صنایع فرهنگی در اقتصادهای بزرگ جهان به عنوان یکی از موتورهای رشد اقتصادی شناخته می‌شوند. بر اساس گزارش سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) و کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (UNCTAD) در سال 2019، صنایع خلاق حدود 3.4 درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل می‌دهند؛ یعنی تقریبا معادل ۲٫5 تریلیون دلار. این سهم در برخی از کشورهای توسعه یافته به 8 درصد می‌رسد.
سهم صنایع فرهنگی از اقتصاد جهان
طبق آخرین گزارش‌ها صنایع فرهنگی با ارزش تخمینی 4.3 تریلیون دلار، 6.1 درصد از اقتصاد جهان را شامل می‌شوند. در سال 2020، صادرات جهانی کالاهای خلاقانه از 419 میلیون دلار به 524 میلیون دلار و صادرات جهانی خدمات خلاقانه از 487 میلیارد دلار به حدود 1.1 تریلیون دلار افزایش یافته است. این میزان معادل 3 درصد از کل صادرات کالا و 21 درصد از کل صادرات خدمات در دنیا می‌باشد. پیش‌بینی می‌شود که تا سال 2030 حدود 10 درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را صنایع خلاق و فرهنگی تشکیل دهند. سازمان جهانی تجارت نیز گزارش داده که صادرات محصولات فرهنگی و خلاق در سال 2023 به بیش از 1 تریلیون دلار رسیده که در مقایسه با سایر بخش‌های اقتصادی، رشد سریع‌تری را نشان می‌دهد، با میانگین نرخ رشد سالانه ۷ درصد بین سال‌های ۲۰۰۲ و ۲۰۱۵. با توجه به روند رو به رشد سهم صنایع فرهنگی در اقتصادهای بزرگ جهان در سال‌های 2023 و 2024 و وجود چالش‌هایی نظیر پاندمی کووید و تحولات تکنولوژیک، این صنایع توانسته‌اند با اتخاذ رویکردهای نوآورانه و بهره‌گیری از فرصت‌های جدید، جایگاه خود را در اقتصاد جهانی تثبیت کنند.جایگاه صنایع فرهنگی در اقتصادهای بزرگ جهان
طبق گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD)، ارزش صادرات جهانی کالاها و صنایع فرهنگی و خلاق از 208 میلیارد دلار در سال 2002 به بیش از 509 میلیارد دلار در سال 2015 رسیده است. در اتحادیه اروپا، صنایع فرهنگی و خلاق حدود 4.4 درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهند. صنایع فرهنگی در ایالات متحده آمریکا نیز یکی از ارکان اصلی اقتصاد این کشور محسوب می‌شود. بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی دفتر تجزیه و تحلیل اقتصادی آمریکا (BEA)، سهم صنایع فرهنگی در تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2023 حدود 4.3 درصد بوده و پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال 2024 به 4.5 درصد افزایش یابد. در انگلستان، صنایع فرهنگی و خلاق حدود 6 درصد از اقتصاد را تشکیل می‌دهد. صنایع فرهنگی در چین با سرعت بالایی در حال رشد هستند. ارزش افزوده این صنایع در چین از 4 درصد در سال 2016 به بیش از 5 درصد از تولید ناخالص داخلی در سال 2020 رسیده‌است. بر اساس گزارش آکادمی صنایع فرهنگی چین، درآمد صنایع فرهنگی این کشور در سال 2023 به بیش از 1.2 تریلیون یوان (معادل 174 میلیارد دلار) رسیده است. پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال 2024 از مرز 1.4 تریلیون یوان (معادل 203 میلیارد دلار) عبور کند. صنایع فرهنگی در ژاپن نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. بر اساس آمارهای وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن (METI)، سهم صنایع فرهنگی در تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2023 حدود 3.8 درصد بوده است. انتظار می‌رود این رقم در سال 2024 به 4 درصد برسد. صنایع فرهنگی در بریتانیا از دیرباز یکی از نقاط قوت اقتصاد این کشور بوده است. بر اساس گزارش دفتر آمار ملی بریتانیا (ONS)، سهم صنایع فرهنگی در تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2023 حدود 3.2 درصد بوده است. پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال 2024 به 3.4 درصد افزایش یابد. صنایع فرهنگی در آلمان نیز از اهمیت بالایی برخوردارند. بر اساس آمارهای دفتر آمار فدرال آلمان (Destatis)، سهم صنایع فرهنگی در تولید ناخالص داخلی این کشور در سال 2023 حدود 2.8 درصد بوده است. انتظار می‌رود این رقم در سال 2024 به 3 درصد برسد. سهم صنایع فرهنگی در تولید ناخالص داخلی در کره جنوبی از 2.6 درصد در سال 2019 به حدود 3.5 درصد در سال 2023 رسیده‌است. در فرانسه این رقم حدود 3.2 درصد و در کانادا حدود 2.9 درصد بوده است.کارآفرینی صنایع فرهنگی در جهان
آمارهای بانک جهانی، اشتغال در صنایع فرهنگی و خلاق در سال 2023 را به بیش از 60 میلیون نفر در سراسر جهان اعلام کرده‌است؛ یعنی 6.2 درصد از کل اشتغال جهانی. در اتحادیه اروپا صنایع فرهنگی و خلاق بیش از 8.7 میلیون نفر (4 درصد از کل اشتغال) را در سال 2019 به کار گرفته‌اند. در سال 2023، در ایالات متحده آمریکا صنایع خلاق حدود 5.4 میلیون شغل ایجاد کرده‌اند که حدود 3.6 درصد از کل اشتغال در این کشور را شامل می‌شود. در بریتانیا، آمار اشتغال صنایع فرهنگی و خلاق بیش از 2 میلیون نفر (6.4 درصد از کل مشاغل) است. این آمار در آلمان، حدود 1.6 میلیون شغل است که حدود 3.8 درصد از کل اشتغال در این کشور را در بر می‌گیرد. در ژاپن، آمار اشتغال در صنایع فرهنگی و خلاق در ژاپن، حدود 1.8 درصد از کل اشتغال در این کشور و معادل 1.2 میلیون شغل است. در چین، صنایع خلاق حدود 4.4 میلیون شغل ایجاد کرده‌اند که حدود 0.6 درصد از کل اشتغال در این کشور را شامل می‌شود. بر اساس پژوهش‌های انجام شده توسط کنفدراسیون بین‌المللی جامعه‌ی نویسندگان و آهنگسازان (CISAC)، 11 حوزه به عنوان شاخه‌های مختلف صنایع خلاق و فرهنگی در جهان معرفی شده است که عبارتند از: تبلیغات و بازاریابی، معماری، کتاب، بازی، فیلم، موسیقی، روزنامه‌ها و مجلات، هنرهای نمایشی، رادیو، تلویزیون و هنرهای تجسمی. از بین این یازده مورد، سه شاخه هنرهای تجسمی، تلویزیون و کتاب توانسته‌اند در سطح جهان بیشترین میزان شغل را ایجاد کنند؛ هنرهای نمایشی با حدود 7 میلیون شغل، موسیقی با حدود 4 میلیون شغل و کتاب با حدود 3.7 میلیون شغل به ترتیب جایگاه‌های اول تا سوم را از نظر تعداد شغل ایجاد شده به خود اختصاص داده‌اند. همچنین تلویزیون با 477 میلیارد دلار، هنرهای تجسمی با 391 میلیارد دلار و روزنامه‌ها و مجلات با 354 میلیارد دلار سه حوزه‌ای هستند که جایگاه‌های اول تا سوم را از نظر اقتصادی به خود اختصاص داده‌اند. لازم به ذکر است که رادیو، موسیقی و فیلم نیز از نظر اقتصادی در سه جایگاه آخر قرار گرفته‌اند.
کشورهای پیشرو در صنایع فرهنگی
صنایع فرهنگی در بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان، تقریبا جایگاه اول را از نظر اقتصادی به خود اختصاص داده است. به عنوان مثال در قاره آمریکا، اقتصاد ایالات متحده در سیطره صنایع فرهنگی است و فرهنگ در کشور کانادا بخش پویای اقتصاد است. در سند استراتژی تجارت جهانی کانادا در سال ۲۰۰۵ اینطور آمده است: «ما در صنایع مختلف ترجیح می‌دهیم عمدتاً تولیدکننده و صادرکننده باشیم تا واردکننده محض، اما در صنایع فرهنگی ضرورت دارد که ما واردکننده نباشیم. واردکننده و مصرف‌کننده فرهنگ دیگران بودن به هیچ‌وجه پذیرفتی نیست». ایالات متحده آمریکا، چین، ژاپن، بریتانیا و آلمان از جمله کشورهای پیشرو در صنایع فرهنگی هستند. این کشورها با سرمایه‌گذاری کلان در زیرساخت‌های فرهنگی، حمایت از هنرمندان و تولیدکنندگان و نیز تسهیل صادرات محصولات فرهنگی، توانسته‌اند جایگاه خود را در این حوزه تثبیت کنند. در اروپا، صنایع فرهنگی دچار تحولات زیادی شده است. به عنوان مثال در فرانسه، وسعت تولیدات در زمینه‌های کتاب، فیلم و انواع محصولات فرهنگی به طور مداوم از افزایش برخوردار بوده و تولید و توزیع این محصولات در این کشور وجهه بین‌المللی یافته‌است. در آسیا و اقیانوسیه، چینی‌ها در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به صنایع فرهنگی داشته اند و طرح‌های گسترده‌ای برای آن ریخته‌اند. در سال 2006 یکی از مهمترین نمایشگاه‌های بین المللی صنایع فرهنگی در چین برگزار شد. حوزه فرهنگی کره جنوبی دارای اقتصادی پویا است. بیشترین درآمد کشور هند در حوزه‌های سینما و تولید نرم‌افزارهای رایانه‌ای می‌باشد. سرمایه‌گذاری بر روی صنایع تفریحی و فرهنگی از جمله مهمترین اولویت‌های فرهنگی دولت استرالیا محسوب می‌گردد. حتی کشور آفریقای جنوبی، دارای استراتژی های جدی و مطالعه شده در حوزه صنایع فرهنگی است. با توجه به نمونه های فوق مشاهده می‌کنیم که کشورهای پیشرفته در صنایع فرهنگی پیشتاز هستند، اما بسیاری از کشورهای در حال توسعه با این که پتانسیل بالایی در صنایع فرهنگی دارند، به رغم میراث فرهنگی غنی و استعدادهای فرهنگی سرشار، عمدتاً بازیکنان حاشیه‌ای این عرصه به شمار می‌آیند.
سلیقه کشورهای پیشرو درصنایع فرهنگی
بر اساس تعریف یونسکو، صنعت فرهنگ به هر صنعتی که به خلق، تولید و تجاری‌سازی مضامین نامشهود دارای ماهیت فرهنگی و اجتماعی می‌پردازد، اطلاق می‌شود. به این ترتیب چهار ضلع مربع صنایع فرهنگی را می‌توان هنرهای خلاق، میراث فرهنگی، گردشگری و محصولات فرهنگی دانست. با استناد به این تعریف، سلیقه کشورهای پیشرو در صنایع فرهنگی با توجه به سه مؤلفه فرهنگ، تکنولوژی و اجتماع متفاوت است. آمریکا با صنعت فیلم و تلویزیون، موسیقی و هنر و طراحی، ژاپن در صنایع مرتبط با انیمیشن، گیم‌دیزاین، فناوری اطلاعات و هنر سنتی، چین در حال رشد در صنایع فیلم، موسیقی، نشر و گردشگری فرهنگی، کانادا با تأکید بر صنعت فیلم، تلویزیون و موسیقی، انگلستان با صنایع مرتبط با تئاتر، موسیقی، فیلم، نشر و طراحی مد، فرانسه مشهور به صنعت فیلم، نشر، هنر و گردشگری فرهنگی، آلمان در صنایع هنر، نشر و طراحی قوی، ایتالیا با تاریخچه قوی در هنرهای سنتی، مد و طراحی، کره جنوبی در صنعت موسیقی K-pop، انیمیشن و فناوری و استرالیا و نیوزیلند با صنعت فیلم و تلویزیون توانسته‌اند نفوذ فرهنگی کشور خود را در سطح جهانی افزایش دهند و از گذر اقتصاد صنایع فرهنگی، وجهه و اعتبار بین‌المللی کسب کنند.
بزرگترین صادر کنندگان صنایع فرهنگی در جهان
بر اساس آخرین آمارها، بزرگترین صادرکنندگان در حوزه صنایع فرهنگی و خلاق در جهان به شرح زیر هستند: 1- ایالات متحده بزرگترین با صادراتی به ارزش 238 میلیارد دلار بزرگترین صادرکننده در صنایع فرهنگی و خلاق است. صنعت سرگرمی و هنر آمریکا، از جمله هالیوود، به طور گسترده در سراسر جهان تأثیر گذاشته‌است. 2- چین نیز با صادراتی به ارزش 228 میلیارد دلار یکی از بزرگترین بازارهای فرهنگی جهان است و در حال رشد سریع است. صنعت فیلم چین در سال‌های اخیر رشد زیادی داشته‌است. 3- ایرلند با صادراتی به ارزش 174 میلیارد دلار. 4- آلمان با صادراتی به ارزش 101 میلیارد دلار. 5- بریتانیا با صادراتی به ارزش 57 میلیارد دلار در صنایع فرهنگی از جمله فیلم، موسیقی و تئاتر، در سراسر جهان تأثیرگذار است. علاوه بر اینها کشور ژاپن با سابقه ماندگار در زمینه انیمه، مانگا، بازی‌های ویدئویی و موسیقی پاپ ژاپنی (J-Pop) تأثیر بسیار زیادی در دنیا گذاشته‌است. کره جنوبی نیز با پدیده K-Pop و صنعت فیلم و تلویزیونی کره، در حال تبدیل شدن به یکی از قدرت‌های بزرگ صنایع فرهنگی جهان است.سهم صنایع فرهنگی در اقتصاد ایران
با توجه به آمارها، سهم ایران در اقتصاد فرهنگی و خلاق کمتر از یک درصد و کمتر از 4 میلیارد دلار است که شامل بخش‌هایی مانند سینما، موسیقی، هنرهای تجسمی، صنایع دستی، نشر و رسانه‌های دیجیتال می‌شود. در افق کوتاه مدت، سهم اقتصاد خلاق ایران باید به سه درصد افزایش یابد. در حال حاضر، سهم دنیا از اقتصاد صنایع خلاق حدود 10 درصد است و نشان‌دهنده اینست که ایران نیاز به توسعه و افزایش سهم خود در اقتصاد خلاق دارد. این حوزه‌ها شامل گردشگری، صنایع سرگرمی و بازی، اسباب‌بازی، صنایع دیداری و شنیداری، رسانه‌های دیجیتال، مد و طراحی، صنایع دستی، چاپ، نشر، بسته‌بندی، هنرهای تجسمی و نمایشی، کسب وکار‌های دیجیتال، فناوری‌های نوین آموزش و یادگیری، نوآوری عمومی و مهندسی اجتماعی، ورزش و تندرسی، باز‌های ویدئویی، پی‌نمایی و پویانمایی را شامل می‌شود. افزایش توجه به این حوزه‌ها می‌تواند به رشد اقتصادی کشور کمک کند.