در فرهنگ ایرانی، مادر واژهای سراسر احترام و لطافت است و شعر فارسی از کهنترین دفترها تا امروز بارها از آن گفته است. شاعران کهن مادر را بیشتر در دل داستان و حکایت آوردهاند و شاعران معاصر، از ایرج میرزا تا شهریار، شعرهایی سرودهاند که بسیاری از ایرانیان از بر دارند.
این صفحه جایگاه مادر را در شعر فارسی از دو راه نشان میدهد. نخست با شمارش شعرهایی که واژه مادر در آنها آمده است، از روی جستوجوی گنجور، و سپس با مرور شعرهای معروف درباره مادر از ایرج میرزا، سعدی و پروین اعتصامی.
مادر در شعر فارسی در عدد
به جستوجوی نمافر در گنجور در ۳۰ آبان ۱۴۰۵، مولانا با ۱۸۰ شعر بیشترین شعری را دارد که واژه مادر در آن آمده است. فردوسی با ۱۵۷ شعر و عطار با ۱۳۶ شعر پس از او قرار دارند. هر سه شاعر مثنویسرا و داستانپردازند و مادر در حکایتها و داستانهایشان بارها نقش دارد.
ملکالشعرای بهار با ۹۱ شعر نخستین شاعر معاصر این فهرست است. سعدی با ۵۴ شعر، ایرج میرزا با ۳۰ شعر و پروین اعتصامی با ۲۸ شعر در ردههای پایینترند، اما معروفترین شعرهای فارسی درباره مادر از همین سه شاعر است.
این شمار، شمار شعر یا بخشی از یک اثر است که واژه مادر دستکم یک بار در آن آمده است. شاعری که دیوان بزرگتری دارد طبعا شعرهای بیشتری در این شمارش دارد. نثرهایی که گنجور در کنار شعر آورده، مانند کشفالاسرار میبدی و آثار غزالی، از این فهرست بیرون ماندهاند.
| شاعر | شعرهایی که واژه مادر در آنها آمده است |
|---|---|
| مولانا | ۱۸۰ |
| فردوسی | ۱۵۷ |
| عطار | ۱۳۶ |
| صائب تبریزی | ۹۳ |
| ملکالشعرای بهار | ۹۱ |
| ناصرخسرو | ۸۷ |
| سنایی | ۸۳ |
| الهامی کرمانشاهی | ۷۳ |
| جامی | ۶۶ |
| خاقانی | ۶۶ |
| سعدی | ۵۴ |
| نظامی | ۴۹ |
| ایرج میرزا | ۳۰ |
| پروین اعتصامی | ۲۸ |
شعر مادر ایرج میرزا
قطعه کوتاه «مادر» از ایرج میرزا از معروفترین شعرهای فارسی درباره مادر است. ایرج میرزا، شاعر دوره مشروطه، در این قطعه همه آموختههای نخستین کودکی را به مادر نسبت میدهد؛ از شیر خوردن تا راه رفتن و سخن گفتن. متن کامل این قطعه به روایت گنجور چنین است.
گویند مرا چو زاد مادر / پستان به دهن گرفتن آموخت
شبها بر گاهواره من / بیدار نشست و خفتن آموخت
دستم بگرفت و پا به پا برد / تا شیوه راه رفتن آموخت
یک حرف و دو حرف بر زبانم / الفاظ نهاد و گفتن آموخت
لبخند نهاد بر لب من / بر غنچه گل شکفتن آموخت
پس هستی من ز هستی اوست / تا هستم و هست دارمش دوست
ایرج میرزا شعر بلند دیگری هم درباره مادر دارد با نام «قلب مادر». این شعر داستان جوانی را روایت میکند که به خواست معشوق دل مادرش را از سینه بیرون میآورد و دل مادر، حتی بیرون از سینه، باز نگران آسیب فرزند است. متن کامل «مادر» و «قلب مادر» در گنجور آمده است.
شعر درباره مادر از سعدی
سعدی مادر را در قالب حکایت آورده است. در بوستان، حکایت جوانی آمده که از رأی مادر سر میپیچد و مادر گهواره کودکیاش را پیش او میآورد تا روزهای ناتوانیاش را به یاد آورد.
جوانی سر از رای مادر بتافت / دل دردمندش به آذر بتافت
چو بیچاره شد پیشش آورد مهد / که ای سست مهر فراموش عهد
نه گریان و درمانده بودی و خرد / که شبها ز دست تو خوابم نبرد
در گلستان نیز سعدی از جوانی خود میگوید که روزی بر مادر بانگ زد و مادر گریان به او یادآوری کرد که روزی کودکی ناتوان در آغوش او بوده است.
چه خوش گفت زالی به فرزند خویش / چو دیدش پلنگافکن و پیلتن
گر از عهد خردیت یاد آمدی / که بیچاره بودی در آغوش من
نکردی در این روز بر من جفا / که تو شیرمردی و من پیرزن
متن کامل «حکایت بوستان» و «حکایت گلستان» در گنجور آمده است.
شعر مادر موسی از پروین اعتصامی
پروین اعتصامی در شعر «لطف حق» داستان مادر موسی را روایت میکند؛ مادری که به فرمان خدا فرزندش را به رود نیل میسپارد و نگران سرنوشت اوست. این شعر از معروفترین شعرهای فارسی درباره مهر مادری است.
مادر موسی چو موسی را به نیل / در فکند از گفته رب جلیل
خود ز ساحل کرد با حسرت نگاه / گفت کای فرزند خرد بیگناه
پاسخ شعر به این نگرانی در بیتی دیگر آمده است. در آن بیت، مهر مادر در برابر عدل و بندهپروری خدا نشانده میشود. متن کامل «لطف حق» در گنجور آمده است.
شعر مادر شهریار و شعر مادر کلاس ششم
از شاعران معاصر، شهریار شعر بلند «ای وای مادرم» را در سوگ مادر خود سروده است. شعر «ای مادر عزیز» از ابوالقاسم حالت نیز در درس دوم کتاب فارسی ششم دبستان آمده و دانشآموزان آن را از بر میکنند. این دو شعر هنوز در دوره حمایت از حق مؤلفاند و متنشان در این صفحه نیامده است.
قیمت هدیههای فرهنگی روز مادر، از کتاب شعر تا صنایع دستی، در یادداشت «هدیه روز مادر ۱۴۰۵» آمده است.
مادر در سینمای ایران، از «مادر» علی حاتمی تا «میم مثل مادر»، در یادداشت «فیلمهای ایرانی درباره مادر» نمافر بررسی شده است.
پرسشهای رایج
شعر مادر ایرج میرزا چیست؟
قطعه «مادر» ایرج میرزا با مصرع «گویند مرا چو زاد مادر» آغاز میشود و در شش بیت آموختههای کودکی را به مادر نسبت میدهد.
کدام شاعر بیشتر از مادر گفته است؟
به جستوجوی نمافر در گنجور در آبان ۱۴۰۵، مولانا با ۱۸۰ شعر و فردوسی با ۱۵۷ شعر بیشترین شعرهایی را دارند که واژه مادر در آنها آمده است.
شعر مادر موسی از کیست؟
شعر «مادر موسی چو موسی را به نیل» از پروین اعتصامی است و در دیوان او با نام «لطف حق» آمده است.
شعر مادر کلاس ششم از کیست؟
شعر «ای مادر عزیز» در درس دوم کتاب فارسی ششم دبستان از ابوالقاسم حالت است.





















