده مستثنا نبودند و برای به دست آوردن جوایز معتبری مثل جوایز آکادمی فیلم آفریقا (AMAA)، بهترین‌های نالیوود و جوایز انتخاب بینندگان آفریقا مجیک (AMVCAs) با هم رقابت می‌کنند. مدارس فیلم مانند مؤسسۀ ملّی فیلم در جوس که تحت نظر شرکت فیلم نیجریه (NFC) اداره می‌شود، فیلمسازان برندۀ جوایز بین‌المللی نظیر Mak Kusare و  Kenneth Gyang را پرورش داده‌اند. آکادمی هنرهای سلطنتی امم ایسون (Emem Isong’s Royal Arts Academy) و آکادمی خلاق دل-یورک (Del-York Creative Academy) از دیگر مدارس فیلم پیشرو در نالیوود هستند. مرحوم آماکا ایگوه، بانوی استودیوهای نالیوود و فیلمساز بهترین برنامه‌های تلویزیونی و سینمایی آفریقا (BOB TV) هم به توسعۀ پایدار صنعت فیلم در نیجریه کمک شایانی کرده است.  حتی این هیجان به استودیوهای برتر فیلمسازی هم سرایت کرده تا خود را در موفقیت جهانی نالیوود سهیم کنند. FilmOne Entertainment از جمله این استدیوهاست که با انتشار 12 فیلم در سال 2024 به عنوان برترین استودیوی فیلم در نیجریه شناخته می‌شود. این استودیو همکاری موفقی با سایر استودیوها دارد؛ از جمله Anthill Studios، متعلق به نیی آکینمولایان؛ کارگردان فیلم‌های موفقی مانند «جشن عروسی ۲» و «تنظیم». این استدیو سه فیلم در سال 2023 منتشر کرد. البته سایر استودیوهای معروف مثل Greoh Studios، Euphoria 360 و Funke Ayotunde Akindele Network به ترتیب در این سال (2023) سه فیلم تولید کردند: فیلم‌های برادری، شاه دزدان و نبرد در خیابان بوقا که هر یک جزء آثار پرفروش در گیشه بودند. 

نالیوود با چه چالش‌هایی روبه‌روست؟ 

با وجود تمام مواردی که بدان اشاره کردیم، رشد نالیوود خالی از مواجهه با چالش‌ها نبوده و نخواهد بود. فروش غیرقانونی و قاچاق فیلم‌ها؛ سرمایۀ ناکافی برای تولید، بازاریابی و فروش فیلم‌ها؛ دسترسی محدود به شبکه‌های توزیع (هم داخلی و هم جهانی) بخشی از این چالش‌هاست که می‌تواند موجب کاهش سرمایه‌گذاری و دلسردی فیلمسازان برای تولید فیلم‌های باکیفیت در آینده گردد.  البته هنوز هم می‌توان امیدهایی به مدیریت و مقابلۀ مؤثر با این چالش‌ها داشت. سال 2023 محمدو بوهاری رئیس جمهور نیجریه، لایحۀ جدیدی برای حق نشر تصویب کرد که به موجب آن بتوان از حقوق مالکیت معنوی در فضای دیجیتال حمایت کرد. هرچند بسیاری فیلمسازان هنوز هم به درآمد ناکافی پخش فیلم‌هایشان از استریم‌های جهانی انتقاد دارند، اما نباید فراموش کرد که اینها یکی از دلایل ظهور برند جهانی نالیوود شده است. به طوری‌که در دهه 2000، هزاران فیلم نیجریه‌ای و  غنایی به طور بین‌المللی از یک کانال یوتیوب پخش شدند. در سال 2011، این کانال با راه‌اندازی پلتفرم استریمینگ خود iROKOtv تولید محتوا را آغاز نمود. نتفلیکس نیز از سال 2015 مجوز بسیاری از فیلم‌های نالیوودی را تأیید کرده و از سال 2020 در این سینما، تولید محتوا نمود. ضمن آنکه بسیاری از فیلم‌های نالیوود در کانال‌های تلویزیونی ماهواره‌ای و کابلی در سراسر آفریقا پخش شده و به زبان‌های محلی مختلف دوبله گردیده‌اند. Nollywood TV یک کانال تلویزیونی ماهواره‌ای مرتبط با CANAL+، نسخه‌های دوبله شده به زبان فرانسوی را برای کشورهای فرانکوفون آفریقا ارائه می‌دهد. 

کلام پایانی 

صنعت سینمای کشور نیجریه با عنوان «نالیوود» امروزه یکی از عناصر کلیدی رونق فرهنگ و اقتصاد کشور است؛ صنعتی که پس از بالیوود، به عنوان دومین قطب سینمای جهان می‌تواند کشور نیجریه را به عنوان یکی از جاذبه‌های فرهنگی و حتی محملی پررونق برای رشد «گردشگری فیلم» فراهم کند. آمارها نشان می‌دهد این کشور هر سال نزدیک به 2500 فیلم تولید می‌کند؛ این رقم را مقایسه کنید با تولید سالانۀ 300 تا 900 تایی فیلم در هالیوود تا بتوانید بیشتر به گستردگی و شکوفایی صنعت سینمای نیجریه پی ببرید. از جمله عوامل مؤثر در این موفقیت و ظهور برند جهانی نالیوود، همکاری آن با استریم‌های جهانی و روایت مستقلی از سینمای آفریقا به مخاطبان سرتاسر جهان است؛ دور از آن کلیشه‌های رایجی که فیلم‌های آمریکایی به تصویر می‌کشند. ضمن آنکه وَلَع فیلمسازان و استدیوها برای کسب جوایز معتبر بین‌المللی هم به شکوفایی بیشتر این سینما کمک کرده است. البته مانند هر پدیده دیگری، ظهور، گسترش و ابقای سینمای نالیوود خالی از چالش نبوده و نخواهد بود. برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران باید بتوانند با تمهید اقداماتی جهت مقابلۀ مؤثر با نقض حق نشر آثار و تأمین مالی کافی به فیلمسازان، آیندۀ درخشانی را برای سینمای نالیوود تضمین نمایند.