موسیقی سنتی ایران را «موسیقی دستگاهی» هم می‌گویند، چون بر پایه هفت دستگاه و پنج آواز ساخته شده است. اگر بدانید یک قطعه در کدام دستگاه است، تا حد زیادی می‌دانید چه حالی دارد: همایون باوقار و غمگین است، ماهور روشن و امیدوار، چهارگاه پرشور و حماسی. این صفحه توضیح می‌دهد دستگاه و گوشه و ردیف یعنی چه، هر دستگاه چه حال‌وهوایی دارد و کدام آثار مشهور در آن ساخته شده‌اند.
دستگاه موسیقی چیست؟
دستگاه مجموعه‌ای از نغمه‌های کوتاه به نام گوشه است که بر یک گام و یک حال‌وهوای مشترک بنا شده‌اند و به ترتیبی معین پشت سر هم اجرا می‌شوند. هر دستگاه با گوشه‌ای به نام درآمد شروع میشود که حال اصلی دستگاه را معرفی می‌کند. بعد گوشه‌ها یکی‌یکی صدا را بالاتر می‌برند تا به اوج برسند، و در پایان اجرا با فرود به درآمد برمی‌گردد.
تا پیش از دوره قاجار در موسیقی ایرانی از واژه «مقام» استفاده می‌شد. در دوره قاجار نوازندگان خاندان فراهانی، به‌ویژه میرزا عبدالله و آقاحسینقلی، نغمه‌های پراکنده را در نظامی منسجم گرد آوردند که امروز «ردیف» نامیده میشود.
گوشه، ردیف و آواز
- گوشه: کوچک‌ترین واحد موسیقی دستگاهی؛ نغمه‌ای با نام و هویت مشخص، مثل «شهناز» در شور یا «چکاوک» در همایون.
- ردیف: مجموعه همه گوشه‌ها در همه دستگاه‌ها، به ترتیبی که استادان نقل کرده‌اند. ردیف‌های مختلفی هست (مثلا ردیف میرزا عبدالله برای سازها یا ردیف آوازی محمود کریمی). ردیف موسیقی ایران در سال ۲۰۰۹ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.
- آواز: شاخهای کوچک‌تر از یک دستگاه که حال مستقل خودش را دارد. پنج آواز اصلی وجود دارد.
هفت دستگاه و پنج آواز
| دستگاه | آوازهای وابسته | حال‌وهوا | گوشههای مشهور | نمونه اثر |
|---|---|---|---|---|
| شور | ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی | گسترده؛ از سوز و حزن تا عرفانی | شهناز، رضوی، حسینی، قرچه | آلبوم «یاد ایام»، محمدرضا شجریان (۱۳۷۴) |
| همایون | بیات اصفهان | باشکوه، غمگین و موقر | چکاوک، بیداد، لیلی و مجنون، شوشتری | آلبوم «بیداد»، شجریان و پرویز مشکاتیان (۱۳۶۴) |
| سهگاه | ندارد | سوزناک، نزدیک به نوحه | زابل، مویه، مخالف، مغلوب | آلبوم «آسمان عشق»، محمدرضا شجریان (۱۳۷۱) |
| چهارگاه | ندارد | پرشور، حماسی و پرانرژی | زابل، مویه، حصار، منصوری | آلبوم «دستان»، شجریان و پرویز مشکاتیان (۱۳۶۷) |
| ماهور | ندارد | روشن، آرام و امیدوار | داد، دلکش، خاوران، عراق | تصنیف «مرغ سحر»، شعر بهار و آهنگ مرتضی نی‌داوود |
| راستپنجگاه | ندارد | پرتنوع؛ گذرگاهی میان دستگاه‌ها | پروانه، نوروز عرب، نوروز صبا، سپهر | آلبوم «چشمه نوش»، شجریان و محمدرضا لطفی (۱۳۷۲) |
| نوا | ندارد | آرام، متین و عارفانه | گردانیه، نیشابورک، عشاق، نهفت | «نینوا»، حسین علیزاده |
سال هر آلبوم سال انتشار آن است. دستگاه آلبوم‌های شجریان از فهرست آثار او در ویکی‌پدیای فارسی آمده است.
بعضی موسیقی‌دانان آوازها را دستگاه مستقل حساب می‌کنند و بعضی «بیات کرد» را هم آواز جداگانه‌ای از شور می‌دانند. تقسیم «هفت دستگاه و پنج آواز» رایجترین دستهبندی است، نه تنها دستهبندی ممکن.
دستگاه شور
شور گسترده‌ترین دستگاه موسیقی ایرانی است و به آن «مادر دستگاه‌ها» می‌گویند، چون چهار آواز از آن جدا شده و از بیشتر دستگاه‌ها میشود به شور «مدگردی» کرد. بخش بزرگی از موسیقی محلی ایران، از کردی و لری تا خراسانی، با شور خویشاوند است. حال شور یکدست نیست: می‌تواند سوزناک باشد، می‌تواند عارفانه و آرام باشد. شهناز، رضوی، حسینی، سلمک و قرچه از گوشههای مشهور آن‌اند. آلبوم «یاد ایام» محمدرضا شجریان و داریوش پیرنیاکان (۱۳۷۴) در دستگاه شور است. «مرغ خوش‌خوان» شجریان هم که ۱۳۹۰ منتشر شد در شور است.
آوازهای شور
- ابوعطا: صمیمی و نزدیک به آواز محلی؛ گوشه «حجاز» اوج آن است. آلبوم «عشق داند» شجریان و محمدرضا لطفی (۱۳۷۶) در این آواز است.
- بیات ترک: روشن‌تر و استوارتر از بقیه آوازهای شور. «چاووش ۱، به یاد عارف» شجریان و لطفی (۱۳۵۶) در بیات ترک است.
- افشاری: آرام و گلایه‌آمیز، با حالی تنها و درون‌گرا. آلبوم «آرام جان» شجریان (۱۳۷۸) در مایه افشاری است.
- دشتی: سوزناک‌ترین آواز شور و بسیار نزدیک به آوازهای محلی، به‌ویژه آوازهای گیلکی و چوپانی. آلبوم «ساز خاموش» شجریان و حسین علیزاده (۱۳۸۶) در آواز دشتی است.
دستگاه همایون
همایون وقار و شکوهی دارد که با غم همراه است؛ غمی که به ناله نمی‌رسد. به همین دلیل بسیاری آن را باشکوه‌ترین دستگاه می‌دانند. چکاوک، بیداد، لیلی و مجنون، شوشتری و نی‌داوود از گوشههای همایون‌اند. آلبوم «بیداد» با آهنگسازی پرویز مشکاتیان و آواز محمدرضا شجریان (۱۳۶۴) که نامش را از یکی از گوشههای همین دستگاه گرفته، مشهورترین اثر همایون در دهه‌های اخیر است.
بیات اصفهان آواز وابسته به همایون است. حالی دلنشین و کمی شاکی دارد و میان شادی و غم می‌ایستد.
دستگاه سهگاه
سهگاه سوزناک‌ترین دستگاه موسیقی ایرانی است و در تعزیه، نوحه و مرثیه بسیار به کار رفته است. گوشه «مویه» به‌خصوص با مجالس سوگ پیوند دارد. با این حال سهگاه فقط غم نیست و نغمه‌های روشن هم دارد. زابل، مویه، مخالف، مغلوب و حصار از گوشههای آن‌اند. سهگاه در موسیقی عربی و ترکی هم مقامی هم‌نام دارد. آلبوم «آسمان عشق» شجریان (۱۳۷۱) در سهگاه است. «چاووش ۹، جان جان» شجریان و لطفی هم که ۱۳۵۸ منتشر شد در همین دستگاه است.
دستگاه چهارگاه
چهارگاه پرانرژی و حماسی است و برخلاف بسیاری از دستگاه‌ها که حال درون‌گرا دارند، رو به بیرون است. برای همین در آثار حماسی و میهنی و در بسیاری از نغمه‌های صبحگاهی رادیو به کار رفته است. گوشههای چهارگاه بسیار شبیه گوشههای سه‌گاه‌اند (زابل، مویه، حصار، مخالف، منصوری)، اما با گامی دیگر حالی کاملا متفاوت پیدا می‌کنند. آلبوم «دستان» با آهنگسازی پرویز مشکاتیان و آواز شجریان (۱۳۶۷) در چهارگاه است.
دستگاه ماهور
ماهور روشن‌ترین و امیدوارترین دستگاه موسیقی ایرانی است و از نظر صدادهی به گام ماژور موسیقی غربی نزدیک است. به همین دلیل در سرودها و قطعه‌های شاد زیاد استفاده میشود. داد، دلکش، خاوران، شکسته، عراق و راک از گوشههای ماهورند. تصنیف «مرغ سحر» با شعر ملک‌الشعرای بهار و آهنگ مرتضی نی‌داوود، شاید شناخته‌شده‌ترین اثر ماهور باشد.
دستگاه راستپنجگاه
راستپنجگاه گامی بسیار شبیه ماهور دارد، اما شخصیتش با آن فرق دارد. در گوشه‌هایش به دستگاه‌های دیگر سر می‌زند و تقریبا همه حال‌های موسیقی ایرانی را از سر می‌گذراند. همین گستردگی اجرایش را دشوار کرده و اثر کمتری در آن ساخته شده است. پروانه، نوروز عرب، نوروز صبا، سپهر و راک از گوشههای آن‌اند. آلبوم «چشمه نوش» با آهنگسازی محمدرضا لطفی و آواز شجریان (۱۳۷۲) در راستپنجگاه است.
دستگاه نوا
نوا آرام، متین و عارفانه است؛ نه کاملا غمگین، نه کاملا شاد. خویشاوندی نزدیکی با شور دارد و بعضی موسیقی‌دانان آن را بیشتر آواز می‌دانند تا دستگاه. گردانیه، نیشابورک، عشاق، حسینی و نهفت از گوشههای نوا هستند. «نینوا»، اثر حسین علیزاده برای نی و ارکستر زهی، در همین دستگاه ساخته شده و از شناخته‌شده‌ترین آثار موسیقی ایرانی معاصر است.
قالب‌های اجرا: پیش‌درآمد تا رنگ
یک اجرای کامل موسیقی سنتی معمولا از چند قالب پشت سر هم ساخته میشود که همه در یک دستگاه یا آوازند:
- پیش‌درآمد: قطعه‌ای سازی و آرام که فضای دستگاه را می‌سازد.
- چهارمضراب: قطعه سازی تند و ریتمیک برای نمایش مهارت نوازنده.
- آواز: بخش بدون وزن که خواننده شعر کلاسیک را روی گوشه‌ها می‌خواند و ساز همراهی‌اش می‌کند.
- تصنیف: ترانه موزون با شعر؛ پرشنونده‌ترین قالب موسیقی سنتی.
- رنگ: قطعه سازی ضربی و رقص‌گونه که معمولا اجرا را تمام می‌کند.
انواع موسیقی ایرانی
«موسیقی سنتی» در محاوره معمولا همان موسیقی دستگاهی است، اما موسیقی ایرانی شاخه‌های دیگری هم دارد:
- موسیقی دستگاهی (کلاسیک ایرانی): همین هفت دستگاه و پنج آواز که موضوع این صفحه است؛ از شجریان و بنان تا علیزاده و کلهر.
- موسیقی نواحی یا محلی: موسیقی اقوام و مناطق، از کردی، لری و بختیاری تا خراسانی، بلوچی، ترکمن، آذری و جنوبی. هر کدام سازها و مقام‌های خودش را دارد و بسیاری از آنها قدیمی‌تر از ردیف‌اند.
- موسیقی آیینی و مذهبی: تعزیه، نوحه، مولودی، اذان و مناجات. بیشتر آنها بر همین دستگاه‌ها و آوازها، به‌ویژه سهگاه، چهارگاه، دشتی و بیات ترک، تکیه دارند.
- موسیقی تلفیقی: آمیختن دستگاه‌ها با سازها و ساختارهای دیگر، از ارکستر و جاز تا پاپ.
چطور دستگاه یک قطعه را تشخیص دهیم؟
تشخیص دستگاه با گوش تمرین می‌خواهد، ولی چند راه ساده کمک می‌کند:
- به نت پایانی گوش کنید. هر دستگاه روی نت مشخصی «ایست» و فرود دارد. جایی که قطعه آرام می‌گیرد، مهم‌ترین نشانه است.
- حال کلی را بسنجید. روشن و امیدوار معمولا ماهور یا راستپنجگاه است؛ پرشور و حماسی چهارگاه؛ سوزناک سهگاه یا دشتی؛ موقر و غمگین همایون.
- با نمونه‌های آشنا مقایسه کنید. اگر «مرغ سحر» را می‌شناسید، ماهور را می‌شناسید. اگر «بیداد» را شنیده‌اید، همایون را.
- درآمد هر دستگاه را چند بار بشنوید. ردیف‌های آوازی ضبط‌شده، مثل ردیف محمود کریمی، برای این کار بهترین منبع‌اند.
گوشههای همایون به ترتیب
ترتیب گوشه‌ها در ردیف‌های مختلف کمی فرق دارد، اما الگوی کلی یکی است. اجرا با درآمد و چکاوک شروع میشود، از لیلی و مجنون و بیداد می‌گذرد، با شوشتری به بخش‌های اوج می‌رسد و با فرود به درآمد همایون برمی‌گردد. برای ترتیب دقیق، به ردیف همان استادی رجوع کنید که با آن کار می‌کنید.
موسیقی سنتی امروز کجاست؟
در فهرست ۳۲۴ هنرمند شناخته‌شده موسیقی ایران در سکوی آهنگیفای، پنجاه و سه نفر با برچسب «سنتی» آمده‌اند. سنتی بعد از پاپ (۱۹۶ هنرمند) دومین سبک پرتکرار است و از راک و رپ جلوتر. در مقابل، در سکوهای جوان‌تر مثل ساندکلاود، شنیدن بیشتر به رپ و پاپ می‌رسد. جزئیات را در داشبورد آهنگیفای: هنرمندان موسیقی ایران ببینید.
پرسش‌های رایج
انواع موسیقی سنتی ایرانی کدام‌اند؟
موسیقی دستگاهی بر پایه هفت دستگاه و پنج آواز، موسیقی نواحی یا محلی اقوام ایران، موسیقی آیینی و مذهبی، و موسیقی تلفیقی. «موسیقی سنتی» در محاوره بیشتر همان موسیقی دستگاهی است.
چند دستگاه موسیقی ایرانی داریم؟
رایجترین دستهبندی هفت دستگاه دارد که شور، همایون، سهگاه، چهارگاه، ماهور، راستپنجگاه و نوا هستند. پنج آواز هم از آنها جدا شده است. ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی از شورند و بیات اصفهان از همایون.
برای هر دستگاه موسیقی ایرانی چه مثالی هست؟
شور با «یاد ایام»، همایون با «بیداد»، سهگاه با «آسمان عشق»، چهارگاه با «دستان»، ماهور با تصنیف «مرغ سحر»، راستپنجگاه با «چشمه نوش» و نوا با «نینوا» حسین علیزاده شناخته میشود. همه این آلبومها جز «نینوا» با صدای محمدرضا شجریان است.
شادترین و غمگینترین دستگاه کدام است؟
ماهور و چهارگاه شادتر و پرانرژیترند؛ سهگاه، دشتی و همایون غمگینتر. اما حال هر قطعه بیشتر به گوشه، ریتم و شعر بستگی دارد تا فقط به دستگاه.
فرق دستگاه و آواز چیست؟
آواز شاخهای از یک دستگاه است که گام و حال خودش را دارد ولی به اندازه دستگاه گسترده نیست و گوشههای کمتری دارد.
منابع
- ویکی‌پدیای فارسی، فهرست آثار محمدرضا شجریان، دستگاه و سال انتشار هر آلبوم
- یونسکو، Radif of Iranian music، ثبت در فهرست میراث فرهنگی ناملموس، ۲۰۰۹
- نمافر، داشبورد آهنگیفای، هنرمندان موسیقی ایران