انیمه (アニメ) به پویانمایی ژاپنی گفته می‌شود: سبکی از انیمیشن که خاستگاهش ژاپن است و با شخصیت‌هایی با چشم‌های درشت، موهای پرحجم و رنگی، و احساسات اغراق‌شده شناخته می‌شود. واژه از کوتاه‌شده «انیمیشن» در زبان ژاپنی می‌آید. در ژاپن به هر انیمیشنی، حتی دیزنی، «انیمه» می‌گویند، اما بیرون از ژاپن این واژه فقط برای انیمیشن ژاپنی به کار می‌رود.
انیمه بیشتر از هر چیز سریالی است و بیشترشان از مانگا (کمیک ژاپنی)، رمان‌های سبک یا بازی‌های ویدیویی اقتباس می‌شوند. برخلاف تصور رایج، فقط برای کودکان نیست؛ بخش بزرگی از انیمه‌ها برای نوجوانان و بزرگسالان ساخته می‌شود. این صفحه تاریخچه انیمه را از نخستین فیلم‌های کوتاه تا گیشه میلیون‌دلاری امروز مرور می‌کند.
بازار انیمه چقدر بزرگ است؟
به گزارش انجمن انیمیشن ژاپن (AJA)، بازار صنعت انیمه در سال ۲۰۲۳ به رکورد حدود ۳٫۳ تریلیون ین رسید و برای نخستین بار بیش از نیمی از آن از بیرون ژاپن آمد. یعنی انیمه دیگر محصولی صادراتی است که بازار خارجی‌اش از بازار داخلی بزرگ‌تر شده. سکوهای پخش آنلاین سهم بزرگی در این رشد داشتند؛ نتفلیکس اعلام کرد در ۲۰۲۰ بیش از ۱۰۰ میلیون خانوار در جهان دست‌کم یک انیمه دیده‌اند، پنجاه درصد بیشتر از سال قبل.
کشورهای ژاپن، ایالات متحده آمریکا، کره جنوبی، تایوان، کانادا، چین، هنگ‌کنگ، تایلند، استرالیا، انگلستان و فرانسه از بزرگ‌ترین شرکای تجاری صنعت انیمه در جهان هستند. بیش از 43 درصد قراردادهای فروش انیمه‌های سریالی و سینمایی با آسیا، 16 درصد با اروپا و 11 درصد با آمریکای شمالی منعقد شده است.
اولین انیمه ژاپنی
قدیمی‌ترین انیمه‌ها در ژاپن فیلم‌های خیلی کوتاهی بودند که با الهام از انیمیشن‌های آمریکایی در موضوعات فولکلور و کمیک ساخته شدند. کاتسودو شاشین قدیمی‌ترین و اولین انیمه ژاپنی است. این فیلم کوتاه 3 ثانیه‌ای که فقط 50 فریم دارد، مربوط به سال 1907 است. اما از آنجایی که آرشیو فیلم‌های این دوره نابود شده، نمی‌توان با اطمینان گفت که کاتسودو قدیمی‌ترین انیمیشن است.
در سال 1917 که هنوز عصر فیلم‌های صامت بود، چند فیلم انیمیشنی در ژاپن اکران شد. یکی از این فیلم‌ها شمشیر کسل‌کننده نام داشت. این اثر 4 دقیقه‌ای درمورد خرید احمقانۀ یک شمشیر لبه‌دار توسط یک سامورایی بود که در سال 2014 نیز بازسازی شد. در سال 2017 مرکز ملی فیلم در موزۀ ملی هنر مدرن توکیو به مناسبت صد سالگی صنعت انیمه وب‌سایتی را منتشر کرد. در این وب‌سایت 64 فیلم کوتاه انیمیشنی که بین سال‌های 1917 و 1941 تولید شده‌اند در دسترس قرار گرفت. فیلم شمشیر کسل‌کننده قدیمی‌ترین فیلم انیمه موجود در این سایت است.
معروف‌ترین و قدیمی‌ترین انیماتورهای جهان
اوتن شیموکاوا، جونیچی کوچی و سیتارو کیتایاما سه انیماتور معروف در صنعت انیمه بودند. اوتن کاریکاتوریست یک مجله بود که بعد از ساخت 5 انیمیشن برای استودیوی تنکاتسو، دوباره به عرصه کاریکاتور برگشت. جونیچی نقاش بود که استودیوی انیماتور او را استخدام کرد. سیتارو به‌تنهایی به ساخت انیمه مشغول بود و درنهایت استودیوی انیمیشن سازی خودش را تأسیس کرد. این سه نفر که پدران انیمه شناخته می‌شوند، با خلق آثارشان در سال 1917، صنعت انیمه ژاپن را پایه‌گذاری کردند.
زلزله شدید کانتو ژاپن | تولد دوباره صنعت انیمیشن
ابتدای دهه 1920 انیماتورهای ژاپنی با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می‌کردند. آن‌ها مجبور بودند پروژه‌های ارزان در شرکت‌های انیمیشن سازی کوچک با تعداد کمی کارمند انجام بدهند. درحالیکه رقیب‌هایشان شرکت‌های بزرگ مانند استودیو انیمیشن‌های دیزنی بودند که محصولات رنگی و صدادار می‌ساختند. ژاپنی‌ها تا اواسط دهۀ 1930 برای صرفه‌جویی در هزینه ساخت انیمه از تکنیک کات‌اوت به‌جای انیمیشن‌سل استفاده می‌کردند. با همۀ این دشواری‌ها، ساخت انیمه ژاپنی در مسیر خود رو به پیشرفت بود که زمین لرزه شدید کانتو، توکیو را ویران کرد. استودیو های انیمیشن سازی ژاپن با همه آثارشان به زیر خاک رفتند.
صنعت انیمه در ژاپن دوباره کار خود را از نقطۀ صفر آغاز کرد. این بار انیماتورهای ژاپنی به سراغ تکنیک‌های محبوب رفتند و دست به نوآوری زدند. به این ترتیب اولین انیمه ژاپنی صدادار به نام «دنیای قدرت و زنان» در سال 1933 ساخته شد. دو سال بعد هم فیلم «رقص چاگاما» به‌عنوان اولین انیمیشن کوتاه کامل به نمایش درآمد. در این دوره یکی از مهم‌ترین راه درآمد انیماتورها در ژاپن برای تأمین هزینه‌ها که به رشد جایگاهشان کمک کرد، ساخت انیمه‌های سفارشی بود.
صنعت انیمه ژاپن ذیل سایه جنگ جهانی
در سال‌های منتهی به جنگ جهانی دوم، دولت ژاپن طرح تقویت ناسیونالیسم فرهنگی را کلید زد. یکی از راه‌ها برای اعمال این برنامه، کنترل شدید رسانه‌ها از طریق وضع قوانین محدودکننده بود. از انیماتورهای ژاپنی نیز خواسته شد تا با ساخت انیمه باعث تقویت روحیه میهن پرستانه ژاپنی شود. این جهت‌دهی سبب ادغام بسیاری از شرکت‌های انیمیشن سازی ژاپنی کوچک با یکدیگر شد. در نهایت همه استودیو های انیمیشن در سه شرکت بزرگ ادغام شدند. این سه استودیو انیمه فیلم‌های کارتونی بسیاری برای ارتش ساختند که هدفشان نمایش پیروزی ژاپنی‌ها بود. فیلم انیمیشنی «موموتارو: ملوانان مقدس» در سال 1945 با کمک نیروی دریایی ساخته شد که اولین انیمه بلند تاریخ بود.
ساخت انیمیشن‌های دیزنی شرقی در اولین استودیو انیمه سازی
سه سال بعد از شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم، یعنی در سال 1948 کنزو ماسوکا و زنجیرو یاموموتا استودیو انیمیشن سازی Japan Animated Films را در ژاپن تاسیس کردند. کمپانی Toei در سال 1956 این استودیو انیمه را با رؤیای تبدیل آن به انیمیشن سازی والت دیزنی شرقی خرید و نامش را به Toei Doga تغییر داد. این استودیو انیمه ژاپنی اکنون بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین و اولین استودیو انیمه سازی ژاپن است.
انیمه‌های استودیو Toei شامل بیش از 550 عنوان انیمیشن سریالی، انیمه سینمایی و ویدیو گیم است. بسیاری از انیماتورهای ژاپنی و استودیو های انیمیشن سازی معروف ژاپن از دل این شرکت خارج شدند. این استودیو بعدها به toei animation تغییر نام داد.
درحال حاضر 622 شرکت انیمیشن سازی در ژاپن فعال هستند که 542 تا از آن‌ها در توکیو قرار دارند. استودیوهایی مثل Sunrise, TMS entertainment, A.P.P.P , Madhouse, Been Train, studio plerrot, J.C Staff, Studio Deen, Studio ghibli, Tatsunoko Production, Bones, Production I.G و Nippon Animation از بزرگ‌ترین و بهترین شرکت‌های انیمیشن سازی ژاپن هستند.
بهترین انیمه‌های دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی
از انیمه‌های قدیمی معروف در سال 1958 اولین انیمه سینمایی رنگی با نام «داستان مار سفید» ساخته شد. این فیلم به تقلید از محصولات والت دیزنی با حال و هوای مدرن است که در سال 1961 با نام «پاندا و مار جادویی» در آمریکا منتشر شد. در این سال اولین انیمه سریالی با نام «تقویم مانگا اتوگی» نیز منتشر شد.
اولین مجموعه انیمه پسر رباتی است که در روز سال نو 1963 میلادی در تلویزیون به نمایش درآمد. این انیمه قدیمی ژاپنی بر اساس یک مانگای علمی- تخیلی است که داستان یک پسر رباتی با احساسات انسانی را روایت می‌کند. این پسر جایگزینی برای فرزند متوفی مخترعش است. همین شرح بسیار کوتاه ما را به یاد کارتون پینوکیو می‌اندازد. ثابت می‌کند صنعت انیمه ژاپنی در این دوره عمیقا تحت‌تأثیر انیمیشن‌های غربی مخصوصا محصولات دیزنی قرار دارد. کارتون پسر رباتی اولین انیمه قدیمی سریالی ژاپنی بود که به‌طرز چشمگیری از مرزهای ژاپن خارج شد و مورد استقبال مخاطبان غربی قرار گرفت. این انیمه از نظر زیبایی‌شناسی نماد انیمیشن ژاپن محسوب می‌شود.
در این دهه اولین انیمه رباتیک با موضوع سوپر ربات‌ها به نام Tetsujin 28-go و اولین مجموعه انیمیشن با موضوع دختران جادویی به نام Sally the witch تولید شد.
صنعت انیمیشن ژاپن از سال 1970 با تمرکز بر تولید و ساخت انیمه براساس آثار شاخص ادبیات جهان توانست صادرات انیمیشن خود را به سراسر جهان افزایش دهد. کارتون‌های هایدی دختر آلپ، ویکی وایکینگ و بارباپاپا از بهترین انیمیشن‌های دهه 60 و 70 ، انیمه‌های قدیمی معروف پخش شده از تلویزیون هستند.
بهترین انیمه‌های دهه 80 میلادی
دهه 1980 به‌عنوان عصر طلایی صنعت انیمه ژاپن شناخته می‌شود. در این دوره بسیاری از انیماتورهای جوان به کارگردانی روی آوردند و استعدادهای جدیدی در دنیای انیمه شکوفا شد. انیمه‌های رباتیک مکا Mecha ، فوق ربات‌ها و ربات‌های واقعی در این دوره تولید شدند. مجموعه انیمیشنی کارتون کاپیتان سوباسا که در ایران با نام کارتون فوتبالیست‌ها شناخته شده، در سال 1981 پخش شد. اولین انیمه ورزشی فوتبال که یک موفقیت بزرگ را رقم زد. محبوبیت جهانی این انیمیشن سریالی، راه را برای انیمه‌های ورزشی مثل روحیه مبارز، قهرمانان تنیس، اسلم دانک نیز هموارتر کرد.
استودیو جیبلی نیز که سهم زیادی از موفقیت صنعت انیمه دارد، در این دوره تأسیس شد. نخستین فیلم استودیو جیبلی، «لاپوتا: قلعه‌ای در آسمان»، در سال ۱۹۸۶ ساخته شد و از بلندپروازانه‌ترین فیلم‌های هایائو میازاکی است. انیمه سرویس تحویل کیکی استودیو جیبلی هم از انیمه‌های قدیمی معروف در سال 1989 اکران شد. با کسب 40 میلیون دلار در باکس آفیس، پردرآمدترین و پرفروش‌ترین فیلم ژاپن در سال 1989 شد.
مجموعه تلویزیونی انیمه دراگون بال در سال 1986 در تلویزیون به نمایش درآمد. این مانگای ژاپنی ژانر هنرهای رزمی را معرفی کرد که در رشد محبوبیت انیمه بسیار تأثیرگذار بود.
بهترین انیمه‌های معروف دهه 90
در دهه 1990 میلادی با انتشار انیمه‌های سریالی ورزشی مثل «دراگون بال زد» و «اسلم دانک» محبوبیت انیمه در سراسر جهان گسترش یافت. مجموعه فیلم انیمه «دراگون بال زد» بعدا به 12 زبان دنیا دوبله شد و موفقیت بزرگی کسب کرد. انیمه ورزشی بسکتبال «اسلم دانک» نیز تأثیر فرهنگی عمیقی بر جای گذاشت که به افزایش محبوبیت بسکتبال در بین جوانان در طول این دهه منجر شد.
در سال 1995 مجموعه «نویدنامه‌ای برای قرن جدید»، ژانر مکا را با طرح پرسش فلسفی درباره معنای انسان بودن و انعکاس اضطراب‌های زمانه تعریف کرد. این انیمه در زمانی ساخته شد که به نظر می‌رسید صنعت انیمه در ژاپن در حال رکود است. اما تأثیر آن بر هنر ژاپن و فرهنگ عامه قابل توجه بود. موفقیت این مجموعه، تولد دوباره‌ای برای صنعت انیمه ژاپنی در جهان بود.
انیمه معروف «ملوان ماه» در این دهه وارد صحنه شد. این انیمه به‌عنوان یکی از عناصر اصلی انیمیشن‌های سریالی دختر جادویی ماندگار شد. این مجموعه فیلم انیمیشنی الگوهای قدرتمندی در راستای فمنیسیم و توانمندسازی زنان جوان ارائه می‌دهد.
مجموعه تلویزیونی «پوکمون» در ۱۹۹۷ با اقتباس از بازی‌های ویدیویی به همین نام پخش شد و با بیش از هزار قسمت به یکی از طولانی‌ترین و پرفروش‌ترین مجموعه‌های انیمه تبدیل شد. رکورد طولانی‌ترین انیمه تاریخ اما مال «سازائه‌سان» است که از ۱۹۶۹ تا امروز پخش می‌شود.
انیمه ژاپنی معروف «شاهزاده مونونوکه» نیز با هزینه 20 میلیون دلار، یکی از گران‌ترین انیمیشن جهان در دهه 90 میلادی شد.
پرفروش‌ترین انیمیشن‌ها در بیست سال گذشته
انیمه «شهر اشباح» استودیو جیبلی در سال 2001 ساخته شد. این انیمیشن یکی از بهترین انیمه‌های ژاپنی تاریخ انیمیشن است که توانسته یک دوره برنده جایزه اسکار بهترین فیلم پویانمایی و برنده جایزه خرس طلایی در جشنواره فیلم برلین شود. انیمیشن معروف شهر اشباح پیش از اکران «نام تو» پرفروش‌ترین انیمه جهان بود.
انیمه سینمایی «نام تو» یک انیمه ژاپنی رمانتیک فانتزی، برگرفته از رمان نام تو است که در سال 2016 تولید شد. این فیلم با فروش جهانی حدود ۳۸۰ میلیون دلار سال‌ها پرفروش‌ترین انیمه جهان بود و امتیازش در IMDb حدود ۸٫۴ است.
انیمیشن سینمایی «شیطان کش: قطار موگن» اثر هاروئو سوتوزاکی نیز که با اقتباس از یک مجموعه مانگا به همین نام ساخته شده، در سال 2020 به نمایش درآمد. قطار موگن اولین فیلم ژاپنی پرفروش بود که از مرز 400 میلیون دلار عبور کرد. در نهایت با فروش حدود 500 میلیون دلار پرفروش‌ترین انیمیشن جهان در سال 2020 شد.
محبوب‌ترین انیمیشن‌های جهان
یکی از بهترین راه‌ها برای تشخیص محبوب‌ترین انیمه‌های جهان، استفاده از داده‌های جستجوی گوگل است. بر این اساس با بررسی جستجوی گوگل 146 کشور جهان، به ده انیمه برتر محبوب می‌رسیم که انیمیشن ناروتو در صدر آن‌ها قرار دارد. 15 سال از انتشار سری اصلی این مجموعه انیمیشنی می‌گذرد. اما همچنان با ترویج کالاها و بازی‌های ویدیویی محبوبیت خود را در سراسر جهان حفظ کرده است. بعد از انیمیشن برتر جهان ناروتو، انیمیشن‌های معروف پوکمون و ملوان ماه در رتبۀ دوم و سوم لیست بهترین انیمیشن‌های دنیا قرار دارند.
محبوب‌ترین و پربیننده‌ترین انواع ژانر انیمه‌های ژاپنی
در سال 2022 ژانر اکشن و ماجراجویی با 34 درصد بیشترین سهم را از بازار انیمه داشت و انتظار می‌رود در آینده بر بازار تسلط پیدا کند. این موضوع تا حد زیادی می‌تواند به دلیل سلطه تاریخی و ترجیح سریال‌های تلویزیونی به ژانر اکشن و ماجراجویی باشد. انیمه‌های سریالی معروف مثل دراگون بال، ملوان ماه، ناروتو، بلیچ از جمله انیمیشن‌های سریالی ژانر ماجراجویی و اکشن هستند.
انیمه در ایران: کارتون‌های ژاپنی قدیمی
بسیاری از کارتون‌هایی که نسل‌های دهه شصت و هفتاد با آن‌ها بزرگ شدند ژاپنی بودند، هرچند بیشتر بینندگان آن موقع این را نمی‌دانستند. نمونه‌های شناخته‌شده:
- «فوتبالیست‌ها» (کاپیتان سوباسا، ۱۹۸۳)
- «ای‌کیوسان» (۱۹۷۵)
- «هایدی» (۱۹۷۴)
- «سندباد» (۱۹۷۵)
- «آن شرلی با موهای قرمز» (۱۹۷۹)
- «خانواده دکتر ارنست» (۱۹۸۱)
- «بابالنگ‌دراز» (۱۹۹۰)
- «پینوکیو» (۱۹۷۶)
بسیاری از این‌ها از ادبیات کودک اروپا اقتباس شده بودند و همین آن‌ها را برای پخش در تلویزیون ایران مناسب می‌کرد. امروز انیمه در ایران بیشتر از راه سکوهای آنلاین و پخش خانگی دیده می‌شود و مخاطبش نوجوانان و جوانان‌اند. در فیلیمو انیمیشن (ژاپنی و غیرژاپنی) بزرگ‌ترین بخش کاتالوگ است.
ذائقه انیمه در کشورهای دیگر هم یکسان نیست. نمافر در داشبورد انیمیشن در چین و روسیه هجده هزار عنوان را مقایسه کرده و نشان داده ژانرهای محبوب انیمه در این دو بازار چقدر با هم فرق دارند.
پرسش‌های رایج درباره انیمه
انیمه مال کدام کشور است؟
ژاپن. انیمه سبکی از پویانمایی است که خاستگاهش ژاپن است و بیشتر انیمه‌ها در استودیوهای ژاپنی، به‌ویژه در توکیو، ساخته می‌شوند. در جدول کلمات متقاطع هم پاسخ «سبک معروفی از پویانمایی که خاستگاه آن ژاپن است» همین «انیمه» است.
فرق انیمه و انیمیشن چیست؟
انیمیشن یعنی هر فیلمی که با تصاویر متحرک‌شده ساخته شود. انیمه نوع ژاپنی آن است، با سبک بصری و روایت خاص خودش. پس هر انیمه یک انیمیشن است، ولی هر انیمیشنی انیمه نیست.
اولین انیمه جهان کدام است؟
قدیمی‌ترین قطعه شناخته‌شده «کاتسودو شاشین» است، تکه فیلمی سه‌ثانیه‌ای که حدود ۱۹۰۷ ساخته شده. نخستین انیمه‌هایی که برای نمایش عمومی ساخته شدند در ۱۹۱۷ اکران شدند و «شمشیر کند» قدیمی‌ترین نمونه‌ای است که امروز باقی مانده. نخستین انیمه بلند «موموتارو: ملوانان مقدس» (۱۹۴۵) است.
پرفروش‌ترین انیمه تاریخ کدام است؟
«شیطان‌کش: قطار موگن» (۲۰۲۰) با حدود ۵۰۰ میلیون دلار فروش جهانی. پیش از آن «نام تو» (۲۰۱۶) و پیش‌تر «شهر اشباح» (۲۰۰۱) این عنوان را داشتند.
منابع
- انجمن انیمیشن ژاپن (Association of Japanese Animations)، گزارش صنعت انیمه ۲۰۲۴
- مرکز ملی فیلم ژاپن، آرشیو انیمه‌های اولیه (۱۹۱۷ تا ۱۹۴۱)
- Box Office Mojo، فروش جهانی فیلم‌ها
- nippon.com