صنعت گردشگری جهانی به شدت با عوامل محیطی خارجی درهم‌تنیده است، که آن را در برابر بحران‌های ناشی از بلایای طبیعی، درگیری‌های ژئوپلیتیکی و فوریت‌های بهداشت عمومی بسیار آسیب‌پذیر می‌کند. این بحران‌ها تأثیرات قابل‌توجهی بر رفتار مسافران و ثبات سیستم‌های گردشگری دارند. بنابراین، درک پویایی‌های تأثیر بحران و مدیریت آن در گردشگری، به‌ویژه با توجه به همه‌گیری کووید-19، به یک موضوع ضروری تبدیل شده است.
گردشگری به عنوان یک سیستم باز عمل می‌کند که به‌طور پویا با ابعاد اجتماعی-فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، فناوری و زیست‌محیطی تعامل دارد. این تعاملات، ساختاری شبکه‌ای ایجاد می‌کنند که در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیر است. به عنوان مثال، حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001 با ایجاد ترس و کاهش جابه‌جایی‌های بین‌المللی، صنعت گردشگری جهانی را مختل کرد. به همین ترتیب، بحران مالی جهانی 2008 آسیب‌پذیری‌های اقتصادی بخش گردشگری را برجسته کرد.
بحران‌هایی که بر گردشگری تأثیر می‌گذارند را می‌توان به دو دسته درونی و بیرونی تقسیم کرد. بحران‌های درونی مربوط به داخل سازمان‌ها هستند و اغلب می‌توان با برنامه‌ریزی و مدیریت پیشگیرانه از آنها جلوگیری کرد. در مقابل، بحران‌های بیرونی، مانند همه‌گیری‌ها، از عوامل محیطی خارجی ناشی شده و خارج از کنترل مستقیم ذینفعان گردشگری هستند. این بحران‌های خارجی، به‌ویژه همه‌گیری‌های جهانی، تأثیرات گسترده‌ای بر عرضه و تقاضای گردشگری دارند.
در ایران، همزمانی بحران شیوع کرونا با تعطیلات سال نو و عید نوروز به عنوان بازه اصلی سفرهای داخلی و خروجی موجب شده است تا تمامی فعالان صنعت گردشگری با مخاطره‌ای بی‌سابقه روبه‌رو شوند. در وضعیت پیش آمده، این صنعت که از موتورهای رشد و اشتغال (خروجی و ورودی داخلی،) در دوران رشد و اشتغال بود، به تعطیلی کامل رسیده و عملاً وضعیت این صنعت نامرئی صادرات محسوب می‌شود.
در این وضعیت، زنجیره‌های فعالیت و واحدهای وابسته به آن از جمله اقامت، غذا و خوراک، مجتمع‌های تفریحی و سرگرمی، حمل و نقل، و سایر واسطه‌های پایین دستی و بالادستی آسیب‌های فراوانی دیده و کارکنان آنها دست از کار کشیده‌اند.
هرچند که به علت فقدان نظام آماری منسجم در صنعت گردشگری کشور، نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان اثرات ویروس کرونا بر این صنعت داشت، اما بر اساس شواهد موجود و اظهارات دست‌اندرکاران، در سال 1398 ایران میزبان حدود 8 میلیون گردشگر خارجی بوده که غالباً از کشورهای همسایه جذب شده‌اند. این امر موجب رشد قابل‌توجه گردشگری کشور از نظر میزان جذب گردشگر خارجی شده است، به طوری که ایران از نظر ارزان‌ترین مقاصد گردشگری جهان در میان سه کشور اول جهان قرار گرفته است.
با این حال، تداوم وضعیت موجود و اثرات منفی ناشی از این بحران، می‌تواند اثرات فزاینده‌ای بر تمام زنجیره خدمات صنعت گردشگری داشته باشد. اگر کشورهای توسعه‌یافته نسخه‌ای برای اتخاذ سیاست‌های انبساطی در این بحران ارائه ندهند، این وضعیت می‌تواند جامعه را به سمت فقر بیشتر سوق دهد و موجب ناپایداری اقتصاد شود.
در ایران، صنعت حمل و نقل هوایی نیز به شدت از شیوع ویروس کرونا آسیب دیده است. این صنعت، علاوه بر کاهش تقاضای مسافرت‌های هوایی، با چالش‌های گسترده‌ای همچون بسته شدن مرزهای هوایی و زمینی توسط کشورهای همسایه از جمله عراق، ترکیه و افغانستان مواجه شد. این موضوع منجر به خسارت‌های هنگفتی برای شرکت‌های هواپیمایی کشور شد که این خسارت‌ها بیش از 3 هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
شیوع ویروس کرونا موجب شد حدود 90 درصد ناوگان حمل و نقل هوایی کشور به علت نبود تقاضا زمین‌گیر شود و تخمین زده می‌شود که برای بازگشت به شرایط عادی، حدود 2 الی 3 سال زمان نیاز باشد. شرکت‌های هواپیمایی کشور در حال حاضر در وضعیت «جدی» قرار دارند و در صورتی که بسته‌های حمایتی از سوی دولت به آنها ارائه نشود، ناچار به تعدیل بیشتر نیروهای خود خواهند بود. همچنین، بسیاری از مردم به دلیل ترس از ابتلا به این بیماری، استفاده از ناوگان حمل و نقل عمومی زمینی و هوایی را کنار گذاشته و تردد با خودروی شخصی را ترجیح داده‌اند.
در بخش دفاتر خدماتی و مسافرتی نیز، خسارات زیادی ناشی از لغو سفرهای هوایی و کنسلی تورها گزارش شده است. بر اساس یافته‌های تحقیق، خسارات وارده به دفاتر خدماتی و مسافرتی شامل موارد زیر است:
بحران‌های بهداشتی و گردشگری
بحران‌های بهداشتی مانند اپیدمی‌ها و همه‌گیری‌ها چالش منحصربه‌فردی را برای بخش گردشگری ایجاد می‌کنند، زیرا می‌توانند به سرعت تحرک را مختل کنند. همه‌گیری سارس در سال 2003 نمونه‌ای کلیدی از این پویایی است. این بیماری که در چین آغاز شد، بیش از 8,000 نفر را در سطح جهانی آلوده کرد و موجب کاهش شدید ورود گردشگران به مناطق آسیب‌دیده شد. تأثیرات اقتصادی آن قابل توجه بود، به‌طوری که تولید ناخالص داخلی مرتبط با گردشگری در چین 25%، در ویتنام 15% و در هنگ‌کنگ و سنگاپور بیش از 40% کاهش یافت. ماهیت درهم‌تنیده گردشگری مدرن، خطرات ناشی از همه‌گیری‌ها را تشدید می‌کند. افزایش تحرک جهانی گسترش سریع بیماری‌های عفونی را تسهیل می‌کند، چنان که در همه‌گیری سارس مسافران بین‌المللی ویروس را از مرزها عبور دادند. گردشگران در مقاصد کمتر توسعه‌یافته اغلب با سیستم‌های بهداشتی ناکافی روبه‌رو می‌شوند که آسیب‌پذیری آنها در برابر خطرات پزشکی را افزایش می‌دهد. با وجود اطلاعات پیشگیرانه موجود، بسیاری از مسافران از انجام اقدامات لازم خودداری می‌کنند که این امر چالش‌های مدیریت ریسک بهداشتی را برجسته می‌کند.کویید19 و تاثیر منحصر به فرد آن
همه‌گیری کووید-19 چالشی بی‌سابقه برای گردشگری جهانی ایجاد کرد. برخلاف همه‌گیری‌های قبلی مانند سارس یا مرس، مقیاس و دامنه کووید-19 به دلیل جهانی‌شدن و نقش حیاتی گردشگران چینی در اقتصاد گردشگری بین‌المللی تشدید شد. در سال 2018، گردشگران چینی 21% از هزینه‌های گردشگری جهانی را تشکیل می‌دادند و نقش مهمی در رونق اقتصادی این بخش داشتند. گسترش سریع کووید-19 منجر به محدودیت‌های گسترده سفر، بسته‌شدن مرزها و قرنطینه‌ها شد که عملاً تحرک بین‌المللی را متوقف کرد. تأثیرات این همه‌گیری بر تمام ابعاد گردشگری احساس شد و کاهش شدید ورود گردشگران، درآمدها و اشتغال را در پی داشت. علاوه بر این، بحران موجب تغییر ادراک مسافران نسبت به ریسک شد و بر ایمنی، بهداشت و انعطاف‌پذیری در برنامه‌ریزی سفر تأکید بیشتری گذاشته شد.
مدیریت بحران در گردشگری
افزایش فراوانی و شدت بحران‌ها بر اهمیت مدیریت مؤثر بحران در گردشگری تأکید کرده است. در حالی که سازمان‌های گردشگری پیش‌تر بر استراتژی‌های تبلیغاتی و توسعه بازار تمرکز داشتند، همه‌گیری کووید-19 نیاز به ارزیابی ریسک و برنامه‌ریزی احتمالی قوی را آشکار کرد. اقداماتی مانند بیمه مسافرتی، سیاست‌های رزرو انعطاف‌پذیر و ارتباطات شفاف در هنگام بحران، برای حفظ اعتماد مسافران حیاتی شده است. مقیاس منحصربه‌فرد همه‌گیری کووید-19 شکاف‌هایی را در رویکردهای سنتی مدیریت بحران آشکار کرده است. برای مثال، بیمه مسافرتی که قبلاً یک گزینه اختیاری محسوب می‌شد، اکنون برای بسیاری از مسافران ضروری شده است. سیاست‌های بازپرداخت و لغو نیز مورد توجه بیشتری قرار گرفته‌اند، به طوری که مسافران خواستار انعطاف‌پذیری بیشتری برای سازگاری با شرایط در حال تغییر هستند. این تحولات نشان می‌دهند که بخش گردشگری باید راهبردهای چابک‌تر و پاسخ‌گویانه‌تری را برای مدیریت بحران‌های آینده اتخاذ کند. مطالعات نشان می‌دهند که صنعت گردشگری در برابر بحران‌های خارجی، به‌ویژه همه‌گیری‌ها، بسیار آسیب‌پذیر است. بحران‌های بهداشتی این صنعت را با تغییر رفتار مسافران، کاهش تحرک و کاهش فعالیت اقتصادی مختل می‌کنند. همه‌گیری کووید-19 با تأثیر جهانی بی‌سابقه خود، این چالش‌ها را تشدید کرده و نیاز به استراتژی‌های جامع‌تر مدیریت بحران را برجسته کرده است. این مطالعه به درک این پویایی‌ها با تحلیل واکنش مسافران در مراحل اولیه همه‌گیری کووید-19 کمک می‌کند و بینش‌هایی در مورد پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت برای صنعت گردشگری ارائه می‌دهد. همه‌گیری کووید-19 تأثیرات عمیق و فوری بر سفرها و گردشگری جهانی داشت و برنامه‌های سفر را مختل کرده، احساسات مسافران را تغییر داد و چالش‌های مالی و عملیاتی قابل‌توجهی ایجاد کرد. یکی از پیامدهای قابل‌توجه این بحران، لغو گسترده و به تعویق افتادن برنامه‌های سفر بود که به دلیل گسترش سریع ویروس و اعمال محدودیت‌های سفر در سراسر جهان رخ داد. مسافران با عدم قطعیت و ناامیدی زیادی روبه‌رو شدند، به‌ویژه در مورد سیاست‌های بازپرداخت و دشواری‌های تغییر زمان رزروها. بسیاری از افراد نارضایتی خود را در پلتفرم‌های آنلاین بیان کردند و پاسخ‌های شرکت‌های هواپیمایی و آژانس‌های مسافرتی را ناکافی دانستند. نگرانی‌های مالی به عنوان یک مسئله اساسی مطرح شد و بسیاری از مسافران به دلیل رزروهای غیرقابل‌استرداد دچار خسارت‌های قابل‌توجهی شدند. این موضوع منجر به افزایش تمایل به بیمه مسافرتی شد، زیرا افراد به دنبال محافظت مالی در برابر عدم قطعیت‌های ناشی از همه‌گیری بودند. انعطاف‌پذیری در بازپرداخت و ارتباطات شفاف از سوی ارائه‌دهندگان خدمات، به عوامل مهمی در تصمیم‌گیری‌های مسافران تبدیل شد، زیرا آنها تلاش می‌کردند در شرایط در حال تغییر سریع تصمیمات درستی اتخاذ کنند. نگرانی‌های بهداشتی و ایمنی نیز نقش محوری در تغییر رفتار مسافران ایفا کرد. افزایش آگاهی در مورد شیوه‌های بهداشتی به وضوح مشاهده شد و بسیاری از مسافران بر اهمیت اقدامات حفاظتی مانند استفاده از ماسک، ضدعفونی‌کننده‌ها و رعایت فاصله‌گذاری اجتماعی در طول پروازها و اقامت در هتل‌ها تأکید کردند. این دغدغه‌ها به طور قابل‌توجهی بر احساسات مسافران تأثیر گذاشت، به طوری که هیجان و انتظار اولیه جای خود را به اضطراب و تردید داد. تجزیه‌وتحلیل بحث‌های آنلاین نشان داد که احساسات منفی به میزان زیادی افزایش یافته است و بسیاری از افراد نارضایتی خود را از نحوه مدیریت بحران توسط صنعت گردشگری ابراز کردند. تأثیر کووید-19 بر گردشگری در مناطق مختلف جهان متفاوت بود. مسافران آسیایی که اولین گروهی بودند که این بحران را تجربه کردند، نگرانی‌های خود را زودتر از اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها مطرح کردند. با گسترش همه‌گیری در سطح جهانی، مسافران اروپایی به افزایش موارد ابتلا و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی دولت‌ها واکنش نشان دادند، در حالی که مسافران آمریکایی در ابتدا بر احتمال ممنوعیت‌های سفر متمرکز بودند و سپس به نگرانی‌های بهداشتی و مالی پرداختند. در واکنش به این چالش‌ها، صنعت گردشگری شروع به انطباق با شرایط جدید کرد و با اجرای سیاست‌های انعطاف‌پذیر رزرو و تأکید بر پروتکل‌های بهداشتی تقویت‌شده، سعی در بازگرداندن اعتماد مسافران داشت. کسب‌وکارهای گردشگری اهمیت مدیریت بحران فعالانه و تدوین راهبردهای مقاوم‌تر برای مقابله با اختلالات مشابه در آینده را درک کردند. به طور کلی، یافته‌ها آسیب‌پذیری صنعت گردشگری در برابر بحران‌های جهانی را برجسته کرده و بر ضرورت سیاست‌های انعطاف‌پذیر، بهبود راهبردهای ارتباطی و تمرکز بیشتر بر اقدامات بهداشتی و ایمنی برای اطمینان از بهبودی پایدار تأکید دارند.
تأثیرات خاص COVID-19 بر صنعت گردشگری کشورهای مختلف
پاسخ جهانی به همه‌گیری COVID-19 در کشورهای مختلف به‌طور قابل‌توجهی متفاوت بود و تفاوت‌های زیرساخت‌های بهداشت عمومی، حکمرانی، و اولویت‌های اقتصادی را بازتاب می‌داد. کشورهایی که به‌شدت به گردشگری وابسته بودند، مانند ایتالیا، اسپانیا، و تایلند، محدودیت‌های سفر شدیدی اعمال کردند و همزمان بسته‌های حمایتی مالی برای کسب‌وکارها و کارگران آسیب‌دیده ارائه دادند. به‌عنوان مثال، تایلند اقدام به معرفی اقدامات محرک برای تشویق گردشگری داخلی کرد، در حالی که اسپانیا بر ایجاد پروتکل‌های بهداشتی برای بازگشایی ایمن بخش گردشگری خود تمرکز داشت. برخی کشورها راه‌حل‌های نوآورانه‌ای برای حفظ صنایع گردشگری خود در طول همه‌گیری اتخاذ کردند. تجربه‌های گردشگری مجازی محبوبیت پیدا کردند و به مسافران بالقوه امکان داد تا به‌صورت دیجیتالی به کشف مقصدها بپردازند. علاوه بر این، برخی مقصدها از این دوره برای سرمایه‌گذاری در شیوه‌های گردشگری پایدار استفاده کردند تا صنعتی مقاوم‌تر پس از همه‌گیری ایجاد کنند. همه‌گیری COVID-19 آسیب‌های شدیدی به بخش گردشگری بسیاری از کشورها وارد کرد. میزان این تأثیرات به وابستگی هر کشور به گردشگری به‌عنوان منبع درآمد، توانایی آنها در کنترل شیوع ویروس و مقاومت اقتصاد داخلی آنها بستگی داشت. در ادامه، اثرات این بحران بر کشورهای کلیدی و مناطق مختلف بررسی شده است:۱. گردشگری ایتالیا: کشوری به‌شدت آسیب‌دیده
ایتالیا، به‌عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ گردشگری جهانی و میزبان شهرهای معروفی مانند رم، ونیز و فلورانس، یکی از شدیدترین کاهش‌ها را در گردشگری تجربه کرد. به‌عنوان یکی از کشورهایی که در ماه‌های اولیه همه‌گیری به‌شدت آسیب دید، ایتالیا با کاهش ۶۰ درصدی حضور گردشگران در سال ۲۰۲۰ نسبت به سال ۲۰۱۹ مواجه شد. اقتصاد وابسته به گردشگری این کشور با ضربه‌ای شدید روبرو شد که نابرابری‌های منطقه‌ای نیز بحران را تشدید کرد.آمار کلیدی:
- پیش‌بینی می‌شد ایتالیا ۲۸.۵ میلیون گردشگر کمتری در سال ۲۰۲۰ به دلیل همه‌گیری جذب کند.
- منطقه ونتو، به‌عنوان یک مقصد مهم گردشگری، انتظار کاهش حدود ۴.۶۱ میلیون نفر ورودی گردشگر را داشت، در حالی که لومباردی با کاهش ۳.۸۷ میلیون نفر مواجه بود.
صنعت هتلداری و هزینه‌های لوکس:
- نرخ اشغال هتل‌ها در شهرهای بزرگ ایتالیا، از جمله رم، در اوج همه‌گیری به ۶ درصد کاهش یافت.
- هزینه‌های خرده‌فروشی توسط گردشگران بین‌المللی، به‌ویژه گردشگران چینی، کره‌ای و ژاپنی، در بازارهای کالاهای لوکس و پوشاک به شدت کاهش یافت.
۲. گردشگری اسپانیا: سقوطی بی‌سابقه
اسپانیا، دومین کشور پر بازدید جهان در سال ۲۰۱۹ با ۸۳ میلیون ورودی، با خسارات ویرانگری در بخش گردشگری خود مواجه شد. آسیب اقتصادی به‌ویژه در مناطق محبوبی مانند کاتالونیا، والنسیا و جزایر بالئارس شدید بود.خسارات تخمینی:
- صنعت گردشگری اسپانیا با احتمال کاهش درآمدی معادل ۵۵ میلیارد یورو در سال ۲۰۲۰ مواجه بود.
- تنها کاتالونیا انتظار کاهش ۱۱ میلیارد یورویی در گردش مالی گردشگری را داشت.
کاهش رزرو هتل‌ها:
- رزرو هتل‌ها تا فوریه ۲۰۲۰ در مادرید ۲۴ درصد و در بارسلونا ۲۰ درصد کاهش یافت.
- رویدادهای بزرگی مانند جشنواره لاس فالاس در والنسیا لغو شدند و این امر خسارات مالی بیشتری به همراه داشت.
۳. گردشگری چین: مرکز همه‌گیری
چین، به‌عنوان مرکز همه‌گیری COVID-19، با پیامدهای قابل توجهی در بخش گردشگری خود مواجه شد. این کشور یکی از بازیگران اصلی گردشگری جهانی بود و گردشگران چینی در سال ۲۰۱۸ حدود ۲۲۷ میلیارد دلار در سفرهای خارجی هزینه کردند. با این حال، همه‌گیری شرایط را به شدت تغییر داد.تأثیرات کلیدی:
- نرخ اشغال هتل‌ها در چین تا پایان ژانویه ۲۰۲۰ به ۸۹ درصد کاهش یافت.
- قیمت سهام مرتبط با گردشگری به‌دلیل اعمال قرنطینه در شهرهایی مانند ووهان کاهش شدیدی را تجربه کرد.
عوامل روانی:
- شیوع ویروس حس ناامنی را در میان گردشگران بالقوه، چه در داخل و چه در خارج از کشور، ایجاد کرد. بسیاری از مسافران از وقوع موج جدیدی از عفونت‌ها هراس داشتند، که این امر تقاضای گردشگری را در آینده نزدیک کاهش داد.
۴. گردشگری ایالات متحده: افتی فلج‌کننده
ایالات متحده، به‌عنوان سومین کشور پر بازدید جهان در سال ۲۰۱۹ با ۸۰ میلیون ورود، در بخش گردشگری خود با بحرانی چندبعدی مواجه شد. این همه‌گیری به شدت خطوط هوایی، هتل‌ها و صنایع وابسته را تحت تأثیر قرار داد.صنعت خطوط هوایی:
- خطوط هوایی ۲۵ میلیارد دلار کمک مالی، ۲۵ میلیارد دلار وام اضافی و معافیت‌های مالیاتی از دولت دریافت کردند تا از ورشکستگی جلوگیری کنند.
بخش هتلداری:
- درآمد هر اتاق موجود در هتل‌های ایالات متحده تا هفته منتهی به ۷ مارس ۲۰۲۰، ۱۱.۶ درصد کاهش یافت.
- زنجیره‌های بزرگ هتل‌ها درخواست کمک مالی از دولت کردند و این صنعت ۱۵۰ میلیارد دلار حمایت برای کارکنان و عملیات خود تقاضا کرد.
خسارات مالی:
- تنها بخش هتلداری از اواسط فوریه ۲۰۲۰ با خسارتی ۱.۵ میلیارد دلاری مواجه شد.
۵. آفریقای جنوب صحرا:
آفریقای زیرصحرایی، جایی که از هر ۲۰ کارگر یک نفر در گردشگری مشغول به کار است، با بحران عمیقی روبرو شد. تأثیر همه‌گیری بر سفرهای بین‌المللی پیامدهای وخیمی برای معیشت و ثبات اقتصادی در سراسر منطقه به همراه داشت.خسارات پیش‌بینی‌شده:
- اتحادیه آفریقا برآورد کرد که بخش گردشگری و سفر بیش از ۵۰ میلیارد دلار ضرر خواهد کرد.
- حداقل ۲ میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم در معرض خطر قرار داشتند.
مقاصد آسیب‌پذیر:
- کشورهایی مانند سیشل، کیپ ورد، موریس و گامبیا انتظار کاهش ۷ درصدی یا بیشتر در تولید ناخالص داخلی وابسته به گردشگری را داشتند.
- این خسارات آسیب‌پذیری مناطق در حال توسعه با تنوع اقتصادی محدود و وابستگی شدید به درآمدهای گردشگری را برجسته کرد.
۶. بخش گردشگری الجزایر: تأثیری محدود
در الجزایر، که گردشگری تنها بخش کوچکی از تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل می‌دهد، تأثیر همه‌گیری نسبتاً محدود بود. با این حال، بخش‌هایی از صنعت مانند خطوط هوایی و آژانس‌های مسافرتی خصوصی با چالش‌هایی روبرو شدند.آمار گردشگری:
- الجزایر در سال ۲۰۱۷ تنها ۲,۴۵۱ گردشگر بین‌المللی جذب کرد، که نشان‌دهنده نقش محدود این بخش در اقتصاد ملی است.
صنایع خطوط هوایی و هتل‌ها:
- شرکت هواپیمایی ملی Air Algérie به‌دلیل تعلیق پروازها با خسارتی بیش از ۳۲۰ میلیون دلار مواجه شد.
- آژانس‌های مسافرتی خصوصی و هتل‌ها کاهش درآمد را تجربه کردند که فشار بیشتری بر قدرت خرید کارکنان و درآمدهای مالیاتی دولت وارد کرد.
دیدگاه کلی جهانی
کشورهایی با وابستگی بالای به گردشگری، مانند ایتالیا، اسپانیا و تایلند، نسبت به کشورهایی با بخش‌های گردشگری ضعیف‌تر، مانند الجزایر، تأثیرات نامتناسبی را تجربه کردند. همه‌گیری آسیب‌پذیری اقتصادهای وابسته به سفرهای بین‌المللی را برجسته کرد و بر اهمیت تنوع‌بخشی و اجرای شیوه‌های گردشگری پایدار تأکید نمود. این مطالعات موردی روش‌های متنوعی را نشان می‌دهند که همه‌گیری COVID-19 صنعت گردشگری را مختل کرد، از کاهش شدید ورود گردشگران و از دست رفتن درآمدها تا کاهش شغل‌ها و تعطیلی کسب‌وکارها. برای آینده، بهبود صنعت گردشگری جهانی نیازمند تلاش‌های هماهنگ، استراتژی‌های نوآورانه و مکانیزم‌های حمایتی قوی خواهد بود تا چالش‌های بلندمدتی که همه‌گیری ایجاد کرده است، مدیریت شوند.گردشگری در ایران: وضعیت پیش از COVID-19
پیش از همه‌گیری، ایران به‌طور پیوسته به‌عنوان یک مقصد گردشگری شناخته می‌شد. مکان‌های فرهنگی و تاریخی کشور، از جمله تخت جمشید، میدان نقش جهان اصفهان و شهر باستانی یزد، گردشگران بین‌المللی را به خود جذب می‌کردند. گردشگری مذهبی، به‌ویژه در شهرهایی مانند مشهد و قم، نیز نقشی حیاتی در جذب میلیون‌ها زائر سالانه داشت. علاوه بر گردشگری بین‌المللی، سفرهای داخلی نیز بخش مهمی از این صنعت بودند. ایرانیان در ایام نوروز و سایر تعطیلات ملی به‌طور گسترده‌ای سفر می‌کردند و منافع اقتصادی برای مناطق مختلف ایجاد می‌کردند. دولت نیز گردشگری را به‌عنوان یک بخش استراتژیک برای تنوع‌بخشی به اقتصاد شناسایی کرده بود و در توسعه زیرساخت‌ها و کمپین‌های تبلیغاتی سرمایه‌گذاری می‌کرد. با این حال، این بخش حتی پیش از همه‌گیری نیز با چالش‌هایی مواجه بود. تحریم‌های اقتصادی دسترسی به بازارهای بین‌المللی را محدود کرده و تنش‌های منطقه‌ای برخی از گردشگران بالقوه را از سفر به ایران بازداشته بود. همه‌گیری این چالش‌ها را تشدید کرد و عدم اطمینان‌های جدیدی را به یک صنعت از پیش شکننده افزود.بخش اول: تحلیل و ارزیابی تأثیر کووید-19 بر صنعت گردشگری ایران
در سال 2020، صنعت گردشگری حال حاضر جهان، روند تحلیل و تجزیه‌ای را دنبال نمود که در آن، ذینفعان گردشگری و بودجه‌ریزی برنامه‌های پیشنهادی، بر مبنای رفتار مسافران در سراسر جهان بدون اینکه متصور باشند، در سه ماه اول سال با رکود جهانی که تأثیر همه‌گیری بیماری ایجاد می‌کرد، مواجه شدند. این بحران، شیوع کرونا را منجر شد، که اضطرارهای مانع از حرکت مردم و برنامه‌ریزی سفرها شد و هشدارهایی بر مبنای عدم مسافرت و تعطیلی تمامی زنجیره خدمات گردشگری از جمله اقامت، غذا و نوشیدنی، تفریحی و سرگرمی، حمل و نقل مسافرتی در سراسر جهان ایجاد کرد. پیش‌بینی می‌شود بحران کرونا رشد اقتصادی جهان را از متوسط 3 درصد به 2.5 درصد برساند. در واقع، این همان مقداری است که صندوق بین‌المللی پول آن را مساوی با حاکمیت رکود جهانی توصیف کرده بود. منابع متعددی در اروپا گزارش می‌دهند که علیرغم وجود مشوق‌های اقتصادی، معاملات در بازارهای مالی همچنان در حال کاهش می‌باشند.
در ایران، همزمانی بحران شیوع کرونا با تعطیلات سال نو و عید نوروز به عنوان بازه اصلی سفرهای داخلی و خروجی موجب شده است تا تمامی فعالان صنعت گردشگری با مخاطره‌ای بی‌سابقه روبه‌رو شوند. در وضعیت پیش آمده، این صنعت که از موتورهای رشد و اشتغال (خروجی و ورودی داخلی،) در دوران رشد و اشتغال بود، به تعطیلی کامل رسیده و عملاً وضعیت این صنعت نامرئی صادرات محسوب می‌شود.
در این وضعیت، زنجیره‌های فعالیت و واحدهای وابسته به آن از جمله اقامت، غذا و خوراک، مجتمع‌های تفریحی و سرگرمی، حمل و نقل، و سایر واسطه‌های پایین دستی و بالادستی آسیب‌های فراوانی دیده و کارکنان آنها دست از کار کشیده‌اند.
هرچند که به علت فقدان نظام آماری منسجم در صنعت گردشگری کشور، نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان اثرات ویروس کرونا بر این صنعت داشت، اما بر اساس شواهد موجود و اظهارات دست‌اندرکاران، در سال 1398 ایران میزبان حدود 8 میلیون گردشگر خارجی بوده که غالباً از کشورهای همسایه جذب شده‌اند. این امر موجب رشد قابل‌توجه گردشگری کشور از نظر میزان جذب گردشگر خارجی شده است، به طوری که ایران از نظر ارزان‌ترین مقاصد گردشگری جهان در میان سه کشور اول جهان قرار گرفته است.
با این حال، تداوم وضعیت موجود و اثرات منفی ناشی از این بحران، می‌تواند اثرات فزاینده‌ای بر تمام زنجیره خدمات صنعت گردشگری داشته باشد. اگر کشورهای توسعه‌یافته نسخه‌ای برای اتخاذ سیاست‌های انبساطی در این بحران ارائه ندهند، این وضعیت می‌تواند جامعه را به سمت فقر بیشتر سوق دهد و موجب ناپایداری اقتصاد شود.
در ایران، صنعت حمل و نقل هوایی نیز به شدت از شیوع ویروس کرونا آسیب دیده است. این صنعت، علاوه بر کاهش تقاضای مسافرت‌های هوایی، با چالش‌های گسترده‌ای همچون بسته شدن مرزهای هوایی و زمینی توسط کشورهای همسایه از جمله عراق، ترکیه و افغانستان مواجه شد. این موضوع منجر به خسارت‌های هنگفتی برای شرکت‌های هواپیمایی کشور شد که این خسارت‌ها بیش از 3 هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
شیوع ویروس کرونا موجب شد حدود 90 درصد ناوگان حمل و نقل هوایی کشور به علت نبود تقاضا زمین‌گیر شود و تخمین زده می‌شود که برای بازگشت به شرایط عادی، حدود 2 الی 3 سال زمان نیاز باشد. شرکت‌های هواپیمایی کشور در حال حاضر در وضعیت «جدی» قرار دارند و در صورتی که بسته‌های حمایتی از سوی دولت به آنها ارائه نشود، ناچار به تعدیل بیشتر نیروهای خود خواهند بود. همچنین، بسیاری از مردم به دلیل ترس از ابتلا به این بیماری، استفاده از ناوگان حمل و نقل عمومی زمینی و هوایی را کنار گذاشته و تردد با خودروی شخصی را ترجیح داده‌اند.
در بخش دفاتر خدماتی و مسافرتی نیز، خسارات زیادی ناشی از لغو سفرهای هوایی و کنسلی تورها گزارش شده است. بر اساس یافته‌های تحقیق، خسارات وارده به دفاتر خدماتی و مسافرتی شامل موارد زیر است:
- پرواز داخلی: 490 میلیارد ریال
- پرواز خارجی: 2 هزار و 160 میلیارد ریال
تأثیر کووید-19 بر صنعت هتلداری ایران
صنعت هتلداری که روزگاری قرار بود مبنای توسعه گردشگری و تسهیلگر دسترسی بدون نفت باشد، با شیوع ویروس کرونا دچار آسیب زیادی شد. این صنعت به دلیل کاهش سفرهای داخلی و همچنین کاهش ضریب اشغال هتل‌ها و مراکز اقامتی، حدود 70 درصد از نیروی انسانی خود را از دست داده است. سایر مراکز و تأسیسات گردشگری نیز تقریباً به پایین‌ترین سطح فعالیت خود رسیده‌اند. رییس انجمن هتلداران ایران، خسارت وارد شده به صنعت هتلداری را از شروع شیوع ویروس کرونا تا پایان آن، بیش از 6 هزار میلیارد تومان برآورد کرده است.