توضیح شکاف میان عرضه و تقاضا در اکوسیستم کست‌باکس فارسی
در شلوغی و سروصدای مترو، هنگام قدم زدن در خیابان، موقع رانندگی یا حتی وقتی در خانه هستیم، تنها با اتصال به اینترنت می‌توانیم به قصه‌ای، کتابی، گفت‌وگویی دونفره یا یک محتوای آموزشی گوش دهیم. پادکست رسانه‌ای است که کمتر کسی پس از دوران سلطه تلویزیون و رسانه‌های تصویری انتظار داشت بار دیگر میراث ارتباطات شفاهی را در عصر دیجیتال زنده کند؛ میراثی که می‌توان آن را احیای دوران طلایی رادیو دانست. امروزه پادکست بسته به شرایط جغرافیایی و سیاسی هر کشور یا منطقه، فرم و محتوای متفاوتی دارد که این تفاوت‌ها ریشه در زیرساخت‌های فرهنگی، وضعیت سیاسی و اقتصادی جامعه و همچنین ایده‌ها و آرمان‌های آن دارد. به همین دلیل، شناخت سلیقه مخاطبان پادکست فارسی می‌تواند نشانه‌هایی ارزشمند برای فهم وضعیت فکری جامعه به دست دهد.
پادکست فارسی هرچند از سال ۲۰۰۵ در کست‌باکس شروع به کار کرد، اما موج اصلی رشد و محبوبیتش از سال ۲۰۱۹ و همزمان با شیوع کرونا شکل گرفت؛ زمانی که پادکست به یکی از راه‌های پر کردن خلأ ارتباطی دوران همه‌گیری و قرنطینه تبدیل شد. بیشترین تعداد کانال‌های فارسی در سال‌های ۲۰۲۱ با ۳۴۴۰ کانال و ۲۰۲۳ با ۴۱۵۸ کانال در کست‌باکس ایجاد شد. شیوه مصرف پادکست با دیگر بسترها و سکوهای اینترنتی فرق دارد؛ این تفاوت هم در میزان مصرف محتوای صوتی نسبت به تصویری دیده می‌شود و هم در تنوع سلیقه‌ها و موضوعات پرطرفدار هر رسانه. مثلا بیشترین سهم شنوندگان (۳۳ درصد) و دنبال‌کنندگان (۲۵ درصد) کانال‌های فارسی کست‌باکس به موضوع کتاب‌ها، فلسفه، تاریخ، زندگی‌نامه و روایت‌های غیرداستانی اختصاص دارد. بعد از آن، «آموزش توسعه فردی» با ۲۲ درصد بازدید و ۲۱ درصد دنبال‌کننده در رتبه دوم است و موضوعات سلامت و روان‌شناسی هم ۱۴ درصد بازدید و ۱۲ درصد دنبال‌کننده را به خود جذب کرده‌اند. کانال‌های رمان و روایت‌های داستانی هم ۱۹ درصد از دنبال‌کنندگان و ۱۱ درصد از شنوندگان را به خود اختصاص داده‌اند.
فراتر از این آمارهای توصیفی، نکته قابل تأمل در داده‌ها، وجود شکاف معنادار میان سهم کانال‌ها و تعداد مخاطبان و دنبال‌کنندگان آن‌هاست این اختلاف را می‌توان عمدتا در دو دسته از موضوعات مشاهده کرد:
۱- موضوعاتی که محتوای تولیدشده و تولیدکنندگان آن کمتر از بازدیدها و دنبال‌کنندگان است: واضح‌ترین آن‌ها موضوع «کتاب (فلسفه، تاریخ و زندگی‌نامه) و روایت‌های غیرداستانی» است که سهم کانال‌های تولیدکننده (۸ درصد) و اپیزودهای مربوطه (۹ درصد) بسیار کمتر از سهم مخاطبانشان است؛ به‌گونه‌ای که یک‌سوم کل بازدیدها (۳۳ درصد) و یک‌چهارم دنبال‌کنندگان به این حوزه علاقه‌مندند. این شکاف، بیانگر تفاوت الگوی مصرف مخاطبان پادکست نسبت به رسانه‌های بصری است و همچنین به نظر می‌رسد علاقه فزاینده به کتاب‌های تاریخی و زندگی‌نامه‌ها تا حدی ریشه در توجه به سرگذشت تاریخی جامعه دارد. در عین حال، این وضعیت نشان می‌دهد که این حوزه‌ها هنوز ظرفیت بالایی برای جذب مخاطبان جدید دارند و احتمال موفقیت پادکست‌های جدید در این زمینه بیش از موضوعاتی نظیر علم، فناوری، سیاست، اقتصاد یا جامعه‌شناسی است. دسته دوم، موضوع سلامت و روان‌شناسی است که اگرچه تنها ۷ درصد از کانال‌ها و اپیزودها را شامل می‌شود، اما ۱۴ درصد از کل شنوندگان و ۱۲ درصد از دنبال‌کنندگان را به خود اختصاص داده است؛ این نیز نشان‌دهنده ظرفیت بالای این حوزه برای رشد و جذب مخاطبان تازه است. نهایتا، ژانر «گفت‌وگو محور با مهمان» با وجود آنکه فقط نیم‌درصد از محتوای تولید شده و یک درصد از کانال‌ها را به خود اختصاص داده، دو درصد از مخاطبان را جذب کرده است؛ این نسبت چهاربرابری، حاکی از نیاز به تولید محتوای بیشتر در این حوزه و امکان موفقیت بالای آن است، اگرچه سهم کلی آن از بازار پادکست همچنان محدود باقی مانده است.
۲- محتوای تولیدشده و تولیدکنندگان آن بیشتر از بازدیدها و دنبال‌کنندگان است: در سوی دیگر، موضوعاتی وجود دارند که سهم بالایی از کانال‌ها و اپیزودهای تولیدشده را به خود اختصاص داده‌اند، اما در مقایسه با این تولید بالا، مخاطبان کمی دارند. برای نمونه، حوزه‌هایی مانند اقتصاد، سیاست و جامعه‌شناسی با وجود آنکه ۱۴ درصد از کانال‌ها و ۱۳ درصد از اپیزودهای فارسی کست‌باکس به آن‌ها اختصاص یافته، تنها سه درصد از بازدیدها و چهار درصد از دنبال‌کنندگان را جذب کرده‌اند؛ این وضعیت نشان می‌دهد که باوجود توجه تولیدکنندگان محتوا به این حوزه‌ها، موفقیت چندانی در جذب مخاطب نداشته‌اند و احتمال موفقیت کانال‌های جدید در این زمینه پایین است. وضعیت مشابهی نیز در حوزه دین و مذهب مشاهده می‌شود؛ به‌طوری‌که 9 درصد از کل اپیزودها و 4 درصد از کانال‌ها به این موضوع اختصاص دارد، اما سهم دنبال‌کنندگان و بازدیدها در این حوزه تقریبا یک درصد است. این آمار بیانگر فعالیت بالای تولیدکنندگان در حوزه دین و مذهب، اما استقبال اندک مخاطبان از این محتواهاست. در حوزه هنر، موسیقی و شعر، اگرچه تعداد کانال‌ها با میزان دنبال‌کنندگان و بازدیدها تقریبا برابر است، اما تعداد اپیزودهای تولیدشده به‌طور قابل‌توجهی بالاتر است که نشان‌دهنده فعالیت زیاد تولیدکنندگان در این حوزه و همزمان محدودیت در جذب مخاطب متناسب با حجم تولید است. در زمینه علم و فناوری نیز تعداد کانال‌ها زیاد است، اما میان تعداد اپیزودهای تولیدشده و سهم بازدیدها و دنبال‌کنندگان نوعی هماهنگی مشاهده می‌شود که می‌تواند نشانه اشباع مخاطب در این حوزه باشد. سایر حوزه‌ها مانند خانواده و کودک، سرگرمی و سینما نیز با وضعیت مشابهی مواجه‌اند و میزان تولید محتوا و تعداد کانال‌ها از میزان بازدیدها و دنبال‌کنندگان بیشتر است. در نهایت، موضوعاتی همچون آموزش و توسعه فردی، ورزش، سفر و مهاجرت و حتی رمان و روایت‌های داستانی، تقریبا در هر چهار شاخص یادشده (یعنی تعداد کانال‌ها، اپیزودها، دنبال‌کنندگان و بازدیدها) توازن و تعادل نسبی دارند.
به‌طور کلی پادکست فارسی شباهت‌های قابل توجهی با بسترهای بصری و شبکه‌های اجتماعی داشته، اما تمایزهای خاص خود و سلیقه و ذائقه مخاطبان نیز متفاوت با سایر بستر هاست. این گزارش کمک می‌کند که سیاست‌گذاران فرهنگی در تحلیل و تصمیم‌گیری خود، به اهمیت سکو برای شناخت مخاطبان و ذائقه آنان واقف بوده و تصمیمات خود را با در نظر گرفتن این ملاحظات اتخاذ کنند.