سینمای ایران و فرصتِ بازار روبهرشد عربستان و منطقه
سینمای عربستان سعودی در سال ۲۰۲۴ به فروشی دست یافت که تقریباً ۸ برابر کل فروش سینمای ایران در سال ۱۴۰۳ است. این رقم خیره‌کننده (حدود ۲۲۵ میلیون دلار در برابر ۲۹ میلیون دلار) همزمان زنگ خطر و فرصتی جدی برای سینمای ایران محسوب می‌شود؛ چرا که از سویی نشان می‌دهد یک بازار منطقه‌ای در همسایگی ایران به سرعت در حال رشد و شکوفایی است، در حالی که ظرفیت اقتصادی سینمای داخلی ایران به دلیل محدودیت‌های ساختاری و تمرکز صرف بر بازار داخلی، به شدت پایین مانده است. همچنین از سوی دیگر، این امر گواهی بر ظرفیت عظیم بازارهای منطقه برای محصولات سینمایی ایران است. عربستان با سرمایه‌گذاری گسترده در ایجاد سالن‌های مدرن، جذب فیلم‌های متنوع بین‌المللی و قیمت بالاتر بلیت (حدود ۱۴ دلار در برابر کمتر از ۱ دلار در ایران) توانسته در مدتی کوتاه به بازار جدی در سینمای خاورمیانه بدل شود. این تحول گویای یک ضرورت راهبردی است: سینمای ایران برای رشد و بهره‌مندی از این رونق منطقه‌ای، چاره‌ای جز حضور فعال در بازارهای بین‌المللی-به ویژه بازار روبهرشد منطقه- ندارد.
سینمای نوپای عربستان در مقابل سینمای باقدمت ایران!
18 آوریل 2018 زمانی‌که نخستین سالن سینما در شهر ریاض افتتاح شد، کمتر کسی فکر می‌کرد، «کمیسیون فیلم عربستان سعودی» در سال 2024 -در گزارش سالانه خود- خبر از فروش 225,49 میلیون دلاری گیشه سینمای عربستان سعودی بدهد. اما رعایت حقوق مالکیت معنوی فیلم‌های بین‌المللی، در کنار تلاش گسترده برای تولید فیلم‌های داخلی، توانست، تعداد 17,5 میلیون تماشاگر را به سالن‌های سینمای عربستان بکشاند. در سوی مقابل، سینمای ایران با سابقه و قدمتی بیش از یک قرن، مسیر متفاوتی را در دهه‌های اخیر پیموده است. عدم وجود و رعایت حقوق مالکیت معنوی فیلم‌های بین‌المللی، سینمای ایران را محدود به فیلم‌های داخلی کرده است. گیشه سینمای ایران در سال 1403، مبلغ 19,951,144،982,000 (یک بیلیون و نهصد و نود و پنج میلیارد تومان) بوده است. با توجه به میانگین قیمت دلار (68 هزار تومان) در سال 1403، گیشه سینمای ایران 29.34 میلیون دلار بوده است. به سخنی ساده گیشه و فروش سینمای غرستان سعودی تقریباً 8 برابر گیشه سینمای ایران بوده است.
قیمت بلیت سینما در عربستان؛ 17 برابر قیمت بلیت سینما در ایران
البته این در حالی است که تعداد تماشاگران سینما در ایران 2 برابر سینمای عربستان است و تفاوت قیمت بلیت، تفاوت اندازه گیشه سینمای دو کشور را رقم زده است. سینمای ایران در سال 1403، بیش از 35 میلیون تماشاگر داشته است. همچنین میانگین قیمت بلیت سینماهای ایران در سال 1403، 0.83 دلار (56,8 هزار تومان) بوده است. این در حالی است که تعداد تماشاگران سینمای عربستان سعودی، 17.5 میلیون نفر بوده و میانگین قیمت بلیت سینماهای عربستان، 14 دلار بوده است. بنابراین قیمت بلیت سینما در عربستان حدود 17 برابر بلیت سینما در ایران است.
بررسی زیرساخت‌های سینمای دو کشور، حکایت از رشد قابل توجه شاخص‌های زیرساختی عربستان نسبت به ایران در بازه زمانی کوتاه مدت (6 سال اخیر) دارد. بر همین اساس، تعداد 304 سالن سینما و 834 سالن نمایش در ایران وجود دارد، این در حالی است که عربستان فقط در 6 سال گذشته، 64 سالن سینما و 634 سالن نمایش مهیا کرده است. همچنین در سال 2024، 534 فیلم سینمایی در عربستان اکران شده و تعداد فیلم‌های اکران شده در سینمای ایران 153 فیلم (فیلم‌های ایرانی، خارجی، هنر و نجربه) بوده است.
سینمای عربستان؛ میزبان فیلم‌های بین‌المللی
نگاهی به فیلم‌های اکران شده در عربستان به تفکیک فیلم‌های داخلی (ساخت عربستان) و فیلم‌های خارجی (بین‌المللی) نشان می‌دهد که از 534 فیلم اکران شده در سال 2024، فقط 17 فیلم تولید عربستان بوده و 517 فیلم باقی‌مانده، فیلم‌های بین‌المللی و تولید کشورهای خارجی بوده است. مطابق با گزارش سال 2024 «کمیسیون فیلم عربستان»، منظره متنوع فیلم در عربستان همچنان زیر سلطه‌ی تولیدات آمریکایی است که با ۱۸۰ فیلم، 58.5 درصد از کل درآمد گیشه عربستان را به خود اختصاص داده‌اند. فیلم‌های مصری با 25.1درصد از فروش سینمای عربستان، در جایگاه دوم قرار دارند و فیلم‌های تولید عربستان با سهم 7.8درصدی از گیشه، در رتبه‌ی سوم ایستاده‌اند. فیلم‌های هندی نیز با سهم نزدیک به ۴ درصد از کل فروش سینمای عربستان در رتبه‌ی چهارم قرار دارند.
رقص فیلم‌های هالیوود و مصر در گیشهی ۲۰۲۴ سینمای عربستان
بازار سینمای عربستان در سال ۲۰۲۴ در اختیار فیلم‌های سینمایی هالیوود، تولیدات مصری و آثار تولید عربستان بوده است. فیلم سینمایی «پسران بد: سواری یا مرگ» با فروش 23,52 میلیون دلار صدرنشین است و به‌تنهایی حدود 26درصد از فروش ده فیلم برتر و نزدیک به 10درصد از کل فروش سینمای عربستان را به دست آورده است. چهار فیلم آمریکایی مجموعاً ۴۴٫۵۴ میلیون دلار فروخته‌اند (حدود ۵۰درصد از فروش ده فیلم برتر) که این امر حاکی از جذابیت ژانر اکشن-کمدی‌های جریان اصلی و برندهای آشنا (مارول، پیکسر، استاتهام) برای تماشاگران عربستانی است. سینمای مصر با چهار فیلم و درآمد 30.11 میلیون دلاری، سهم جدی از گیشهی سینمای عربستان داشته است. حضور 4 فیلم سینمایی مصری در میان ده فیلم پرفروش گیشه سینمای عربستان، نشان‌دهنده سهم جدی محتوای عربیِ هم‌زبان در سبد مصرف تماشاگران عربستانی است. فیلم سینمایی «اولاد رزق3: ضربه‌ی نهایی با فروش 10,64 میلیون دلاری، پیشتاز فیلم‌های سینمایی مصری در سینمای عربستان بوده است. همچنین دو فیلم سینمایی «پیک شبانه» و «شباب‌البُمب» تولید عربستان، در مجموع روی هم رفته ۱۴٫۷۲ میلیون دلار فروش داشته‌اند، که این امر نشانه‌ی رشد ظرفیت تولید داخلی و اتصال به ذائقه‌ی مخاطب محلی است.
ظرفیت سینمای عربستان و منطقه برای سینمای ایران
با توجه به اندازه بازار و گیشه سینمای ایران از نظر فروش و کسب درآمد، رویکرد برون‌گرا و نگاه صادراتی می‌تواند، اصلی‌ترین راهکار برای به‌منصه ظهور رساندن ظرفیت‌ها و توانایی‌های سینمای باقدمت ایران باشد. با توجه به سابقه اکران فیلم‌های سینمایی ایرانی در گیشه‌های بین‌المللی و محدود شدن آن‌ها به موارد جشنواره‌ای که اغلب رویکردی خاص دارند، به نظر می‌رسد برنامه‌ریزی و تمرکز برای بازارهای نوظهوری مانند سینمای عربستان می‌تواند، پیشرانه رویکرد برون‌گرا و صادراتی سینمای ایران قرار گیرد. همان‌گونه که گروه سیاست‌پژوهی و تحلیل داده نمافر با رصد داده‌محور بازار سینمای چین، لزوم حضور سینمای ایران در بازارهای بین‌المللی مانند چین را تشریح و تبیین کرده است، اکنون نیز به ظرفیت سینمای عربستان و منطقه برای سینمای ایران با تکیه بر آمار و داده‌ها اشاره دارد.
فروش 4 فیلم سینمایی مصر در گیشه عربستان؛ بیش از کل فروش 1403 سینمای ایران
سینمای مصر با چهار فیلم و درآمد 30.11 میلیون دلاری، سهم جدی از گیشهی سینمای عربستان در سال 2024 داشته و توانسته به‌واسطه توجه به بازار نوپدید سینمای عربستان بیش از فروش کل سینمای ایران در سال 1403 درآمد داشته باشد. همچنین افزون‌بر سینمای نوپای عربستان، در سال‌های اخیر کشورهای منطقه غرب آسیا مانند امارات متحده عربی، کویت، عمان، قطر و... نیز رشد جدی داشته‌اند و ظرفیت ویژه‌ای برای ورود سینمای ایران دارند. در نگاه اول، شاید با توجه به سیاست‌های فرهنگی کشورهای منطقه، ورود فیلم‌های سینمایی ایرانی به گیشه آن‌ها دشوار به نظر برسد، اما تمرکز و توجه به مزیت‌های ژانری سینمای ایران مانند ژانر پویانمایی و همچنین اشتراکات فرهنگی و مذهبی، می‌تواند دریچه و زاویه ورود مناسبی به این بازارها باشد.
کلام آخر
آمارها گویای اختلاف چشمگیر ظرفیت‌ها، فروش و شمار مخاطبان سینمای ایران و عربستان است. ایران با ۳۰۴ سینما و ۸۳۴ پرده‌ی نمایش در سال گذشته ۳۵ میلیون مخاطب جذب کرده، اما فروش سالانه‌ی آن (حدود ۲۹ میلیون دلار) به‌مراتب کمتر از گیشهی ۲۲۵ میلیون دلاری عربستان با تنها ۶۴ سینما، ۶۳۰ پرده و 17.5 میلیون تماشاگر بوده است. حتی چهار فیلم مصری اکران‌شده در عربستان (با مجموع فروش ۳۰ میلیون دلار) بیش از کل درآمد سالانه‌ی سینمای ایران فروش داشته‌اند؛ که این امر گواهی بر ظرفیت عظیم بازارهای منطقه برای محصولات سینمایی ایران است.
بنابراین برای سیاست‌گذاران سینمایی کشور، اتخاذ رویکرد برون‌گرا دیگر یک انتخاب نیست بلکه ضرورتی انکارناپذیر است. سینمای ایران با برنامه‌ریزی صادراتی و حضور فعال در کشورهایی چون عربستان، امارات، قطر و دیگر همسایگان، می‌تواند از این رونق منطقه‌ای بهره‌مند شود. پیشینه‌ی غنی داستان‌گویی، کارگردانان صاحب‌نام و محتوای فرهنگی متنوع از مزیت‌هایی است که در صورت معرفی و عرضه‌ی صحیح، می‌تواند فیلم‌های ایرانی را برای مخاطبان جدید در این بازارها جذاب کند. به بیان دیگر، آینده‌ی سینمای ایران در گرو نگاه فرامرزی است؛ رویکردی که نه تنها به افزایش درآمد و بازگشت سرمایه می‌انجامد، بلکه جایگاه فرهنگ و هنر ایران را نیز در عرصه‌ی بین‌المللی تقویت خواهد کرد.
