شهرهای گردشگرپذیر و جاذبه‌های گردشگری اگر انسان بودند قطعاً تنها یک چیز را به‌عنوان غذا می‌خوردند و آن هم گردشگر بود! این شهرها میل سیری‌ناپذیری برای ورود گردشگر به خود را دارند. برای صنعت گردشگری یک کشور، چه چیزی بهتر از این؟ اما حکماً و علمای قدیمی جمله‌ای ناب دارند که می‌گوید هر چیزی که از حدش بگذرد به ضد خودش تبدیل می‌شود حتی اگر چیز خوبی باشد! صنعت گردشگری آنقدر ظرفیت عظیمی دارد که گاهی موجبات زحمت کشورهای توریستی و گردشگرپذیر را فراهم می‌آورد. یعنی همانگونه که برخی کشورهای به دنبال افزایش گردشگران خود هستند؛ برخی کشورها نیز از گسیل شدن خیل عظیم گردشگران به شهرهای معروف‌شان به ستوه آمده‌اند. گردشگری می‌تواند تا آنجا گسترش یابد که پدیده‌ای چالش‌برانگیز به نام «گردشگری افراطی» را رقم بزند.
تصویر ۴ میزان رشد گردشگر در شهر دوبرونیک پس از پخش سریال بازی تاج و تخت
در ابتدا هرچند این رشد تصاعدی گردشگر به نفع اقتصاد این شهر و کشور کرواسی بود اما با ادامه پیدا کردن این روند، شهر دوبرونیک دچار معضل گردشگری افراطی شد. در آگوست سال 2016 بیش از ده هزار بازدیدکننده بلیت پیاده‌روی در دیوارهای معروف شهر دوبرونیک را تنها در یک روز خریدند! این مسئله به‌قدری جدی شد که یونسکو این شهر را در صورت عدم محدودیت گردشگری تهدید به حذف از میراث جهانی کرد و خوشبختانه از آن زمان سیاست‌گذاری برای گردشگری این شهر تغییرات آرام اما اساسی داشته است. تحلیلگران مقصر اصلی این وضعیت را همان دو عاملی که ذکر شد می‌دانند یعنی بلیط‌های بسیار ارزان‌قیمت هوایی که رفت‌وآمد به این شهر را بسیار آسان می‌کنند و همچنین سفرهای دریایی مکرر کشتی‌های تفریحی کروز به این شهر گردشگر پسند. در ادامه این یادداشت به اقدامات دولت کرواسی برای کنترل جمعیت گردشگر اشاره خواهیم کرد.
تصویر ۵ پیمایش افکارسنجی از ساکنان محلی بارسلونا درباره جذب یا محدودیت گردشگر
گردشگری افراطی چیست؟
گردشگری افراطی به ازدحام بیش از حد جمعیت گردشگران گفته می‌شود که کیفیت زندگی ساکنین و محلی‌ها را کاهش می‌دهد یا تأثیر منفی چشمگیری بر کیفیت تجربه گردشگری خود گردشگران دارد. این مفهوم بعضاً با مفهوم گردشگری انبوه (mass Tourism) اشتباه گرفته می‌شود. گردشگری انبوه به سفر گردشگران در شمار فراوان به یک مقصد مشخص گفته می‌شود که اغلب توسط مؤسسات و آژانس‌های مسافرتی تنظیم شده است. در بیشتر دیدگاه‌ها گردشگری انبوه عاملی بود که گردشگری را توسعه داد و آن را در دنیای مدرن تبدیل به یک صنعت کرد. گردشگری انبوه مساوی با گردشگری افراطی نیست اما می‌تواند یکی از مهم‌ترین عوامل آن باشد. مقابله با گردشگری انبوه به دلیل مشکلاتی که برای شهرهای گردشگری ایجاد می‌کند از دهه نود میلادی آغاز شده است اما اصطلاح و مفهوم گردشگری افراطی از سال 2015 به این‌سو رایج شده است. برای مثال در ایران، استان‌های ساحلی دریای خزر که مردم آنها را به اختصار شمال می‌نامند، مورد گردشگری انبوه قرار گرفته است. اما در همین مناطق، نقاطی وجود دارد که مورد گردشگری افراطی است.نمونه‌های تاریخی
هرچند گردشگری افراطی مفهومی تازه است اما پدیده جدیدی نیست. برای مثال ریشه‌های این مسئله را به شکل تاریخی می‌توان در قضیه‌ی ماهیگیری در شهر برایتون انگلستان دنبال کرد. در اوایل قرن نوزدهم شهر برایتون شهری محبوب برای گردشگران ثروتمندی بود که از لندن برای تفرج به این شهر ساحلی می‌آمدند. پس از ظهور راه‌آهن مسافران برای سفرهای تفریحی کوتاه‌مدت به این شهر می‌آمدند و با قایق‌های تفریحی جابه‌جا می‌شدند. با گسترش گردشگری در برایتون برخی از سرمایه‌گذاران در این زمینه، ماهیگیران محلی را به‌عنوان عامل ناراحتی گردشگران مطرح کردند چراکه از دید آنها تورهای ماهیگیری مانع گردشگری در ساحل می‌شد. در نهایت درگیری‌ها بین پلیس شهری و ماهیگیران بالا گرفت که منجر به اعتراضات و شورش‌هایی شد که در نهایت هم سرکوب شد و صنعت ماهیگیری محلی به زیر صخره‌ها محدود شد جایی که نمی‌توانست برای صنعت گردشگری شهر مانعی محسوب شود. پیش‌تر بیان شد که گردشگری افراطی نه‌تنها به ساکنین شهر لطمه می‌زند بلکه به تجربه گردشگران از سفر خودشان نیز آسیب وارد می‌کند و مورد تاریخی قابل‌بررسی در این زمینه آبشار نیاگاراست. تقریباً هم‌زمان با رخ‌دادن ماجرای شهر برایتون در انگلستان، در آمریکا هم آبشار نیاگارا تبدیل به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری این کشور شده بود. سرازیرشدن گردشگر به این شهر موجب اعتراضات گردشگران از دهه 1830 میلادی به این‌سو شده است چراکه آنها تعدد زیاد مغازه‌ها، عکاسان و راهنمایان هجومی در کنار این آبشار را موجب خراب‌شدن تجربه سفر خود می‌دانستند.گردشگری افراطی در مقیاس جهانی
با افزایش بی‌سابقه گردشگری در سطح جهانی از ابتدای قرن بیست و یکم، گردشگری افراطی هم تبدیل به مسئله‌ای جدی شده است. میل جهانی مردم به گردشگری بین‌المللی در این بیست‌ساله به‌قدری بوده که همه‌گیری ویروس سارس (SARS) در سال 2002 و بحران اقتصادی سال 2008 هم نتوانست مانع رشد شدید این روند شود. هرچند همه گیری ویروس کرونا آسیب جدی‌ای به صنعت گردشگری در کوتاه مدت وارد کرد اما پس از رفع محدودیت‌ها گردشگران به صورت هجومی به سمت مقصدهای محبوب سفر کردند. پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تا پایان سال 2024 به 1.5 میلیارد گردشگر جهانی خواهیم رسید که حتی از رکورد سال 2019 در دوران پیشاکرونا بیشتر است. هم چنین رصد مراکز آماری گردشگری رقم 1.8 میلیارد گردشگر جهانی را تا افق 2030 پیش بینی می‌کنند. در نمودار زیر این آمار را مشاهده می‌کنید.
تصویر ۱ آمار گردشگران جهانی از 1990 تا 2024
نقشه جهانی گردشگری افراطی
همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد گردشگری افراطی تبدیل به پدیده‌ای جهانی شده که سرتاسر کره‌ی زمین را فراگرفته است و دیگر محدود به چند مقصد محبوب اروپایی نیست. با کنار هم گذاشتن شهرهایی که گردشگری افراطی در آنها به‌صورت آنلاین گزارش شده‌اند به نقشه‌ی زیر می‌رسیم. مشاهده می‌کنید که در سرتاسر این کره‌ی خاکی از آمریکا گرفته تا اروپا و حتی اقیانوسیه، بیش از 90 مقصد و بالغ بر 60 کشور درگیر این پدیده‌ی مخرب شده‌اند. هرچند رقم واقعی بیشتر از این است چراکه بسیاری از روستاها و مناطق کوچک گردشگر پسند گوشه‌وکنار دنیا اگر درگیر گردشگری افراطی شده باشند به علت عدم دسترسی کامل به رسانه‌ها طبیعتاً نمی‌توانند صدای اعتراض خود را به‌درستی به گوش بقیه برسانند. هم چنین باید تذکر داد که این رقم هر روز در حال افزایش است.
تصویر ۲ نقشه جهانی گردشگری افراطی
علت‌یابی پدیده‌ی گردشگری افراطی
بر روی کاغذ علت این اتفاق بسیار ساده است: سفر جمعیت بسیار زیادی از گردشگر تنها به چندین مقصد محبوب. بنا بر آمارهای گزارش شده حدود 80 درصد از گردشگران جهانی تنها به 10 درصد از مقاصد گردشگری سفر می‌کنند و این امر موجب گردشگری افراطی می‌شود. اما وقتی دقیق‌تر به این مسئله می‌نگریم به این پرسش می‌رسیم که چگونه جمعیت بسیار زیادی تنها به مقصدهای محدودی می‌روند؟ پاسخ بیشتر تحلیلگران در اینجا به مسئله حکمرانی دولت در زمینه گردشگری برمی‌گردد. دولت‌ها همواره به دنبال رونق اقتصادی کشور خود هستند و گردشگری هم در این باب صنعتی پیشرو است پس از گردشگری برای رونق بیشتر اقتصادی بهره می‌گیرند. ملاک موفقیت صنعت گردشگری همواره تعداد گردشگر ورودی، میزان ارز آورده شده به کشور و در نهایت درآمد کلی کشور از ورود گردشگر خارجی است. مشکل اینجاست که هیچ کدام از این ملاک‌ها شامل منفعت یا ضرر مردم محلی یا حتی محیط زیست نمی‌شوند. پس دولت‌ها بدون توجه به مشکلات ایجاد توسط گردشگری برای مردم محلی یا محیط زیست به توسعه آن ادامه می‌دهند. در همین راستا، دولت‌ها اتفاقاً به ورود گردشگر به کشور خود کمک می‌کنند از جمله با یارانه دادن غیرمستقیم به شرکت‌های هواپیمایی برای ایجاد سفرهای هوایی بسیار ارزان‌قیمت و همچنین عدم محدودکردن سفرهای دریایی با کشتی‌های تفریحی-گردشی (کشتی‌های کروز). ممکن است سؤال بپرسید که سفرهای هوایی بسیار ارزان‌قیمت چگونه ممکن است؟ صنعت هوانوردی جهانی در سال 1944 قراردادی تحت عنوان کنوانسیون شیکاگو امضا کرد که به آنها معافیت مالیاتی برای سوخت حمل‌ونقل هوایی داد. نتایج این قرارداد به‌گونه‌ای هنوز ادامه پیدا کرده است که در بریتانیا باتوجه‌به عدم پیگیری دولت و عدم مالیات بر ارزش‌افزوده این قرارداد عملاً منجر به یارانه‌دهی دولت به این شرکت‌ها می‌شود. علاوه بر سوخت بدون مالیات، ادعاهایی مبنی بر اینکه برخی از دولت‌ها برای جذب گردشگران بیشتر، به خطوط هوایی برای فرود در کشورهایشان پول می‌دهند، وجود دارد. عامل دیگر افزایش گردشگری افراطی، گسترش سفرهای دریایی با کشتی‌های تفریحی گردشی موسوم به کشتی کروز است. این کشتی‌ها یکی از ارزان‌ترین و البته آلوده‌کننده‌ترین سوخت‌های دیزلی ملقب به «سوخت انبار» را مصرف می‌کنند. استفاده از این نوع سوخت به علت آلودگی‌هایی که برای سلامتی انسان و محیط‌زیست ایجاد می‌کند بر روی خشکی ممنوع است. استانداردهای آلودگی برای صنعت خودروسازی بسیار سخت‌گیرانه است اما در کمال تعجب در صنعت کشتی کروز گویا استاندارد دیگری حکمرانی می‌کند. این اتفاق کمک می‌کند تا صنعت کشتیرانی گردشی بتواند هزینه‌ها را کمینه نگه دارد و کشتی‌های بیشتری برای جذب گردشگر انجام بسازد. تحلیلگران با توجه به تحولات فرهنگی و ارتباطی در ده سال گذشته علت دیگری را هم برای این پدیده بر می‌شمارند: تاثیر رسانه‌های اجتماعی نوین. تا بیست سال گذشته خبری از اینترنت نبود اما با فراگیری اینترنت اشتراک گذاری اخبار، عکس‌ها و ویدئو بین تمام مردم رایج شد و این امر بیش از پیش موجب معرفی مقاصد و جاذبه‌های گردشگری به گردشگران جهانی شد. همچنین رواج استفاده از اینترنت موجب شد تا بسیاری از هماهنگی‌های سفرهای‌گردشگری به صورت برخط و از راه دور با سرعت و سهولت بیشتری انجام شود که خودبه خود به رواج گردشگری کمک شایانی کرده است.شهرهای اروپایی مرکز گردشگری افراطی
هرچند که گردشگری افراطی یک مسئله جهانی است اما این مسئله در برخی مناطق گردشگرپسند همانند اروپا جدی‌تر از سایر نقاط دنیاست. شهرهای دوبرونیک کرواسی، ونیز ایتالیا، بروژ بلژیک و بارسلونای اسپانیا از مهم‌ترین شهرهایی هستند که دچار معضل گردشگری افراطی هستند. در نمودار زیر میزان گردشگر به‌ازای هر فرد محلی را می‌بیند و این بدین معناست که برای مثال به‌ازای هر فرد محلی در شهر دوبرونیک 36 نفر گردشگر سالانه از آن شهر بازدید کرده‌اند!
تصویر ۳ تعداد گردشگر به ازای هر نفر محلی در شهرهای گردشگر زده اروپا
دو چهره زشت و زیبای گردشگری فیلم برای شهر دوبرونیک
همان‌طور که گفته شد شهر دوبرونیک یکی از گردشگرزده‌ترین شهرهای اروپایی است. شهر زیبای ساحلی که در کرواسی واقع شده است و به‌خاطر قلعه‌های تاریخی و بافت منسجم باستانی‌اش مشهور است. رشد گردشگری این شهر از اوایل قرن بیست و یکم به شیب صعودی روبه‌جلو بود اما یک اتفاق این شیب را چندبرابر کرد: فیلم‌برداری بخش قابل‌توجهی از سریال محبوب بازی تاج‌وتخت در این شهر. بیشتر سکانس‌های باز لوکیشن مقر پادشاهی (the King’s Landing) در این شهر فیلم‌برداری شده بود و از بافت قلعه‌های تاریخی آن بهترین استفاده را کرده بود. این اتفاق پس از پخش فصل دوم این سریال در سال 2012 حجم بسیاری از گردشگران را به سمت این شهر جذب کرد. همان‌طور که در نمودار زیر مشاهده می‌کنید میزان رشد گردشگر در بازه پنج‌ساله پخش این سریال در مقایسه با مدت مشابه قبلی بیش از پنج برابر بیشتر است.
تصویر ۴ میزان رشد گردشگر در شهر دوبرونیک پس از پخش سریال بازی تاج و تخت
در ابتدا هرچند این رشد تصاعدی گردشگر به نفع اقتصاد این شهر و کشور کرواسی بود اما با ادامه پیدا کردن این روند، شهر دوبرونیک دچار معضل گردشگری افراطی شد. در آگوست سال 2016 بیش از ده هزار بازدیدکننده بلیت پیاده‌روی در دیوارهای معروف شهر دوبرونیک را تنها در یک روز خریدند! این مسئله به‌قدری جدی شد که یونسکو این شهر را در صورت عدم محدودیت گردشگری تهدید به حذف از میراث جهانی کرد و خوشبختانه از آن زمان سیاست‌گذاری برای گردشگری این شهر تغییرات آرام اما اساسی داشته است. تحلیلگران مقصر اصلی این وضعیت را همان دو عاملی که ذکر شد می‌دانند یعنی بلیط‌های بسیار ارزان‌قیمت هوایی که رفت‌وآمد به این شهر را بسیار آسان می‌کنند و همچنین سفرهای دریایی مکرر کشتی‌های تفریحی کروز به این شهر گردشگر پسند. در ادامه این یادداشت به اقدامات دولت کرواسی برای کنترل جمعیت گردشگر اشاره خواهیم کرد.
خشم کاتالان‌های بارسلونا از گردشگری افراطی
بارسلونا با آب‌وهوای عالی مدیترانه‌ای، ساحلی زیبا به همراه درختان نخل فراوان، خیابان‌های سنگ‌فرش شده و معماری‌های باشکوهش مقصد عالی ای برای گردشگران از اروپا و سراسر دنیا به نظر می‌رسد، شاید بیش از اندازه عالی. سابقه شهرت بارسلونا در گردشگری چندان قدیمی نیست چراکه صنعت گردشگری در این شهر از دهه 60 و 70 میلادی تازه کار خود را آغاز کرد. میزبانی مسابقات المپیک در سال 1992 بود که این شهر را بدل به یکی از مقاصد اصلی گردشگری کرد. روند جذب گردشگر بارسلونا با سرعت زیادی ادامه پیدا کرد تا اینکه آرام‌آرام به معضل گردشگری افراطی رسید. بارسلونا بزرگ‌ترین بندر مدیترانه را در خود دارد و این موجب جذب کشتی‌های تفریحی کروز به این شهر شده است. در سال 1990 تنها 115 هزار مسافر با کشتی کروز وارد این بندر شدند که در سال 2017 به رقم نجومی 2.7 میلیون نفر رسیده است. در سال 2019 به علت تعدد گذر این نوع کشتی‌ها و آلودگی ناشی از آنها، بارسلونا به همراه بندر پالما آلوده‌کننده‌ترین بندر اروپایی لقب گرفتند. مشکل دیگر این مسافران اینجاست که به علت در سفر بودن با کشتی کروز آنها یک روز یا کمتر در این شهر توقف دارند و به دلیل حضور کوتاهشان سودآوری چندانی برای ساکنان محلی و اقتصاد این شهر ندارند. هم چنین به علت تقاضای فراوان گردشگران برای اتاق هتل به صورت هتل‌های قانونی و غیرقانونی، قیمت خانه و اجاره بها در این شهر افزایش پیدا کرده و موجب مشکلات جدی‌ای برای ساکنان محلی شده است. اما تفاوتی که گردشگری افراطی در بارسلونا را به معضلی جدی‌تر از سایر مقاصد گردشگرزده تبدیل کرده است چیزی نیست جز واکنش شدید و خشن کاتالان‌ها به این اتفاق. کاتالان‌ها به مردمی پشت در خانه معروف نیستند بلکه به خیابان‌ها می‌روند و احساس خود را بیان می‌کنند. در بسیاری از کوچه‌های این شهر نشانه‌هایی از این نارضایتی دیده می‌شود، نوشته‌هایی که به گردشگرها می‌گوید «به خانه برگردید» و «این گردشگری نیست این تهاجم است»، دادن لقب زندان به بارسلونا و البته دیوارنگاری‌هایی توهین‌آمیز از جمله تروریست یا عوضی خطاب‌کردن گردشگرها. در سال 2017 معترضانی ماسک دار به اتوبوس گردشگری حمله و چرخ‌های آن را پنچر کردند و روی آن با اسپری نوشتند: «گردشگری شهر و محله را می‌کُشد». البته باید گفت مرجع اعتراض آنها گردشگران نیستند بلکه دولت محلی و سیاست‌های آن است. در نمودار زیر پیمایش افکارسنجی از ساکنان محلی بارسلونا را مشاهده می‌کنید. می‌بینید که به‌مرورزمان موافقان جذب گردشگر بیشتر تبدیل به مخالفان آن شده‌اند. دولت کاتالانیا باتوجه‌به معضلات گردشگری افراطی و هم چنین مخالفت افکار عمومی برنامه‌هایی برای کنترل گردشگر در دست انجام دارد.
تصویر ۵ پیمایش افکارسنجی از ساکنان محلی بارسلونا درباره جذب یا محدودیت گردشگر