انیمیشن در طول سال‌ها سنگ‌بنای سرگرمی کودکان بوده است. از کلاسیک‌های ماندگار دهۀ شصت تا پیشرفته‌ترین تولیدات امروزی، همه به‌نوعی در شکل‌گیری فهم کودکان از خودشان و نوع نگاهشان به جهان هستی نقش داشته‌اند. برای کودکی که با اسباب‌بازی‌هایش حرف می‌زند، به زندگی در سیاره‌های دیگر فکر میکند، شب‌ها حضور موجودات ماورایی را احساس میکند، روزها تلاش میکند از طریق آینه وارد سرزمینی دیگر بشود و همیشه می‌خواهد بداند آن سوی جنگل، آن سوی کوه، آن سوی جاده، آن سوی دریا، آن سوی هرچیزی که می‌بیند به کجا می‌رسد، انیمیشن معجزه‌ای است که از مرز واقعیت عبورش می‌دهد و به جهان رؤیا وصلش میکند. بکودکان با الهام از انیمیشنها نقاشی می‌کشند، داستان‌سرایی می‌کنند و حتی سناریوی بازی‌های خود را طراحی می‌کنند.
اما انیمیشن تنها ابزاری برای کاوش‌های خیالی نیست؛ بلکه ارزش آموزشی بالایی نیز دارد که گاه مستقیما مفاهیم اساسی و اطلاعات پایه را منتقل میکند و گاهی هم با ایجاد پیوند عاطفی میان کارکترها و کودک، به‌طور غیرمستقیم بر رفتار، اخلاق و باورهای او تأثیر می‌گذارد. همین امر اهمیت انتخاب درست انیمیشن از سوی والدین برای فرزندان‌شان را برجسته میکند. در این یادداشت با کمک وبسایت «چی خوبه» مروری بر آموزنده‌ترین انیمیشنها خواهیم داشت.
چی خوبه؛ ابزاری برای پایش فیلم‌ها
«چی خوبه» وب‌سایتی برای پایش و گزینش فیلم‌های مناسب کودکان و نوجوانان در رده‌های سنی مختلف است تا به والدین در انتخاب محتوای سالم کمک کند. در این وبسایت 1412 اثر دارای 6198 کارکتر مورد بررسی قرار گرفته است که 69 درصد آنها انیمیشن، 21 درصد فیلم و 10 درصد سریال است. بر اساس رده‌بندی سنی نیز بیشترین آثار متعلق به ردۀ سنی 7 سال به بالا است. بعد از آن به‌ترتیب رده‌های 11، 14، 3 و 18 سال به بالا قرار دارد.
حدود 85 درصد از این آثار، تولید کشورهای خارجی است که ایالات متحده و ژاپن در صدر همۀ آنها قرار دارد. 12 درصد آن نیز تولید ایران است. از نظر موضوعی نیز بیشترین آثار متعلق به ژانرهای ماجراجویی، کمدی، خانوادگی، اکشن و فانتزی است.
پربازیدترین انیمیشنها کدام‌اند؟
نمودار زیر پربازدیدترین فیلم‌ها را از میان فیلم‌های بررسی‌شده در وبسایت «چی خوبه» نشان می‌دهد. انیمیشن «فیلشاه» و بعد از آن «فردیناند» با فاصلۀ بسیاری از سایر فیلم‌ها بیشترین میزان بازدید را به خود اختصاص داده‌اند. بعد از آن به ترتیب لوراکس، تام و جری و انگشتر سحرآمیز، فروزن 2، پاندای کنگ‌فوکار 3 و زوتوپیا قرار دارد.
با نگاهی به این انیمیشنها درون‌مایۀ مشترکی را میان همۀ آنها می‌بینیم: ماجراجویی. به استثنای فیلشاه سایر انیمیشن‌های پربازید از نظر موضوعی در رستۀ ماجراجویی جای دارند که نشان‌دهندۀ محبوبیت بالای این ژانر برای کودکان و جستجوی بیشتر آنها از سوی والدین است. البته بررسی پربازیدترین موضوعات در «چی خوبه» نیز این گزاره را تایید میکند.
نمودار زیر پربازدیدترین ژانرها را در وبسایت چی خوبه نشان می‌دهد که ماجراجویی با اختلاف بسیاری از سایر موضوعات، در صدر همه قرار دارد.
ماجراجویی اگرچه برای بزرگسالان نیز یکی از محبوب‌ترین ژانرها محسوب می‌شود اما به علت تطابق آن با میل ذاتی کودکان به کنجکاوی، جذابیت دوچندانی برایشان دارد. این فیلم‌ها اغلب داستان قهرمان‌هایی را روایت میکند که به جبر تقدیر قدم در یک سفر هیجان‌انگیز و پرمخاطره می‌گذارند. در طول سفر -درحالیکه همواره در کشمکش با یک آنتاگونیست (شخصیت منفی داستان) قرار دارند- با انسان‌های مختلفی آشنا می‌شوند، فضاهای متفاوتی را تجربه می‌کنند، در مسیرهای صعب‌العبورقرار می‌گیرند و با چالش‌های متعددی مواجه می‌شوند. پایان داستان اما قابل پیش‌بینی است. هر اتفاقی که بی‌افتد کودک می‌داند که قهرمان از همۀ موانع عبور میکند و پیروزی خود بر آنتاگونیست را جشن می‌گیرد. پس با خجستگی به تماشایش ادامه می‌دهد و با قهرمان هم‌ذات‌پنداری میکند. چراکه خود او نیز زندگی را سفری پرمخاطره و جهان را یک راز پرشگفتی می‌بیند که برای کشفش باید ترس‌هایش را کنار بزند و قهرمانانه از موانع عبور کند. انیمیشن‌های ماجراجویی به کودک فرصتی می‌دهد تا در یک محیط امن و کنترل‌شده احساسات مختلف خود را کشف کند. دیدن شخصیت‌ها در چالش‌های عجیب و غریب، باعث می‌شود تا او بتواند با طیف وسیعی از احساسات روبه‌رو شود و بیاموزد که چگونه خود را با موقعیت‌های مختلف سازگار کند.
بیشترین ویژگیهای مثبت برای کدام انیمیشنها است؟
قرمز شدن
می لی، نام یک دختر سیزده‌سالۀ بااعتماد به‌نفس و پرانرژی است که حالا بین دو شخصیت از خودش سرگردان است: دختر مطیع مادر و نوجوان تخس و سرکش. در اوایل دهۀ 2000 تورنتو، می متوجه می‌شود یک نفرین خانوادگی را به ارث برده است. نفرینی که باعث می‌شود هر زمان احساسات قوی، خصوصا استرس یا هیجان را تجربه میکند، به یک پاندای قرمز غول‌پیکر تبدیل شود. می درحالیکه با این توانایی جدید و غیرقابل کنترل دست و پنجه نرم میکند، باید با چالش‌های بزرگ شدن، مدرسه، دوستی‌ها و مادر کنترلگرش نیز کنار بیاید. تبدیل شدن به پاندای قرمز استعاره‌ای است از تغییرات آشفته و گیج‌کنندۀ بلوغ که نوسانات احساسی ناشی از آن را نشان می‌دهد. می در طول فیلم متوجه می‌شود که هم جنبۀ انسانی و هم جنبۀ پاندای قرمزش، بخش جدایی‌ناپذیر شخصیتش هستند. او به‌مرور یاد می‌گیرد که باید هر دو جنبه را بپذیرد و با حمایت دوستان و خانواده‌اش فرآیند رشد را در آغوش می‌گیرد.
«قرمز شدن» که محصولی از شرکت محبوب پیکسار است، داستانی جذاب و طنزآمیز را از دوران نوجوانی روایت میکند، انتظارات فرهنگی را به تصویر می‌کشد و اهمیت پذیرش خود را در این دوره نشان می‌دهد.
ویژگیهای مثبت
بر اساس مجموع رأی مخاطبان، بالاترین امتیاز مثبت برای اعتمادبه‌نفس شخصیت اصلی (می لی) است که داشتن برنامه‌ریزی در زندگی، تعیین هدف و تلاش برای رسیدن به آن را یاد می‌دهد. بعد از آن، نکات ارتباطی‌ای که از رابطۀ مؤثر فرزند با مادر و پدر یا تعامل در حلقۀ دوستان استنباط می‌شود- مانند احترام به والدین، برقراری ارتباط درست با همسالان و نشان دادن همکاری میان مادر و دختر- بیشترین امتیاز مثبت را داشته است. آموزش کنترل هیجانات در سنین نوجوانی و نمایش اهمیت به درس و مدرسه از سوی شخصیت اصلی فیلم، از دیگر ویژگیهای خوب ثبت‌شده برای این انیمیشن است.
ویژگیهای منفی
اما جالب توجه آنکه این انیمیشن درحالیکه با 33 نمرۀ مثبت، بیشترین ویژگیهای مثبت را به نام خود ثبت کرده است، با 28 نمرۀ منفی نیز بیشترین ویژگیهای منفی را در میان همۀ فیلم‌ها دارد. یکی از حساسیت‌برانگیزترین موارد در این انیمیشن از منظر مخاطبان، فحاشی یا استفاده از کلمات و جملات توهین‌آمیز است. همچنین القای این باور که دوران قاعدگی در دختران منجر به گوشه‌گیری می‌شود، امتیاز منفی بالایی به دنبال داشته است. علاقه به سوپراستارها، پخش موسیقی غربی، نمایش آرایش کردن، واکنش‌های نامناسب هنگام عصبانیت، نمایش صحنه‌های ترسناک، سختگیری کارکتر مادر نسبت به فرزند و کنترل بیش از حد او از دیگر نکات منفی مطرح شده است.
ربات‌ها
داستان «ربات‌ها» حول مخترع جوان و ایده‌آلیستی به نام رادنی است که در شهری کوچک و خانواده‌ای فقیر زندگی میکند اما آرزو دارد بتواند جهان را به جایی بهتر تبدیل کند. رادنی برای دیدن اسطوره‌اش بیگولد که خالق صنایع بیگولد است، به شهر ربات‌ها سفر میکند. وقتی به آنجا می‌رسد متوجه می‌شود که همه چیز تغییر کرده است، بیگولد ناپدید شده و راجر شرور شرکت او را تصاحب کرده است. برنامۀ راجر این است که برای کسب سود بیشتر، ربات‌ها را مجبور به خرید ارتقاهای گران‌قیمت کند؛ در حالیکه این کار باعث می‌شود ربات‌های قدیمی‌تر بدون قطعات جایگزین زنگ بزنند. رادنی تصمیم می‌گیرد با گروهی از ربات‌ها نقشه‌های بی‌رحمانۀ راجر را متوقف کنند. او در طول این مسیر می‌آموزد که چگونه گاهی کوچکترین عناصر نیز می‌توانند عمیق‌ترین تاثیرها را برجای بگذارند.
«ربات‌ها» داستانی ماجراجویانه از سفر رادنی است که اهمیت خودباوری، کمک به دیگران و تسلیم نشدن در مسیر رویاها را به تصویر می‌کشد.
ویژگیهای مثبت
«ربات‌ها» با 29 نمرۀ مثبت، بشترین نمره را بعد از «قرمزشدن» در میان همۀ فیلم‌ها کسب کرده است. از مهم‌ترین نکاتی که در این انیمیشن توانسته توجه مثبت مخاطبان را جلب کند، رویکرد حمایتگرانۀ خانوادۀ رادنی نسبت به او است که اعتمادبه‌نفسش را تقویت میکند و او را به سمت اهدافش سوق می‌دهد. همچنین شخصیت رادنی نشان می‌دهد چگونه یک فرد می‌تواند با هدایت آرزوهای خود به سمت منافع جمعی، یک جامعه را نجات دهد. نشان دادن اهمیت نوع‌دوستی، کمک به دیگران، الگوسازی از کارکترهای مبتکر و خلاق در برابر مشکلات، مقابله با شرایط سخت و جنگیدن در برابر ظلم از دیگر ویژگیهای مثبت در این انیمیشن است.
بنیامین
«بنیامین» داستان ماجراجویی پسری به نام بنیامین را روایت میکند که در مصر باستان زندگی میکند. او که رؤیای کشف گنجینه‌های پنهان را در سر می‌پروراند، به نقشۀ یک گنجینۀ افسانه‌ای در اعماق اهرام ثلاثه برمی‌خورد. به همراه دوست وفادارش که میمون بازیگوشی به نام کیتو است، مشتاقانه راهی سفری جسورانه می‌شود. در طول مسیر با چالش‌های مختلفی روبه‌رو می‌شوند اما با تکیه بر هوش، شجاعت و پیوند دوستی خود بر همۀ موانع غلبه می‌کنند. آن دو هرچه به گنج نزدیک‌تر می‌شوند، بیشتر متوجه می‌شوند که ثروت واقعی در طلا یا جواهرات نیست بلکه در دانش و خردی است که در طول سفر خود بدست می‌آورند. درپایان، بنیامین گنجی بسیار ارزشمندتر از آنچه تصور می‌کرد کشف میکند: درک عمیق شجاعت، دوستی و اهمیت حفظ شگفتی‌های باستانی سرزمینش.
ویژگیهای مثبت
«بنیامین» با 28 نمرۀ مثبت در ردۀ سوم فیلم‌ها با بیشترین ویژگیهای مثبت قرار گرفته است. محبت و همکاری بین بنیامین و مادرش، وفای بنیامین به عهدش با مردم، نشان دادن اهمیت همبستگی برای آزادی، ارائۀ یک الگوی مناسب (بنیامین) برای کودکان که یاد می‌دهد نباید در مقابل و ظلم و ستم تسلیم شد حتی به قیمت از دست دادن خانوادۀ خود، ادب رفتاری بنیامین، شجاعت و جسارت مادر بنیامین از ویژگیهای مثبتی است که برای این انیمیشن مطرح شده است.
بازگشت سلطان‌میمون
«بازگشت سلطان‌میمون » یک فیلم انیمیشنی اکشن است که داستان افسانه‌ای سان ووکنگ- یکی از نمادین‌ترین چهره‌های اساطیر چینی- را روایت میکند. این انیمیشن که ریشه در حماسۀ محبوب «سفر به غرب» دارد، در دنیایی خارق‌العاده و مملو از خدایان باستانی، شیاطین قدرتمند و موجودات جادویی می‌گذرد. سان ووکنگ، پادشاه میمون‌های سرکش و قدرتمندی است که به خاطر خطاهای گذشته‌اش، توسط خدایان زیر کوهی زندانی شده است. او پس از قرن‌ها تنهایی توسط راهبی جوان به نام لیور آزاد می‌شود. لیور در تلاش برای جمع‌‌آوری متون قدسی است که می‌تواند صلح را به دنیای آشفته بازگرداند. بالاخره ووکانگ به ماموریت لیوور کشیده می‌شود و آن دو با هم سفری خطرناک و پر از نبردهای حماسی و چالش‌های فراطبیعی را آغاز می‌کنند.
ووکونگ همچنان که با دشمنان خارجی و شیاطین درونی خود روبه‌رو می‌شود، قدرت‌های ازدست‌رفته‌اش را پس می‌گیرد و جوهر واقعی قهرمانی را کشف میکند. او نه‌تنها خودش را نجات می‌دهد بلکه دربرابر همۀ نیروهای شیطانی می‌ایستد تا صلح را در تمام قلمروها تضمین کند. «بازگشت سلطان‌میمون» انیمیشنی نفس‌گیر با مضامین رستگاری، دوستی و مبارزۀ بی‌انتها میان خیر و شر است.
ویژگیهای مثبت
این انیمیشن با 26 امتیاز در ردۀ جهارم فیلم‌ها با بیشترین ویژگیهای مثبت قرار گرفته است. بیان موارد علمی دربارۀ زمین‌شناسی، ستاره‌شناسی و فیزیک، نمایش برخی رفتارهای آموزنده مثل دادن عروسک به دختربچه، توصیه به ساده‌زیستی، نمایش کمک به دیگران به صورت‌های مختلف و صحنه‌هایی مثل همکاری لیور و میمون‌شاه ازجمله نکات مثبت ثبت‌شده برای این انیمیشن است.
خرس‌های دوستدار کتاب
«خرس‌های دوستدار کتاب» یک مجموعه انیمیشن جذاب برای کودکان 3 تا 7 سال است. این انیمیشن حول چهار توله‌خرس به نام کریستال، بومر، ملودی و اسکات رقم می‌خورد که عشق عمیقی به مطالعه و کتاب دارند. در هر قسمت، خرس‌ها درحالیکه به دنبال کتاب می‌گردند، وارد ماجراجویی جذاب و سرگرم‌کننده‌ای می‌شوند و در طول مسیر، درس‌های مهم زندگی مثل حل مسئله، کار گروهی و لذت کشف را می‌آموزند. این انیمیشن تلاش دارد از طریق داستان‌گویی مهارت‌های اولیۀ زندگی را به کودکان بیاموزد تا یادگیری را به یک تجربۀ لذت‌بخش برای آنها تبدیل کند. «خرس‌های دوستدار کتاب» برای پرورش علاقه به مطالعه در کودکان خردسال ساخته شده است که در عین حال، تخیل، خلاقیت و میل به جستجوگری را در آنها تقویت میکند.
ویژگیهای مثبت
انواع آموزش در زمینه‌های مختلف مثل حس لامسه و تفاوت سطوح مختلف، تقویت علاقه به کتابخوانی در کودکان و معرفی کتابخوانی به‌عنوان یک فعالیت گروهی جذاب و سرگرم‌کننده، نمایش ارتباط صمیمانه و دوستانه در حلقۀ خرس‌ها، مهربانی با یکدیگر، کمک به یکدیگر و بقیۀ موجودات، نشان دادن مسئولیت‌پذیری، ادب و خوش‌زبانی کارکترها، تلاش و کوشش آنها برای تغییرات مثبت، انتقال حس خوب از طریق موزیک آرامش‌بخش ازجمله ویژگیهای مثبت این انیمیشن است.
نبرد خلیج فارس2
«نبرد خلیج فارس2» یک انیمیشن حماسی و جنگی است که نبردی میان نیروی دریایی آمریکا و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در آینده به تصویر می‌کشد. این نبرد با حملۀ آمریکا به تاسیسات آتمی ایران آغاز می‌شود و در خلیج فارس ادامه می‌یابد. قهرمان این داستان فردی به نام فرمانده قاسم است که از شخصیت سردار قاسم سلیمانی الهام گرفته شده است.
ویژگیهای مثبت
ایثار در جنگ و همدلی میان اعضای خانواده، روح شجاعت و امیدواری در فیلم، الگوسازی از انسان‌های استوار از جمله ویژگیهای خوب ثبت‌شده برای این انیمیشن است.
کلام آخر
در این یادداشت با کمک وبسایت «چی خوبه» مروری بر آموزنده‌ترین انیمیشنها از منظر والدین ایرانی داشته‌ایم. از میان 1412 اثر، انیمیشن‌های قرمز شدن، ربات‌ها، بنیامین، بازگشت سلطان‌میمون، خرس‌های دوستدار کتاب و نبرد خلیج فارس2 بیشترین امتیاز مثبت را به نام خود ثبت کرده‌اند. نگاهی به ویژگیهای مثبت این انیمیشنها نشان می‌دهد رعایت کوچکترین نکات تربیتی مبتنی بر فرهنگ ایرانی- اسلامی حول اخلاق و رفتار، آموزش، ارتباط با دیگران، خوش‌زبانی، رعایت هنجارهای اجتماعی و الگوسازی مثبت می‌تواند توجه مثبت والدین ایرانی را جلب کند. در مقابل، نشان دادن رفتارهای نامناسب، بدزبانی، خشونت و ترس و قهرمان‌سازی منفی می‌تواند زننده باشد و برای والدین ایرانی دافعۀ بالایی ایجاد کند.
مطالعه ی یادداشت
بهترین و موفق ترین انیمیشن های ایرانی را از دست ندهید.
