پخش تلویزیونی یک راه کسب درآمد برای رسانه و در طرف مقابل شرکت‌ها و باشگاه‌های ورزشی است که رقابت شبکه‌های تلویزیونی را در پی دارد. در مقیاس جهانی، معمولاً بیش از 50 درصد درآمد باشگاه‌های ورزشی به ویژه فوتبال از طریق حق پخش مسابقات تأمین می‌شود. شبکه‌های تلویزیونی هم با پخش این رقابت‌ها مخاطبان خود را افزایش داده و تبلیغات بیشتری جذب می‌کنند که منجر به افزایش درآمد آن‌ها می‌شود. این امر موجب ایجاد یک چرخه سودمند اقتصادی برای دو طرف (رسانه و باشگاه) شده است.
به‌عنوان نمونه لیگ برتر انگلیس اخیراً قراردادی با Sky و TNT Sports منعقد نموده و با آن‌ها به توافق رسیده است. بر اساس این توافق، پریمیر لیگ در مدت چهار سال 6.7 میلیارد پوند دریافت می‌نماید. این قرارداد از فصل 26-2025 اجرا می‌شود و به‌طور خاصی بر اقتصاد ورزش و فوتبال در بریتانیا اثرگذار است.
حرکت سکوهای برخط به سمت بازار وسوسه‌‌کننده پخش زنده ورزشی
با توجه به بازار قابل توجه پخش زنده مسابقات ورزشی، این موضوع وارد فاز تازه‌ای از رقابت شده و سکوهای پخش آنلاین مانند اپل تی‌وی، نتفلیکس، آمازون و ... وارد رقابت جدی با شبکه‌های تلویزیونی برای دریافت حق پخش رقابت‌های ورزشی شده‌اند تا از این بازار بی‌بهره نمانند.
از این جمله، اپل با قراردادی به مدت یک دهه و به ارزش چند میلیارد دلار، حق پخش مسابقات فوتبال لیگ آمریکا و برخی از بازی‌های لیگ بیسبال را خریداری کرده است. نتفلیکس هم تلاش و هزینه زیادی برای خرید حق پخش مسابقات کشتی کج نموده است. بر اساس این قرارداد، مهم‌ترین برنامه کشتی کج یا کشتی حرفه‌ای (Monday Night Raw) پس از ۳۰ سال پخش هفتگی در تلویزیون، از این پس در نتفلیکس پخش خواهد شد. پخش لیگ هاکی از آمازون و تلاش این شرکت برای خریداری حق پخش بازی‌های فصل آینده NBA از دیگر نمونه‌های علاقه دست‌اندرکاران برای پخش زنده در سکوهای برخط اینترنتی است.
اثرات مخرب پخش‌کننده‌های آنلاین بر اقتصاد شبکه‌های کابلی
ورود پخش‌کننده‌های آنلاین به حوزه‌های مختلف از جمله پخش زنده بازی‌های ورزشی، وضعیت اقتصادی شبکه‌های کابلی را که بیشتر از این طریق درآمد کسب می‌کنند، به خطر انداخته است. به اعتقاد برخی از پژوهشگران، ورود این پخش‌کننده‌ها به پخش مسابقات ورزشی، نشانه بدی برای کسب‌وکار تلویزیون‌های کابلی است؛ چراکه بسیاری از برنامه‌های پربیننده تلویزیونی شبکه‌های کابلی، برنامه‌های ورزشی هستند. به‌عنوان نمونه، مسابقات لیگ فوتبال آمریکایی در ایالات‌متحده و مسابقات هاکی در کانادا، در بین ده برنامه پربیننده تلویزیونی هستند.
هرچند پخش‌کنندگان سنتی یا همان تلویزیون‌های کابلی نمی‌خواهند تسلیم شوند و سعی می‌کنند قرارداد خود را برای پخش بازی‌های ورزشی مختلف تمدید کنند، اما با مهاجرت بیشتر ورزش‌ها به پلتفرم‌هایی اینترنتی، احتمالاً روند نزول و کاهش مخاطبان شبکه‌های کابلی سرعت بیشتری خواهد گرفت.
البته با توجه به تعدد و تکثر تلویزیون‌های کابلی و سکوهای اینترنتی و اینکه هریک حق پخش بخشی از مسابقات را در اختیار دارند، افرادی که به رشته‌های مختلف علاقه دارند مجبورند حق اشتراک چند سرویس استریم و کابلی مختلف را بپردازند، مگر اینکه در آینده شاهد غلبه یک شرکت خاص در این حوزه باشیم.
نظر مخاطبان در مورد ورود سکوهای برخط به پخش مسابقات ورزشی
مخاطبان و به ویژه مخاطبان ورزشی نظرات مختلفی در مورد ورود پلتفرم‌های اینترنتی به پخش زنده مسابقات ورزشی دارند. در این بخش به‌صورت نمونه نظر مخاطبان نتفلیکس را بررسی خواهیم نمود. نتفلیکس برای گسترش تجارت خود، اقدام به مذاکره برای خرید حق پخش زنده مسابقات ورزشی از جمله تنیس، موج‌سواری، فوتبال و ... نموده است. این شرکت توانست در کریسمس 2024، دو بازی لیگ ملی فوتبال آمریکا را به‌صورت انحصاری و زنده از طریق پلتفرم اشتراکی خود پخش نماید.
بر اساس نظرسنجی یک وب‌سایت سرگرمی و بازی آنلاین (Casino.org) با حضور 3000 شرکت‌کننده، 59 درصد مخاطبان از اینکه مجبورند پخش زنده این دو بازی را از نتفلیکس ببینند، خشنود نیستند. نزدیک به 40 درصد مخالفان، هزینه اشتراک نتفلیکس را به‌عنوان یک اشکال مطرح کرده و نزدیک به 36 درصد نیز گفته‌اند که اشتراکی برای این سرویس ندارند.
در مجموع بیش از 76 درصد از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند که برای تماشای بازی‌ها در نتفلیکس مشترک نمی‌شوند و این حق اشتراک را پرداخت نخواهند کرد. بر اساس این نظرسنجی، نتفلیکس به‌عنوان سومین پلتفرم برای تماشای بازی‌ها (پس از سی‌بی‌اس و اپراتور تلویزیون کابلی) رتبه‌بندی شده است.
سکوهای اینترنتی داخلی و پخش زنده مسابقات ورزشی
بر اساس بند چهارم ماده واحده «تعیین الزامات ساماندهی حوزه صوت و تصویر فراگیر» مصوب 30 خرداد 1402 شورای عالی انقلاب فرهنگی، «تولید و پخش زنده برنامه‌ها و نیز صدور مجوز و نظارت بر پخش زنده در فضای مجازی در انحصار سازمان صداوسیما خواهد بود». بر اساس این مصوبه، پخش زنده در انحصار سازمان صداوسیما است؛ بنابراین اگر رسانه‌ای درخواست پخش زنده دارد باید از طریق صداوسیما و معاونت فضای مجازی و قرارداد با آی‌پی‌تی‌وی‌های مورد توافق سازمان، قرارداد خود را منعقد کند و یا از ساترا درخواست دریافت پخش زنده شبکه‌های سیما را داشته باشد.
بر همین اساس سازمان صداوسیما تلاش کرده تا در پاره‌ای از مواقع با اتخاذ رویکرد حمایتی از پلتفرم‌های پخش آنلاین در برخی از رویدادهای ورزشی، شرایط را برای پخش زنده مسابقات از طریق آن‌ها هموار نماید. به‌عنوان نمونه با موافقت رئیس سازمان صداوسیما، آی‌فرم بازی‌های آسیایی جام ملت‌های 2023 قطر به‌صورت رایگان در اختیار رسانه‌های متقاضی دارای مجوز از ساترا قرار گرفت.
الزام صداوسیما به پرداخت حق پخش مسابقات ورزشی
باید توجه داشت که چرخه حق پخش به‌ویژه حق پخش مسابقات داخلی در ایران هنوز شکل کاملی به خود نگرفته و رقابتی هم میان شبکه‌های تلویزیونی وجود ندارد. صداوسیما نیز هنوز به‌صورت کامل زیر بار پرداخت حق پخش مسابقات ورزشی نرفته است. به همین دلیل نمایندگان مجلس در مهرماه سال 1402 و در جریان رسیدگی به لایحه برنامه هفتم توسعه، ماده 78 آن را مصوب نمودند.
بر اساس این ماده، «به‌منظور توسعه ورزش‌های همگانی و قهرمانی، سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران مکلف است با هماهنگی وزارت ورزش و جوانان، آیین‌نامه نحوه تعیین میزان حق پخش تلویزیونی مسابقات ورزشی و چگونگی تأمین و تسهیم آن بین ذی‌نفعان را با لحاظ کیفیت و کمیت مسابقات و تعداد مخاطبان ظرف ۶ ماه پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون تهیه کرده و به تصویب هیئت وزیران برساند». همچنین بر اساس تبصره 1 این ماده «وزارت ورزش و جوانان با همکاری فدراسیون‌هایی که لیگ حرفه‌ای دارند مکلفند به‌منظور ارتقای سلامت اقتصادی، نظام پایش (کنترل) مالی و پیشرفت سرمایه‌گذاری پایدار در باشگاه‌ها، آیین‌نامه مالی بازی جوانمردانه را تهیه کرده و حداکثر ظرف ۶ ماه به تصویب مجمع عمومی فدراسیون‌های مربوطه برسانند». بدیهی است که پیگیری این ماده قانونی و تدوین آیین‌نامه آن می‌تواند نقش قابل توجهی در اقتصاد دوسویه رسانه-ورزش داشته باشد.
کلام آخر
با توجه به بازار قابل توجه پخش زنده مسابقات ورزشی، این موضوع وارد فاز تازه‌ای از رقابت شده است. سکوهای استریم وارد رقابت جدی با شبکه‌های تلویزیونی برای دریافت حق پخش رقابت‌های ورزشی شده‌اند تا از این بازار بی‌بهره نمانند. ورود پخش‌کننده‌های آنلاین به این حوزه، وضعیت اقتصادی شبکه‌های کابلی را که بیشتر از این طریق درآمد کسب می‌کنند به خطر انداخته است. مخاطبان ورزشی هم نظرات مختلفی در مورد ورود پلتفرم‌های اینترنتی به پخش زنده مسابقات ورزشی دارند. به‌عنوان مثال حدود 60 درصد مخاطبان از اینکه مجبورند پخش زنده بازی‌های فوتبال را از نتفلیکس ببینند، رضایت ندارند.
در ایران بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، پخش زنده در انحصار صداوسیما قرار گرفته است. بر همین اساس این سازمان تلاش کرده تا در برخی از رویدادهای ورزشی، شرایط را برای پخش زنده مسابقات از طریق پلتفرم‌های پخش آنلاین دارای مجوز هموار کند. از طرفی چرخه حق پخش به‌ویژه حق پخش مسابقات داخلی در ایران هنوز شکل کاملی به خود نگرفته و رقابتی هم میان شبکه‌های تلویزیونی وجود ندارد. به همین دلیل مجلس در جریان رسیدگی به لایحه برنامه هفتم توسعه، صداوسیما و وزارت ورزش و جوانان را موظف به تهیه آیین‌نامه نحوه تعیین میزان حق پخش تلویزیونی مسابقات ورزشی و چگونگی تأمین و تسهیم آن بین ذی‌نفعان کرد.
